จูฬวคฺคโยชนา
มหาวคฺคขนฺธกสฺเสวํ, กตฺวาน โยชนานยํ;
อธุนา จูฬวคฺคสฺส, กริสฺสํ โยชนานยํ.
๑. กมฺมกฺขนฺธกํ
๑. ตชฺชนียกมฺมกถา
๑. จูฬวคฺคสฺส ปฐเม กมฺมกฺขนฺธเก เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘จูฬวคฺคสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘กมฺมกฺขนฺธเก’’ติ ปเท อวยวิสมฺพนฺโธ. ตาวาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธกาทิโต, ปาริวาสิกฺขนฺธกาทีนํ วา ปฐมํ. เจวสทฺโท จ จสทฺโท จ ‘‘ปณฺฑุกโลหิตกา’’ติ ปทสฺส อสมาหารทฺวนฺทวากฺยํ ทีเปนฺติ. นิสฺสยานํ นามํ นิสฺสิเตสุ อุปจารวเสน เตสํ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาปิ ปณฺฑุกโลหิตกนามาเยว โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสํ นิสฺสิตกาปี’’ติอาทิ. ปิสทฺเทน อุปจารตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘สุฏฺฐุ พลว’’นฺติ อิมินา พลวาพลวนฺติ ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ปริยายภาเวน วุตฺตตฺตา อติสยตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘พลวพลว’’นฺติ วตฺตพฺเพ วาจาสิลิฏฺฐวเสน ทีฆํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ปฏิวทถาติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กเถถ. อิมินา ปฏิมนฺเตถาติ เอตฺถ มนฺตธาตุยา คุตฺตภาสนตฺถํ ทสฺเสติ. อตฺเถสุ กรณภาสนกิจฺเจสุ อลํ สมตฺถาติ อลมตฺถา, เตสํ วิเสเสนาติ อลมตฺถตราติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมตฺถตรา’’ติ.
อธมฺมกมฺมทฺวาทสกกถา
๔. อสมฺมุขา กตนฺติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สมฺมุเขหิ วิรหิตา อสมฺมุขาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆธมฺมวินยปุคฺคลสมฺมุขานํ วินา กต’’นฺติ. ‘‘อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา’’ติ อิมินา อปฺปฏิปุจฺฉาติ เอตฺถ ตฺวาปจฺจยสฺสาการภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺเสวาติ จุทิตกสฺเสว. อเทสนาคามินิยาติ เอตฺถ อการสฺส อญฺญตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาราชิกา…เป… วา’’ติ. เอตฺถาติ ตชฺชนียกมฺเม. นว ปทาติ นวสุ ปเทสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ปุริมเกสุ ตีสุ ติเกสุ วุตฺเตสุ นวสุ ปเทสูติ โยชนา. ‘‘เอเกก’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิเมหีติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. ทฺวาทส ติกาติ ปุริเมหิ ตีหิ ติเกหิ นว ติเก มิสฺเสตฺวา ทฺวาทส. สุกฺกปกฺเขสุปีติ ปฏิเสธวิรหวเสน สุกฺเกสุ ปกฺเขสุปิ.
๖. ‘‘ปพฺพชิตาน’’นฺติ อิมินา คิหีนํ อนนุโลมิกตํ นิวตฺเตติ. สหโสกิตาทีหีติ อาทิสทฺเทน สหนนฺทึ สงฺคณฺหาติ. อิมสฺมึ ฐาเน สพฺพอฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพ’’นฺติ ปาฐโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาเรตพฺโพ’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, ตาว อฏฺฐารสสมฺมาวตฺตนวตฺตานํ สํวณฺณนาปาโฐ ลิขิโต, โส ปาโฐ อิมสฺมึ ฐาเน น ลิขิตพฺโพ. กสฺมา? ปาฬิกฺกมานุปฺปตฺตาภาวโต, อฏฺฐกถายเมว ‘‘อฏฺฐารส สมฺมาวตฺตนวตฺตานิ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสามา’’ติ วกฺขมานตฺตา, ยถาวจนญฺจ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก (จูฬว. อฏฺฐ. ๗๖) สํวณฺณิตตฺถา จ. ตสฺมา โส ปาโฐ น โปราณปาโฐ โหติ, ปจฺฉา ปกฺขิตฺตปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพ.
ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนนฺติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอเกเกนาปีติ ตีสุ องฺเคสุ เอเกเกนาปิ. อิมินา อวยววากฺยนิพฺพตฺติวเสน กมฺมารหภาวํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. นิยสฺสสฺส วิเสเสน อภิณฺหาปตฺติกตฺตํ องฺคํ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอตฺถ อาการวาจโก อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย อนนฺตเรปิ. ตชฺชียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ตชฺชนียํ, ตเมว กมฺมํ ตชฺชนียกมฺมํ. ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสียติ พาโล ภชาปียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ นิยสฺสํ, ทิวาทิคณิกตฺตา สการสฺส เทฺวภาโว โหติ ‘‘นสฺสํ วสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย, นิยสฺสเมว กมฺมํ นิยสฺสกมฺมํ. คามาทิโต ปพฺพาชิยติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ปพฺพาชนียํ, ตเมว กมฺมํ ปพฺพาชนียกมฺมํ. ตีสูติ ภณฺฑนการกอภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกวเสน ติวิเธสุ องฺเคสุ. เยน เกนจิ องฺเคนาติ สมฺพนฺโธ. ยทิ สพฺพานิ กมฺมานิ กาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอวํ สติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๐๐ อาทโย) วุตฺตํ อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ. วจนตฺถนานตฺตโตติ วจนสฺส จ อตฺถสฺส จ นานาภาวโต. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตชฺชนียกมฺมารหสฺสาติ อิมสฺส หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ติณฺณํ ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนสฺส องฺคสมฺภโว อตฺโถติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา. สงฺเฆน กตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ลกฺขเณน ตชฺชนียาทิกมฺมารหสฺส ตสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. เอวํ กมฺมสนฺนิฏฺฐานตฺถํ ทสฺเสตฺวา องฺคสมฺภวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ภณฺฑนการกาทีสูติอาทิสทฺเทน อภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกานิ สงฺคณฺหาติ. อากงฺขมาโน สงฺโฆ กเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ. กมฺมารหนฺติ กมฺมสฺส, กมฺเม วา อรหํ. เอตฺถาติ กมฺมกฺขนฺธเก. ปุพฺเพนาติ ปุพฺเพ วุตฺเตน จมฺเปยฺยกฺขนฺธเกน. อปรนฺติ อปเร วุตฺตํ กมฺมกฺขนฺธกํ. สเมตีติ สมํ คจฺฉติ.
ตตฺถาติ กมฺเมสุ, ตชฺชนียกมฺเมติ สมฺพนฺโธ, องฺเคสุ วา, ภณฺฑนการกวเสนาติ สมฺพนฺโธ. อถ โขติ ตถา วุตฺตาปีติ อตฺโถ. กโรนฺเตน กมฺมวาจาวาจเกนาติ สมฺพนฺโธ. หีติ ผลโชตโก. ภูเตน วตฺถุนาติ ตจฺเฉน วตฺถุนา. อญฺญสฺส กมฺมสฺสาติ ตชฺชนียกมฺมโต อญฺญสฺส กมฺมสฺส. กสฺมา พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส อาปตฺติพหุลสฺส ตชฺชนียกมฺมํ กาตพฺพนฺติ โยชนา. อิทมฺปีติ ตชฺชนียกมฺมมฺปิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ กมฺเมสุ.
นปฺปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพอฏฺฐารสกาทิกถา
๘. ปนฺนโลมาติ ปติตมานโลมา. เอตนฺติ วตฺตํ. เนตฺถารนฺติ เอตฺถ อผุฏฺฐกฺขรสํโยเค ปรสฺส ตการสฺส ถกาโร โหติ, ตสฺมา ทุติยกฺขเรน ปาโฐ ยุตฺโต. เยนาติ วตฺเตน. นิสฺสารณาติ นิสฺสารณโต. ทส วา ทิวสานิ, ปญฺจ วา ทิวสานิ ปูเรตพฺพนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. เอตฺตเกนาติ เอตปฺปมาเณน ทสปญฺจทิวเสน.
๒. นิยสฺสกมฺมกถา
๑๑. อปิสฺสุ ภิกฺขู ปกตาติ เอตฺถ นิปาตานมเนกตฺถตฺตา อิธ อปิสฺสุสทฺโท นิจฺจตฺโถ โหติ. ปกตสทฺโท ‘‘กุกฺกุจฺจปกตา’’ติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ตติยสงฺคีติกถา; ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๓๘) อภิภวนตฺโถ, อิธ ปน พฺยาวฏตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิจฺจํ พฺยาวฏา โหนฺตี’’ติ.
๓. ปพฺพาชนียกมฺมกถา
๒๗. เอตฺถาติ อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุมฺหิ. กายิโกติ เอตฺถ กาเยน กีฬตีติ กายิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายกีฬา วุจฺจตี’’ติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา วาจาย กีฬตีติ วาจสิโก, กายิโก จ วาจสิโก จ กายิกวาจสิโกติ วจนตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ปจฺฉิมวจนตฺโถ สมาหารทฺวนฺโท, สมาหารทฺวนฺเทปิ กตฺถจิ ปุลฺลิงฺคมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู ‘‘ธมฺมวินโย’’ติอาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๐๙) วิย. กายทฺวารปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกมตีติ กายิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม วุจฺจตี’’ติ. กาเยน ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกเมตีติ กายิโกติ วจนตฺโถปิ ยุชฺชเตว. ‘‘อุปหนนํ วุจฺจตี’’ติ อิมินา อุปหนนํ อุปฆาตํ, ตเมว อุปฆาติกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘นาสน’’นฺติ อิมินา หนธาตุยา หึสนตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิกฺขิตฺตเวชฺชกมฺมาทิวเสน เตลปจนอริฏฺฐปจนาทีนิ กายิโก มิจฺฉาชีโว นามาติ โยชนา. อิมินา มิจฺฉาชีวสฺส สรูปํ ทสฺเสติ.
๔. ปฏิสารณียกมฺมกถา
๓๓. สุธมฺมวตฺถุสฺมึ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อนปโลเกตฺวาติ เอตฺถ อปปุพฺโพ โลกสทฺโท อาปุจฺฉนตฺโถติ อาห ‘‘น อาปุจฺฉิตฺวา’’ติ.
๓๔. กินฺติ กึ นาม ขาทนียโภชนียํ. โวติ ตุเมฺหหิ. คหปตีติ อาลปนปทํ. เถรานํ อตฺถายาติ สมฺพนฺโธ. ปฏิยตฺตนฺติ ปฏิยาทิตํ. ‘‘เอตํ อโวจา’’ติ อิมินา เอตทโวจาติ เอตฺถ นิคฺคหิตาเทสสนฺธึ ทสฺเสติ. ยทิทนฺติ สทฺโท ‘‘ติลสํคุฬิกา’’ติ ปเทน โยชิตตฺตา อิตฺถิลิงฺโคติ อาห ‘‘ยา อย’’นฺติ. ติลสกฺขลิกาติ ติเลน สํสฏฺฐา สกฺขลิกา. ‘‘สา นตฺถี’’ติ อิมินา อุตฺตรวาเกฺย ยํสทฺทสฺส ปุพฺพวาเกฺย ตํสทฺทาเปกฺขตํ ทสฺเสติ. เอโก ปุริโสติ สมฺพนฺโธ. ปูวิโยติ ปูวํ, ปูเวน วา กยวิกฺกโย. เตนาติ การเณน. นนฺติ คหปตึ. เถโรติ สุธมฺมตฺเถโร. ยเทว กิญฺจีติ เอตฺถ กิญฺจิ เอว ยํ วจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กิญฺจิเทว ติลสํคุฬิกาวจน’’นฺติ. อิทนฺติ อิมํ อตฺถํ. โสติ กุกฺกุฏโปตโก. กากวสฺสิตนฺติ กากสฺส วสฺสิตํ, เนว อกาสีติ สมฺพนฺโธ. ตยาปีติ ปิสทฺโท กุกฺกุฏโปตกํ อเปกฺขติ. เนว ภิกฺขุวจนํ วุตฺตํ, น คิหิวจนํ วุตฺตํ, อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตีติ โยชนา.
อธมฺมกมฺมาทิทฺวาทสกกถา
๓๙. ปุริเมหิ กมฺเมหีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ องฺเคสุ. ยถา ปริสกฺกิยมาเน คิหิโน ลาภํ น ลภนฺตีติ โยชนา. ปริปุพฺโพ สกฺกธาตุ ปรกฺกมตฺโถติ อาห ‘‘ปรกฺกมนฺโต’’ติ. ตตฺถาติ อนตฺถาทีสุ. อตฺถภงฺโคติ คิหีนํ อตฺถสฺส ภงฺโค. อวสนนฺติ คิหีนํ อวสนํ. คิหีนนฺติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘คิหีนํ สนฺติเก’’ติ. ยถา กริยมาเน สจฺโจ โหติ, เอวํ น กโรตีติ โยชนา. เอกงฺเคนาปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, ตโต อธิเกหิ องฺเคหิ กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ ปฏิสารณียกมฺเม. ปฏิมุขํ อตฺตโน โทสํ สราเปตพฺพํ อเนน วินยกมฺเมนาติ ปฏิสารณียํ, ตเมว กมฺมํ ปฏิสารณียกมฺมํ.
๕. อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมกถา
๔๖. สํสถาติ เอตฺถ สํสธาตุยา กถนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาโรเจถา’’ติ. ตุเมฺห สํสถ, กเถถาติ อตฺโถ.
๕๐. ภณฺฑนการโก โหตีติอาทิ การณูปจารวเสน วุตฺโตติ อาห ‘‘ภณฺฑนาทิปจฺจยา’’ติอาทิ. ภณฺฑนการกาทิ การณํ, เตน อาปนฺนา อาปตฺติ ผลํ, ตสฺสา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมํ กาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ อาปตฺติยา.
๕๑. เอตฺถาติ อุกฺเขปนียกมฺเม. ตตฺถาติ เตจตฺตาลีสวตฺเตสุ. อนุทฺธํเสตพฺโพติ เอตฺถ ธํสธาตุยา คตฺยตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น โจเทตพฺโพ’’ติ. ‘‘รโชนุทฺธํสตี’’ติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๑๐๑) หิ ธํสธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘น ภิกฺขุ ภิกฺขูหี’’ติ เอตฺถ โสเยว ภิกฺขุ เตเหว ภิกฺขูหีติ อตฺถํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘อญฺโญ ภิกฺขุ อญฺเญหิ ภิกฺขูหี’’ติ. น คิหิทฺธโชติ เอตฺถ คิหีนํ ธโช คิหิทฺธโชติ วุตฺเต โอทาตวตฺถาทีนีติ อาห ‘‘โอทาตวตฺถานี’’ติอาทิ. น ติตฺถิยาทิปทตฺตยนฺติ ‘‘น ติตฺถิยา เสวิตพฺพา, ภิกฺขู เสวิตพฺพา, ภิกฺขุสิกฺขาย สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ ปทานํ ตยํ. ‘‘น อปสาเทตพฺโพ’’ติ อิมินา น อาสาเทตพฺโพติ เอตฺถ อาปุพฺพสทธาตุยา อปปุพฺพสทธาตุยา สมานภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘อนฺโต วา พหิ วาติ’’ เอตฺถ กสฺส อนฺโต วา พหิ วาติ อาห ‘‘วิหารสฺสา’’ติ. เสสํ สพฺพํวตฺตนฺติ โยชนา. อิมินาติ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺเมน.
๖๕. ตสฺสาติ อาปตฺติยา. อิธาติ ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค กเต อุกฺเขปนียกมฺเม. อาปตฺติอทสฺสนาทีสุ อุทฺธริตฺวา ขิปียติ อปนียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ อุกฺเขปนียํ, ตเมว กมฺมํ อุกฺเขปนียกมฺมํ.
อิติ กมฺมกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.
๒. ปาริวาสิกกฺขนฺธกํ
๑. ปาริวาสิกวตฺตกถา
๗๕. ปาริวาสิกกฺขนฺธเก ปาริวาสิกาติ ปทสฺส ปริวาสํ ปริวสนฺตีติ ปาริวาสิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริวาสํ ปริวสนฺตา’’ติ. ตตฺถาติ ‘‘ปริวาสํ ปริวสนฺตา’’ติ ตทฺธิตวาเกฺย. เตสูติ จตุพฺพิเธสุ ปริวาเสสุ. ติตฺถิยปริวาโสติ ติตฺถิยานํ ปริวาโส, ติตฺถิยานํ วา ทาตพฺโพ ปริวาโส, ติตฺถิเยหิ วา ปริวสิตพฺโพ ปริวาโส ติตฺถิยปริวาโส. อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโสติ อปฺปฏิจฺฉนฺโน ปริวาโส อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโส. ตตฺถาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาเส. ยนฺติ วจนํ. อยํ ปนาติ อยํ ปฏิจฺฉนฺนปริวาโส ปน. อิธาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก. เสสาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสโต เสสา. ตโยติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสาทโย ตโย, ทาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. กสฺส ทาตพฺพาติ อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. อาปนฺนา เจวาติ อาปชฺชิตพฺพา เจว. เตสูติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ. เอเต ปนาติ ตโย ปน. อิธาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก. ตสฺมาติ ยสฺมา อิธ อธิปฺเปตา, ตสฺมา. เอเตสูติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ.
ปกตตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ อธิปฺเปตปกตตฺเต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฐเปตฺวา’’ติอาทิ. มูลายปฏิกสฺสนารหาทีนมฺปีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน มานตฺตารหมานตฺตจาริกอพฺภานารหาทโย สงฺคณฺหาติ. ปิสทฺเทน ปกติปกตตฺตํ อเปกฺขติ. เตติ ปกตตฺตา. ยํ อภิวาทนาทึ กโรนฺตีติ โยชนา. สาทิยนฺตีติ เอตฺถ สาทิยนํ นาม สมฺปฏิจฺฉนนฺติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉนฺตี’’ติ. ตตฺถาติ อภิวาทนาทีสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. สามีจิกมฺมนฺติ เอตํ อาภิสมาจาริกสฺส อธิวจนนฺติ โยชนา. อภิวาทนาทีนีติ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมานิ. พีชนวาตทานาทิโนติ พีชนิยา ปหริเตน ปวตฺตสฺส วาตสฺส ทานาทิโน. อาสนาภิหารนฺติ เอตฺถ อภิหรณํ อภิหาโร, อาสนสฺส อภิหาโร อาสนาภิหาโรติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาสนสฺส อภิหรณ’’นฺติ. ปญฺญาปนมฺปิ อภิหริตฺวา ปญฺญาปิตตฺตา อภิหาโรเยว นามาติ อาห ‘‘ปญฺญาปนเมว วา’’ติ. ‘‘ปาทโธวนอุทก’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส โธวนํ อุทกํ ปาโททกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปาทฏฺฐปนก’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส ฐปนกํ ปีฐํ ปาทปีฐนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปาทฆํสนํ วา’’ติ อิมินา ปาทสฺส ฆํสนํ กถลิกํ ปาทกถลิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สทฺธิวิหาริกานมฺปิ อภิวาทนาทินฺติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน อญฺเญสํ สาทิยนฺตสฺส กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เตติ สทฺธิวิหาริกา. สทฺธาปพฺพชิตาติ สทฺธาย ปพฺพชิตา. กุลปุตฺตาติ ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. กโรนฺติ, อาปุจฺฉนฺติเยวาติ สมฺพนฺโธ. วาริตมฺปิ อสาทิยนํ นามาติ อาห ‘‘วาริตกาลโต ปฏฺฐาย อนาปตฺตี’’ติ. มิถุ ยถาวุฑฺฒนฺติ เอตฺถ มิถุสทฺโท อญฺญมญฺญปริยาโย, ยถาสทฺโท ยํสทฺทปริยาโย, วิจฺฉตฺโถ จาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ โย โย วุฑฺโฒ’’ติ. อญฺญมญฺญญฺหิ มิถติ สงฺคมํ กโรตีติ มิถูติ วุจฺจติ. เตน เตนาติ ภิกฺขุนา, ‘‘สาทิตุ’’นฺติ ปเท ภาวกตฺตา. สาทิตุํ อนุชานามีติ สมฺพนฺโธ.
‘‘วุฑฺฒปฏิปาฏิยา’’ติ อิมินา วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ ยถาวุฑฺฒนฺติ จตุตฺถีอพฺยยีภาวํ ทสฺเสติ. ปุริมปเท ปน ปฐมาอพฺยยีภาโว. ปาฬิยาติ ปนฺติยา. ตตฺเถวาติ สงฺฆนวกฏฺฐาเน เอว. ปวารณายปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ อุโปสเถเยว, อถ โข ปวารณายปีติ ทสฺเสติ. สงฺเฆน ภาชิยมานนฺติ สมฺพนฺโธ.
โอโณชนนฺติ อวนุทเต โอโณชนํ. อวปุพฺโพ นุทธาตุ นการสฺส ณการํ, ทการสฺส จ ชการํ กตฺวา โอโณชนนฺติ วุจฺจติ. นุทธาตุ อปนยนตฺโถ, เตน วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชนํ วุจฺจตี’’ติ. อุทฺเทสภตฺตาทีนีติอาทิสทฺเทน สลากภตฺตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. ตานีติ เทฺว ตีณิ อุทฺเทสภตฺตาทีนิ. เหฏฺฐาติ อตฺตโน เหฏฺฐา. คาเหถาติ นวกตเร ภิกฺขู คาหาเปถ. ภตฺตปจฺจาสาติ ภตฺตเมว ปจฺจาสา ภตฺตปจฺจาสา, ปจฺจาสาภตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘วิสฺสชฺเชตพฺพานี’’ติ อิมินา อวนุทิตพฺพนฺติ โอโณชนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เอวนฺติ คเหตฺวา วิสฺสชฺชมาเนติ โยชนา. ตานีติ อุทฺเทสภตฺตาทีนิ. ยทิ ปน น คณฺหาตีติ สเจ สงฺฆโต วสฺสคฺเคน น คณฺหาติ. น วิสฺสชฺเชตีติ สเจ อญฺญสฺส น วิสฺสชฺเชติ. โอทิสฺสาติ อุทฺทิสิตฺวา. ตสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. หีติ ยสฺมา. สงฺฆนวกฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส ตสฺสาติ โยชนา. ภตฺตคฺเคติ ภตฺตสฺส คหณฏฺฐาเน. โสติ ปาริวาสิโก, มา กิลมิตฺถาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ โอโณชนํ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส, อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ.
อาคตาคเตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. จตุสฺสาลภตฺตนฺติ จตุมุขา สาลา จตุสฺสาลา โภชนสาลา, ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ทินฺนํ ภตฺตํ จตุสฺสาลภตฺตํ. เอตนฺติ จตุสฺสาลภตฺตํ. ปาฬิยาติ ภิกฺขูนํ ปาฬิยา. โอสกฺกิตฺวาติ เหฏฺฐา สกฺกิตฺวา. หตฺถปาเสติ ภตฺตทายกสฺส หตฺถปาเส. เสโนติ กุลโล. ‘‘อารามิกสมณุทฺเทเสหี’’ติ ปทํ ‘‘อาหราเปตุ’’นฺติ ปเท การิตกมฺมํ. สยเมวาติ ปาริวาสิเกน อนาณตฺโต หุตฺวา สยเมว. มหาเปฬภตฺเตปีติ มหติยํ เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺเน ภตฺเตปิ. ยตฺถ ปนาติ ปริวิสฏฺฐาเน ปน.
๗๖. ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทานิ ยา อยํ สมฺมาวตฺตนา วุตฺตา’’ติ. สมฺมา วตฺติตพฺพํ เอตายาติ สมฺมาวตฺตนา. ตตฺถาติ สมฺมาวตฺตนายํ. น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ เอตฺถ อาจริเยน หุตฺวา กมฺมวาจาสาวนมฺปิ อุปสมฺปาทนเมวาติ อาห ‘‘อาจริเยน หุตฺวาปิ กมฺมวาจา น สาเวตพฺพา’’ติ. อญฺญสฺมึ อสตีติ อตฺตนา อญฺญสฺมึ กมฺมวาจาวาจเก อสติ. น นิสฺสโย ทาตพฺโพติ เอตฺถ อาคนฺตุกานเมว นิสฺสโย น ทาตพฺโพ, น ทินฺนนิสฺสยานมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาคนฺตุกานํ นิสฺสโย น ทาตพฺโพ’’ติอาทิ, เยหิปิ ภิกฺขูหิ คหิโตติ สมฺพนฺโธ.
อญฺโญ สามเณโรติ ปกตตฺตกาเล อุปชฺฌํ ทตฺวา คหิตสามเณเรหิ อญฺโญ สามเณโร. อาธิปจฺจฏฺฐานภูตาติ สพฺพสมฺมุตีนํ อธิปติภาวสฺส ฐานภูตา. ปฏิพลสฺสาติ ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ ปฏิพลสฺส. อิมินา ลทฺธสมฺมุติเกน อาณตฺโต อลทฺธสมฺมุติโกปิ ครุธมฺเมหิ วา อญฺเญหิ วา ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ ลภตีติ ทสฺเสติ. อาคตา ภิกฺขุนิโย วตฺตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. โวติ ตุมฺหากํ. โสติ ภิกฺขุ. โวติ ตุมฺหากํ, ทสฺสตีติ สมฺพนฺโธ.
สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยาติ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาปตฺติการณา. กายสํสคฺคาทิครุกาปตฺติ นาปชฺชิตพฺพาติ โยชนา. อาปตฺติกฺขนฺธวเสน อาปตฺติวตฺถูนํ ปาปิฏฺฐภาวญฺจ ปาปิฏฺฐตรภาวญฺจ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สตฺตสุ หี’’ติอาทิ. ปาปิฏฺฐตราติ ทุพฺภาสิตาปตฺติโต ทุกฺกฏาปตฺติ ปาปิฏฺฐตรา. ตาสนฺติ สตฺตนฺนํ อาปตฺตีนํ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมานํ อาปตฺตีนํ นเยเนว. เภโทติ วตฺถูนํ วิเสโส. เอวํ อาปตฺติกฺขนฺธวเสน อาปตฺติวตฺถูนํ ปาปิฏฺฐปาปิฏฺฐตรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สิกฺขาปทวเสน เตสํ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปณฺณตฺติวชฺชสิกฺขาปเท ปนา’’ติอาทิ. อุภยมฺปีติ วตฺถุอาปตฺติสงฺขาตํ อุภยมฺปิ.
กมฺมนฺติ เอตฺถ การณภูตสฺส กมฺมสฺส นามํ การิยภูตายํ กมฺมวาจายํ อุปจารวเสน การิยภูตา กมฺมวาจา กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริวาสกมฺมวาจา วุจฺจตี’’ติ. กมฺมสฺมึ สติ, กมฺเมน วา วจิตพฺพาติ กมฺมวาจาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. กสิกมฺมนฺติ กสิสงฺขาตํ กมฺมํ. โครกฺขกมฺมนฺติ โครกฺขสงฺขาตํ กมฺมํ. ‘‘กมฺมํ กต’’นฺติ อิมินา กมฺมํ กโรนฺตีติ กมฺมิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตติ กมฺมิกา ภิกฺขู, น ครหิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.
วจิตพฺพํ อเนน โทเสนาติ วจนียํ, สํวิชฺชติ วจนียํ อสฺสาติ สวจนียํ, ตํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปลิโพธตฺถาย หี’’ติอาทิ. ยาว น ตํ อธิกรณํ วูปสนฺตํ โหติ, ตาว อิมมฺหา อาวาสา เอกปทมฺปิ มา ปกฺกามีติ โยชนา. เตติ ตุยฺหํ.
อนุวาโทติ เอตฺถ อนุสาสนวเสน อญฺเญ วทตีติ อนุวาโทติ วุตฺเต เชฏฺฐกฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘วิหาเร เชฏฺฐกฏฺฐานํ น กาตพฺพ’’นฺติ. เชฏฺฐกฏฺฐานํ สรูเปน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วา’’ติอาทิ. เมติ มยฺหํ. ตนฺติ ตวํ. น โจเทตพฺโพติ เอตฺถ เกน น โจเทตพฺโพติ อาห ‘‘วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา’’ติ. น สาเรตพฺโพติ น สราเปตพฺโพ. น ภิกฺขูหิ สมฺปโยเชตพฺพนฺติ เอตฺถ ภิกฺขูหิ อตฺตนา กลหวเสน น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาเรตพฺโพ’’ติ.
สงฺฆตฺเถเรน หุตฺวาติ สงฺฆตฺเถเรน โหนฺเตนปีติ อตฺโถ. ปุรโต อคนฺตพฺเพ สมาเน กึ ปจฺฉโต คนฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘ทฺวาทสหตฺถ’’นฺติอาทิ. อาสนปริยนฺโตติ อาสนเมว ปริยนฺโต ลามโกติ อาสนปริยนฺโต, ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆนวกาสนํ วุจฺจตี’’ติ. สฺวาสฺสาติ โส อสฺส. โสติ อาสนปริยนฺโต. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. ตตฺถาติ อาสนปริยนฺเต. อยนฺติ ปาริวาสิโก, น ลภตีติ สมฺพนฺโธ. คหิตาวเสสาติ คหิตาหิ เสยฺยาหิ อวเสสา. มงฺคุลคูถภริตาติ มงฺคุลานํ คูเถหิ ปูริตา. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. รเชหิ หตา นาสิตา ภูมิ เอตฺถาติ รโชหตภูมิ. ชตุกมูสิกภริตาติ ชตูหิ จ มูสิกาหิ จ ปูริตา. ปณฺณสาลาติ ปณฺเณหิ ฉาทิตา สาลา. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. สพฺเพปิ อาวาสาติ โยชนา. เอเตหีติ ปกตตฺเตหิ. เตสูติ อาวาเสสุ. ยนฺติ อาวาสํ. ปจฺจยนฺติ วสฺสาวาสิกลาภํ. เอกปสฺเสติ ภิกฺขูนํ ปาฬิยํ อฏฺฐตฺวา เอกสฺมึ ปสฺเส.
อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส, เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. โส เอวาติ อาสนาทิปริยนฺโต เอว. ญาติปวาริตฏฺฐาเน นิมนฺติเตนาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ตํ กุลํ. สํวิธายาติ สํวิทหิตฺวา. อสฺสาติ กุลสฺส, ภเวยฺย วา.
หรายมาเนนาติ ลชฺชมาเนน. เยนาปีติ ปาริวาสิเกนปิ. สมาทินฺนนฺติ อารญฺญิกธุตงฺคสมาทินฺนํ. ตถาติ ยถา อารญฺญิกงฺคํ น สมาทาตพฺพํ, ตถา. ปิณฺฑปาติกธุตงฺคมฺปีติ ปิสทฺโท อารญฺญิกงฺคํ อเปกฺขติ. โย ปนาติ ปาริวาสิโก ปน.
อนาโรเจนฺตสฺส เมติ โยชนา. อนาโรเจนฺเต สตีติ วา โยชนา. ‘‘อิมินา การเณนา’’ติ อิมินา ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ปจฺจยสทฺโท การณตฺโถ, นิสฺสกฺกวจนญฺจ การณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. โส รตฺติจฺเฉโท เอว ปจฺจโย ตปฺปจฺจโยติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘สามเณเรหี’’ติ ปทํ ‘‘ปจาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. เอตฺถาปิ ปกติยา นีหราเปตฺวาปิ วิหาเร ปจาเปตฺวาปิ ภุญฺชนฺตสฺส ปฏิเสโธ นตฺถิ. กสฺมา? ‘‘ตปฺปจฺจยา’’ติ วุตฺตตฺตา. คาเมติ มหาคาเม, สพฺพกาลํ อเนกสเตหิ ภิกฺขูหิ อวิวิตฺเต คาเมติ อตฺโถ. คามกาวาสนฺติ คาโมเยว ขุทฺทกฏฺเฐน คามโก, ตสฺมึ การิโต อาวาโส คามกาวาโส, ตํ.
คเตน อาคนฺตุกปาริวาสิเกนาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ กิสฺมิญฺจิ วิหาเร, สพฺเพ ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐิตฏฺฐาเน. น เอกจฺเจ ปสฺสติ, อปสฺสิตตฺตา นาโรเจติ, รตฺติจฺเฉโทว โหตีติ อธิปฺปาโย.
เอกสฺส วา พหูนํ วา อาคนฺตุกานนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ‘‘อาคนฺตุกสฺส อาโรเจตพฺพ’’นฺติ ปเท. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘อาคนฺตุเกน อาโรเจตพฺพ’’นฺติ ปเท วุตฺตนเยเนว. ตํ วุตฺตนยมาวิกโรนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. เตสมฺปีติ อาคนฺตุกานมฺปิ. ตสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. อชานนฺตสฺเสวาติ อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. อยญฺจ ปนาติ ปาริวาสิโก จ. คตกาเลติ อาคนฺตุกานํ คตกาเล. เยปีติ อาคนฺตุกาปิ. โอกฺกมิตฺวาติ โอสริตฺวา, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. อยญฺจาติ ปาริวาสิโก จ, ชานาตีติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ อาคนฺตุกานํ. โยปีติ อาคนฺตุโกปิ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. อญฺญาตตฺตาติ อาคตภาวสฺส อชานิตตฺตา. ‘‘อพฺภาน’’นฺติ ปทํ ‘‘กโรตี’’ติ ปเท กมฺมํ, ‘‘โหตี’’ติ ปเท กตฺตา. อธิกา รตฺติโยติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนรตฺติโต อธิกา รตฺติโย. อยนฺติ ปาริวาสิกวตฺตปฏิปทา. อปณฺณกปฏิปทาติ อวิรทฺธปฏิปทา, เอกํสปฏิปทาติ อตฺโถ.
คจฺฉนฺตมฺปิ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. สาเวตุนฺติ สุณาเปตุํ. วิสยาวิสเยนาติ อาโรเจตุํ เทสาเทเสน. กรวีกติสฺสตฺเถโร อาหาติ สมฺพนฺโธ.
‘‘อุโปสถทิวเส’’ติ อิมินา อุโปสเถติ เอตฺถ อุโปสถสทฺทสฺส ปาติโมกฺขุทฺเทสาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ. ปวารณายปีติ ปวารณทิวเสปิ. คนฺตุนฺติ ภิกฺขุสฺส ฐิตฏฺฐานํ คนฺตุํ. ทูเตนาปีติ เอตฺถ อนธิปฺเปตทูตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อธิปฺเปตทูตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อนุปสมฺปนฺนํ…เป… อาโรจาเปตพฺพ’’นฺติ.
สุญฺญวิหาโรติ ภิกฺขูหิ วิวิตฺตวิหาโร. ยตฺถาติ ยสฺมึ อาวาเส. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถาติ สุญฺญวิหาเร. ทสวิธนฺตราเย สติ ปน คนฺตพฺพเมวาติ โยชนา. นานาสํวาสเกหีติ กมฺมนานาสํวาสกลทฺธินานาสํวาสเกหิ.
๘๑. อาวาสาทีนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาวาโส นามา’’ติอาทิ. ตติยปเทนาติ ‘‘อาวาเส วา อนาวาเส วา’’ติ ตติยปเทน. เอเตสูติ อาวาสาทีสุ. ฉทนโตติ ฉทนโกฏิโต. อนฺโตอาวาเสติ ภิตฺติปริจฺฉินฺเน อนฺโตอาวาเส. อวิเสเสนาติ ‘‘อุกฺขิตฺตโก’’ติ วา ‘‘ปาริวาสิโก’’ติ วา วิเสสํ อกตฺวา สามญฺเญน. อุทกปาเตนาติ ฉทนโต อุทกํ ปตติ เอตฺถาติ อุทกปาโต, เตน. ปญฺจวณฺณจฺฉทนพทฺธฏฺฐาเนสูติ ปญฺจปมาเณน ฉทเนน พทฺธฏฺฐาเนสุ เอเตสุ อาวาเสสูติ สมฺพนฺโธ. ปาริวาสิกสฺส จ อุกฺขิตฺตกสฺส จ ปกตตฺเตน สทฺธึ วาริตนฺติ โยชนา. นานูปจาเรปีติ ปิสทฺเทน เอกูปจาเร ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ เอกจฺฉนฺเน อาวาสาทิเก, สเจ นิปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ สฏฺฐิวสฺเสปิ ปาริวาสิเก.
วุฏฺฐาตพฺพํ, นิมนฺเตตพฺโพติ เอตฺถ กึ อตฺตโน วุฑฺฒตรํ ปกตตฺตํ ทิสฺวา วุฏฺฐาตพฺพํ, นิมนฺเตตพฺโพติ อาห ‘‘ตทหุปสมฺปนฺนมฺปี’’ติอาทิ. โอพุทฺธนฺติ ปลิพุทฺธํ. เอกาสเนติ เอตฺถ เอกสทฺโท สมานปริยาโยติ อาห ‘‘สมานวสฺสิกาสเน’’ติ, สมานวสฺสิกานํ อาสเนติ อตฺโถ. ฉมายํ นิสินฺเนติ เอตฺถ ฉมาสทฺโท ภูมิปริยาโยติ อาห ‘‘ภูมิยํ นิสินฺเน’’ติ. อิตเรนาติ ปาริวาสิเกน. สหาเยน สทฺธึ จงฺกมติ วิยาติ โยชนา. ‘‘เอกสฺมึ จงฺกเม’’ติ อิมินา เอกจงฺกมสทฺทสฺส ตุลฺยาธิกรณสมาสวากฺยํ ทสฺเสติ.
ฉมายํ จงฺกมนฺตนฺติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ฉมายํ จงฺกมนฺเต’’ติ. อยํ ปนาติ วกฺขมาโน ปน. เอตฺถาติ ‘‘ฉมายํ จงฺกมนฺเต’’ติ ปาเฐ. จงฺกมนฺเตติ ปกตตฺเต จงฺกมนฺเต. น จงฺกมิตพฺพนฺติ ปาริวาสิเกน น จงฺกมิตพฺพํ. โก ปน วาโท อิฏฺฐกาจยสมฺปนฺเน เวทิกาปริกฺขิตฺเต อิติ อตฺโถติ โยชนา. ปพฺพตนฺตรวนนฺตรคุมฺพนฺตเรสูติ ปพฺพตมชฺฌวนมชฺฌคุมฺพมชฺเฌสุ, ปพฺพตวิวรวนวิวรคุมฺพวิวเรสุ วา. อุปจารนฺติ ทฺวาทสหตฺถํ อุปจารํ.
๘๒. อิตโรติ นวโก. อสฺสาติ นวกสฺส. น วตฺตเภเท ทุกฺกฏนฺติ อญฺญาตตฺตา น วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปจฺฉาปุริมนฺติ อปจฺฉา อปุริมํ, เอกปหาเรนาติ อตฺโถ. สมวสฺสา เทฺว ปาริวาสิกาติ โยชนา. ทฺวินฺนํ ปาริวาสิกานํ เอกโต วสนโทสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ หิ เทฺว’’ติอาทิ. เนสนฺติ ทฺวินฺนํ ปาริวาสิกานํ. เอตฺถาติ ปาริวาสิกาทีสุ ปญฺจสุ ภิกฺขูสุ. มูลายปฏิกสฺสนารหาทโย จตฺตาโรติ โยชนา.
ปริวาสทานาทีนีติ อาทิสทฺเทน มูลายปฏิกสฺสนมานตฺตทานอพฺภานานิ สงฺคณฺหาติ. เอเตเสฺววาติ ปริวาสทานาทีสุ เอว. อยนฺติ ปาริวาสิโก.
๘๓. ‘‘อถ โข อายสฺมา อุปาลี’’ติอาทิวจนสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมํ ปนา’’ติอาทิ. รโหคตสฺส อุปาลิตฺเถรสฺสาติ โยชนา. อถ วา อนาทเร สามิวจนํ กตฺวา อุปาลิตฺเถรสฺส รโหคตสฺสาติ โยชนา กาตพฺพา. เอตฺถาติ ปาริวาสิกวตฺเต. โสติ อุปาลิตฺเถโร. อสฺสาติ อุปาลิตฺเถรสฺส. ตตฺถาติ ตีสุ รตฺติจฺเฉเทสุ. ยฺวายนฺติ โย อยํ, เอกโต วาโสติ สมฺพนฺโธ. โส วาโส สหวาโส นามาติ โยชนา. วิปฺปวาโสติ เอตฺถ ปกตตฺเตน วิปฺปยุตฺโต หุตฺวา วาโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกกสฺเสว วาโส’’ติ. อาคนฺตุกาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน อาวาสิกา คเหตพฺพา.
๘๔. ตตฺถ ตตฺถาติ ตํ ตํ ฐานํ. ทฺวีสุ ปเทสูติ ทฺวีสุ วากฺยสงฺขาเตสุ ปเทสุ. เอเกเนเกนปีติ เอเกน เอเกน วากฺยปเทนปิ. ปริวสิยิตฺถาติ ปริวุตฺโถ, ปริวุตฺโถ ปริวาโส เอตสฺสาติ ปริวุตฺถปริวาโส, ตสฺส. หีติ สจฺจํ. เอสาติ เอโส ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตนฺติ อวสานํ, วินาสํ วา.
๒. มูลายปฏิกสฺสนารหวตฺตกถา
๘๖. นวกตรํ มูลายปฏิกสฺสนารหํ ฐเปตฺวาติ โยชนา. อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปกตตฺตา เอวาติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ มูลายปฏิกสฺสนารหมานตฺตารหมานตฺตจาริกอพฺภานารหานํ จตุนฺนํ, มูลายปฏิกสฺสนารหาทิลกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ มูลายปฏิกสฺสนารหสฺส วตฺเต. อิโตติ มูลายปฏิกสฺสนารหสฺส วตฺตโต.
๘๗. ยเถว ปาริวาสิโก คณปูรโก น โหติ, เอวํ เอเตปิ น โหนฺตีติ โยชนา.
๔. มานตฺตาจาริกวตฺตกถา
๙๒. อูเน คเณติ เอตฺถ คโณ นาม คณโภชนสิกฺขาปเท (ปาจิ. ๒๑๗ อาทโย) วิย โหตีติ อาห ‘‘จตฺตาโร วา อติเรกา วา’’ติ. สพฺพตฺถาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก.
อิติ ปาริวาสิกกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.
๓. สมุจฺจยกฺขนฺธกํ
๑. สุกฺกวิสฺสฏฺฐิกถา
สมุจฺจยกฺขนฺธเก ตตฺถาติ จตุพฺพิเธสุ มานตฺเตสุ. ยํ มานตฺตํ ทิยฺยติ, อิทํ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ นามาติ โยชนา. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยสุปิ. ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยาติ เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ วา. อทฺธมาสนฺติ ปนฺนรสทิวสกาลํ. โอธายาติ สมูหํ กตฺวา. ‘‘เอกโต กตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘โอธายา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เตสูติ จตุพฺพิเธสุ มานตฺเตสุ. อิทนฺติ มานตฺตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนาย…เป… วจนโตติ ญาปกเหตุ. เอเตน อปฺปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ทาตพฺพํ มานตฺตํ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตนฺติ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ. อิธาติ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ. ตตุตฺตรีติ ตโต ตีหิปิ อุตฺตริ. นานาวตฺถูนิ เอตาสนฺติ นานาวตฺถุกาโย. ตาสนฺติ นานาวตฺถุกานํ.
มาฬกสีมายเมวาติ สีมมาฬเก เอว, สีมงฺคเณ เอวาติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ มาฬกสีมายเมว.
เวทยามหนฺติ เวทยามิ อหํ. มม มานตฺตจรภาวํ สงฺฆํ ชานาเปมีติ อตฺโถ. เวทยตีติ มนฺติ ชานาเปติ, อิติ มํ สงฺโฆ ธาเรตูติ อธิปฺปาโย. วุตฺตนเยเนวาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว. นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ‘‘มานตฺตํ นิกฺขิปามิ, วตฺตํ นิกฺขิปามี’’ติ นิกฺขิปิตพฺพํ. มาฬกโตติ สีมงฺคณโต. โสปีติ สห คจฺฉนฺโตปิ. ‘‘มาฬเก นาโรจิต’’นฺติ อิมินา ยสฺส มาฬเก อาโรจิตํ, ตสฺส อนาโรเจตฺวาปิ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อาโรเจนฺเตน วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.
วิสภาเคหิ สห วสนฺตสฺส วตฺตสฺส ทุปฺปูริตตฺตา วุตฺตํ’’สภาคา ภิกฺขู วสนฺตี’’ติ. จตูหิ, ปญฺจหิ วาติ วาสทฺเทน ตโต อติเรกมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ปริกฺเขปารหฏฺฐานโตติ จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. อฏฺฐ. ๓๗๙) วุตฺตปริกฺเขปารหฏฺฐานโต. ‘‘เทฺว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวา’’ติ อิทํ วิหาเร ภิกฺขูนํ สชฺฌายาทิสทฺทสวนูปจารปหานตฺถํ วุตฺตํ. สเจ สวนูปจารโต น มุจฺจติ, ตโต อติเรกมฺปิ อติกฺกมิตพฺพํ. โอกฺกมฺมาติ มคฺคปฏิปนฺนานํ ภิกฺขูนํ วจนสทฺทสวนูปจารปหานตฺถํ โอกฺกมิตฺวา. ‘‘คุมฺเพน วา วติยา วา’’ติ ทสฺสนูปจารปหานตฺถํ วุตฺตํ. อิธ อุปจาโร นาม ยตฺถ ฐตฺวา ปสฺสติ สุณาติ, โสเยว เทโส. อญฺโญติ จตูหิ ปญฺจหิ วา ภิกฺขูหิ อญฺโญ. เอสาติ เอโส มานตฺตจาริโก.
‘‘ทฺวาทสหตฺถํ อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา’’ติ อิมินา อโนกฺกมิตฺวา อชานนฺตสฺเสว คจฺฉติ, นตฺถิ รตฺติจฺเฉโทปีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ ทิฏฺฐรูปานํ สุตสทฺทานํ ทฺวาทสหตฺถูปจารโต พหิ ฐิตานมฺปิ อาโรเจตพฺพํ. อทิฏฺฐาสุตานมฺปิ อนฺโต ทฺวาทสหตฺถูปจารคตานํ อาโรเจตพฺพนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สติ กรณีเยติ อิทํ คนฺตุสฺส การณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อสติ กรณีเยปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ. โสปีติ เอโก ภิกฺขุปิ. ‘‘ตสฺส สนฺติเก อาโรเจตฺวา’’ติ อิมินา อนาโรจเน วตฺตเภททุกฺกฏํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอกสฺส สนฺติเก อาโรเจตฺวา นิกฺขิปิยมาเน กึ อูเน คเณ จรณโทโส วา วิปฺปวาโส วา น โหตีติ อาห ‘‘อยญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ อยญฺจาติ มานตฺตจาริโก ปน. ยสฺมา การณา วสิ, เตน การเณนาติ โยชนา. ภิกฺขูนญฺจ อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวาติ ปกตตฺตาคตกาเล ตสฺส อนาโรเจตฺวาว คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ภิกฺขูนญฺจ ทฺวาทสหตฺถูปจาเร อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘คณสฺส อาโรเจตฺวา’’ติ อิมินา อูเน คเณ จรณโทสาภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา วิปฺปวาสโทสาภาวํ ทสฺเสติ. ยนฺติ ปุพฺเพ อนาโรจิตํ ยํ ภิกฺขุํ. อยนฺติ ปฐมํ ปสฺสิตพฺพสฺส อาโรเจตฺวา นิกฺขิปนํ. ‘‘นิกฺขิตฺตวตฺตสฺส ปริหาโร’’ติ อิมินา อนิกฺขิตฺตวตฺเต อนฺโตอุปจารคตานํ สพฺเพสํ อาโรเจตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.
อยนฺติ มานตฺตจาริโก, ฐิโตติ สมฺพนฺโธ. เตนาปีติ มานตฺตจาริเกนปิ, ยาจิตพฺพนฺติ โยชนา. โสติ อนิกฺขิตฺตวตฺโต ภิกฺขุ. ตตฺราติ ‘‘โส อพฺเภตพฺโพ’’ติ วจเน. อยํ อพฺภานวิธิ วุตฺโตติ โยชนา. อยญฺจาติ อพฺภานวิธิ จ. ตาสนฺติ อาปตฺตีนํ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ ปน ทาตพฺพํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิจฺฉนฺนายา’’ติอาทินา ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ทาตพฺพํ มานตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นนฺติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ.
๒. ปริวาสกถา
๑๐๒. ตสฺสาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตสฺส. สโมธาเนตฺวาติ อิเธว ปริวาสกถายํ สโมธาเนตฺวา. อิเธว ปริวาสกถายํ ทสฺสยิสฺสามาติ โยชนา. อิเธวสทฺโท หิ ปุพฺพาปราเปกฺโข.
อิธ อธิปฺเปตํ ปริวาสํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. อิธ อธิปฺเปโต ปริวาโส นาม ติวิโธ โหตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ. ‘‘ยถาปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา’’ติ วจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘กสฺสจิ หี’’ติอาทิ. ยถา อุทายิตฺเถรสฺส เอกาหปฏิจฺฉนฺนา อยํ อาปตฺติ โหติ, ตถา กสฺสจิ เอกาหปฏิจฺฉนฺนา อาปตฺติ โหตีติ โยชนา. ยถา จ ปรโต อาคตา อุทายิตฺเถรสฺเสว อาปตฺติ โหติ, ตถา กสฺสจิ ทฺวิหาทิปฏิจฺฉนฺนา อาปตฺติ โหตีติ โยชนา. อิมินา วุตฺตนยานุสาเรน ปรโตปิ นโย เนตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกาหาทิปฏิจฺฉนฺนา เอกาทิอาปตฺติ โหติ, ตสฺมา ชานิตพฺโพติ โยชนา.
ปฏิจฺฉนฺนภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ‘‘ทสหากาเรหี’’ติ ปาเฐ. อาปตฺติอิติ สญฺญา เอตสฺสาติ อาปตฺติสญฺญี . ปหุ จาติ สมตฺโถ จ. ปปุพฺโพ หูธาตุ สมตฺถตฺเถ โหติ.
ตตฺถาติ ตสฺสํ มาติกายํ. ยนฺติ อาปตฺตึ. โสปิ จาติ ภิกฺขุปิ จ. ตตฺถาติ ตสฺสํ อาปตฺติยํ. อยนฺติ ภิกฺขุ. ตตฺถาติ อาปตฺติยํ. อลชฺชิปกฺเข ติฏฺฐตีติ ‘‘สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ ปริคูหตี’’ติ (ปริ. ๓๕๙) วุตฺตปกฺเข ฐิตตฺตา อลชฺชิปกฺเข ติฏฺฐติ.
ปกตตฺโตติ เอตฺถ ‘‘ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺโน’’ติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ติวิธํ อุกฺเขปนียกมฺมํ อกโต’’ติ. เอตนฺติ อปฺปฏิจฺฉนฺนภาวํ, ‘‘อาปชฺชติ…เป… กุสเลหิ จินฺติตา’’ติ วจนํ วา.
คาถาย ‘‘สาวเสส’’นฺติ อิมินา ปาราชิกํ นิวตฺเตติ. ครุกนฺติ เอตฺถ สงฺฆาทิเสสเมว อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ. อนาทริยนฺติ สิกฺขาปเท อนาทริยํ. วชฺชนฺติ ทุกฺกฏํ. อุกฺขิตฺตเกน กรณภูเตน.
ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ภีรุกชาติกตายาติ ภีรุกสภาวตาย. ปพฺพตวิหาเร วสนฺตสฺส ยสฺส ภิกฺขุโนติ โยชนา. ปพฺพตวิหาเรติ ปพฺพตสฺส ตเล, อนฺตเร วา การิเต วิหาเร. เอตสฺมินฺติ เอตาทิเส. อนฺตราเย สติเยวาติ โยชนา. ตสฺส อจฺฉนฺนาว โหตีติ โยชนา. อนนฺตรายิกสญฺญาย ฉาทยโต อจฺฉนฺนาวาติ อนนฺตรายิกสญฺญาย ฉาเทนฺตสฺสาปิ เอกนฺเตน อนฺตรายิกตฺตา อจฺฉนฺนาวาติ อธิปฺปาโย.
อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. หนุกวาโตติ หนุกสฺส เคลญฺญกโร วาโต. วิชฺฌตีติ หนุกํ วิชฺฌติ. อิมินาติ ภิกฺขุนา. ปหุสญฺญิโน ฉาทิตาปิ เอกนฺเตน อปหุตฺตา อจฺฉาทิตาว โหติ.
ฉาเทตุกาโม จาติ เอตฺถ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ ฉาเทตุกาโม ฉาเทติ, ฉาเทตุกาโม นจฺฉาเทติ, อจฺฉาเทตุกาโม ฉาเทติ, นจฺฉาเทตุกาโม นจฺฉาเทตีติ. ตตฺถ ปฐมปทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิทํ อุตฺตานตฺถเมวา’’ติ. เอวํ เสสาสุปิ มาติกาสุ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. จตูสุ จตุกฺเกสุ ปฐมปเท เอว ฉนฺนา โหติ, น เสสปเทสุ. อนุตฺตานตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ปุเรภตฺเต วาติ ปุเรภตฺตํ วา, ภตฺตโต, ภตฺตสฺส วา ปุเรติ ปุเรภตฺตํ. อพฺยยีภาวสมาเส สตฺตมีวิภตฺติยา อมิติการิยสฺส อนิจฺจภาวโต วุตฺตํ ‘‘ปุเรภตฺเต’’ติ. เอเสว นโย ‘‘ปจฺฉาภตฺเต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุติยปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตติยปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. อภิกฺขุเก ฐาเน วสนฺตสฺส ยสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. อาคเมนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺสาติ อนาทเร เจตานิ สามิวจนานิ.
จตุตฺถปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ โย ปนาติ ภิกฺขุ ปน, อาวิ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. สภาคนฺติ อเวรึ. อยนฺติ ภิกฺขุ. อุปชฺฌาโย อิติ วา อาจริโย อิติ วาติ โยชนา. ลชฺชายาติ ลชฺชนิมิตฺตํ, ลชฺชการณา, ลชฺชเหตุ วา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา, อิธาติ อาปตฺติอาโรจนฏฺฐาเน. อเวริสภาคสฺสาติ อเวรี หุตฺวา สภาคสฺส.
ปกาเสตุกาโมติ อญฺเญสํ ปกาเสตุกาโม. อุปชฺฌายสฺสาปีติ ปิสทฺเทน อญฺญสฺส สนฺติเก กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ อาปตฺติอาโรจนฏฺฐาเน. สภาคสงฺฆาทิเสสนฺติ วตฺถุสภาคสงฺฆาทิเสสํ. สุทฺธสฺสาติ วตฺถุสภาคสงฺฆาทิเสสโต สุทฺธสฺส. อาวิกรณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาวิกโรนฺโต จา’’ติอาทิ. อิติ อิมานีติอาทิ นิคมนํ.
ตโตติ ชานิตพฺพโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกาหปฏิจฺฉนฺนาติ เอกาเหน ปฏิจฺฉนฺนา. ยาว จุทฺทส ทิวสานิ, ตาว ทิวสวเสน โยชนา กาตพฺพาติ โยชนา. ปกฺขปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปกฺเขน ปฏิจฺฉนฺนํ. อติเรกปกฺขปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปกฺขโต อติเรเกน ปฏิจฺฉนฺนํ.
สํวจฺฉรปฏิจฺฉนฺนนฺติ สํวจฺฉเรน ปฏิจฺฉนฺนํ. ตโต วาติ อติเรกสฏฺฐิสํวจฺฉ รโต วา. ภิยฺโยปีติ อติเรกมฺปิ.
ตโตติ ตีหิ อาปตฺตีหิ. ปรนฺติ อติเรกํ. คณนวเสนาติ อาปตฺติคณนวเสน. วตฺถุกิตฺตนวเสน วาติ อาปตฺตีนํ วตฺถุกิตฺตนวเสน วา. นามมตฺตวเสน วาติ ‘‘สงฺฆาทิเสสาปตฺติโย’’ติ เอวํ นามสฺเสว วเสน วา. เอตฺถ หิ มตฺตสทฺโท อวธารณตฺโถ, เตน วตฺถุํ นิวตฺเตติ.
ตตฺถาติ ‘‘นามมตฺตวเสนา’’ติ ปเท. สชาติสาธารณนฺติ สสฺส อตฺตโน ชาติ สชาติ, ตาย สาธารณํ สชาติสาธารณํ. สพฺเพสํ, สพฺเพหิ วา อาปตฺตีหิ สาธารณํ สพฺพสาธารณํ. ตตฺถาติ ทุวิเธสุ นาเมสุ. สพฺพสาธารณนามวเสนาปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปชฺชึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ เอวํ สชาติสาธารณนามวเสนปิ ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโย อาปชฺชึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ เอวํ อุภยสาธารณวเสนปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. สพฺพมฺปิ ปริวาสาทิกํ อิทํ วินยกมฺมนฺติ โยชนา. วสติ อาปตฺติ เอตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ วตฺถุ. โค วุจฺจติ วจนํ วา ญาณํ วา, ตํ ตายตีติ โคตฺตํ.
ตตฺถาติ วตฺถาทีสุ จตุพฺพิเธสุ. ตตฺถาติ เตสุ วจเนสุ. สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ กายสํสคฺคนฺติอาทินา วจเนนาปีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ทุฏฺฐุลฺลาทิวจนานิ สงฺคณฺหาติ. อิธ ปนาติ อิมสฺมึ ปน ฐาเน. โย โยติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา อาปนฺโน โหติ.
เอวํ อาโรเจตพฺพนฺติ เอวํ วกฺขมานนเยน อาโรเจตพฺพนฺติ โยชนา. กึ อาโรเจตพฺพํ? ‘‘อหํ ภนฺเต…เป… สงฺโฆ ธาเรตุ’’ อิติ อาโรเจตพฺพนฺติ โยชนา.
เวทยามหนฺติ เวทยามิ อหํ. มม ปาริวาสิกภาวํ สงฺฆํ, สงฺฆสฺส วา ชานาเปมีติ อตฺโถ. เวทยตีติ มนฺติ เวทยติ อิติ มํ. ปาริวาสิกภาวํ สงฺฆํ, สงฺฆสฺส วา ชานาเปตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตูติ อตฺโถ. เอตฺถ พหูสุ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘ติณฺณํ วา อติเรกานํ วา อาโรเจนฺเตน อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘ติณฺณํ อาโรเจนฺเตน อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ เอตฺตโกเยว ปาโฐ อตฺถิ. เหฏฺฐา มานตฺตกถายมฺปิ เอวเมว อตฺถิ. ตตฺถ ‘‘อติเรกาน’’นฺติ อิมินา ตีหิ อติเรกานํ อาโรเจนฺเตน สงฺฆํ อเปกฺขิตฺวา สเจ เอกวจนวเสน วตฺตุกาโม โหติ, ‘‘มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ วตฺตพฺพํ. อถ สมฺพหุเล ภิกฺขู อเปกฺขิตฺวา สเจ พหุวจนวเสน วตฺตุกาโม โหติ, ยถา ติณฺณํ, เอวํ ‘‘มํ อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ สทฺทสตฺถวเสเนว วุตฺตํ, น วินยกมฺมวิปตฺติวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.
‘‘วิหาเรเยว รตฺติปริคฺคโห’’ติ อิมินา อนฺโตอุปจารสีมายมฺปิ ปริวสิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ. อุปจารสีมนฺติ ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ปริกฺเขปํ, อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ. เอสาติ ปาริวาสิโก ภิกฺขุ. อสฺสาติ อาคตสฺส ภิกฺขุโน.
ตโตติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนทิวสโต. กุกฺกุจฺจวิโนทนตฺถายาติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนทิวเสน สมํ ปริวสิตพฺพํ นุโข, น นุโขติ กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทนตฺถาย. ปริวุตฺถตฺตาติ ปริวสิตตฺตา. โสติ ปริวุตฺโถ ภิกฺขุ. อิทนฺติ ทาตพฺพมานตฺตํ. ตนฺติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ. ฉารตฺตนฺติ ฉรตฺติโย สมาหฏาติ ฉารตฺตํ, สมาหาเร ทิคุ. ‘‘ฉรตฺต’’นฺติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ ฉการสฺส ทีฆํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ.
อปฺปฏิจฺฉนฺนาปตฺตึ ทาตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ อิมสฺมึ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต สโมธาเนตฺวาปิ ทาตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สนฺเตปิ มูลมานตฺตํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วุจฺจติ. กถํ ทาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา.
อสฺสาติ มานตฺตํ ยาจนฺตสฺส. ตทนุรูปนฺติ ตสฺส ยาจนสฺส อนุรูปํ. สเจ ปฏิจฺฉนฺนา เทฺวติ เอตฺถ เทฺวติ นิทสฺสนมตฺตํ ตโต อติเรกมฺปิ คเหตพฺพตฺตา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เอกพหูสุ. ตทนุรูปเม วาติ ตสฺส มานตฺตทานสฺส อนุรูปเมว. อิธ ปนาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต ปน. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ยํ มานตฺตํ ทิยฺยตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต.
อวเสสาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสปฏิจฺฉนฺนปริวาเสหิ อวเสสา. ตตฺถาติ อวเสเสสุ ทฺวีสุ ปริวาเสสุ. อธมฺมิกมานตฺตจาราวสาเน อนุญฺญาตปริวาโสติ สมฺพนฺโธ. กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุญฺญาโตติ อาห ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอสาติ สุทฺธนฺโต, ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ชานนาชานนํ.
ตตฺถาติ ทฺวีสุ สุทฺธนฺเตสุ, จูฬสุทฺธนฺโตติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. โยติ ภิกฺขุ, วทตีติ สมฺพนฺโธ. อาโรจิตทิวสโตติ อาปตฺติอาโรจิตทิวสโต.
ตนฺติ จูฬสุทฺธนฺตํ, ปริวสนฺเตน ปริวสิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อคฺคเหสีติ ปริวาสํ อคฺคเหสิ. อญฺญนฺติ คหิตมาสโต อญฺญํ. ‘‘ปริวาสทานกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อิมินา ปริวาสคหณกิจฺจมฺปิ นตฺถีติ ทสฺเสติ คณฺหนฺตสฺเสว ทาตพฺพตฺตา, เทนฺตสฺเสว คเหตพฺพตฺตา วา. อุทฺธมฺปิ อาโรหตีติ ปริวาสคหณกาลโต อญฺญมฺปิ กาลํ ปริวสิตพฺพตฺตา อุทฺธมฺปิ อาโรหติ. เหฏฺฐาปิ โอโรหตีติ ปริวาสคหณกาลโต อูนมฺปิ กาลํ ปริวสิตพฺพตฺตา เหฏฺฐาปิ โอโรหติ. อิทนฺติ อาโรหโนโรหนํ. ตสฺสาติ สุทฺธนฺตปริวาสสฺส. เอกเมว ปฏิจฺจ เทฺว, ติสฺโส, สมฺพหุลา วา ภวนฺตีติ อาห ‘‘เอกํ วินา สมฺพหุลานํ อภาวโต’’ติ.
เอวํ จูฬสุทฺธนฺตํ ทสฺเสตฺวา มหาสุทฺธนฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. ตนฺติ มหาสุทฺธนฺตํ. ยาว ยตฺตโก อุปสมฺปททิวโส โหติ, ตาว ตตฺตกํ กาลนฺติ โยชนา. อุทฺธํ นาโรหตีติ อุทฺธํ อาโรหนกาลสฺส อภาวโต อุทฺธํ น อาโรหติ. เอตฺถาติ สุทฺธนฺตปริวาเส. อยํ สุทฺธนฺตปริวาโส นามาติ นิคมนํ.
ตตฺถาติ ติวิเธสุ สโมธานปริวาเสสุ. ‘‘โอธุนิตฺวา สโมทหิตฺวา ทาตพฺพปริวาโส’’ติ อิมินา โอธุนิตฺวา สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส โอธานสโมธาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘ปริวาโส’’ติ อิมินา ตทฺธิตณปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อวธุนิยเต, อวธุนิตพฺพนฺติ วา โอธานํ, สํ เอกโต โอทหียเต สมฺปิณฺฑียเต, อุทหิยติ สมฺปิณฺฑิยตีติ วา สโมธานนฺติ อวยววจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘มกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา ธุธาตุยา ปปฺโปฏนธํสนโธวนานิ ทสฺเสติ. โสติ โอธานสโมธาโน, อาคโตติ สมฺพนฺโธ.
เอตฺถาติ โอธานสโมธาเน. โยติ ภิกฺขุ, ปฏิจฺฉาเทตีติ สมฺพนฺโธ. ปริวสนฺโต วา มานตฺตารโห วา มานตฺตํ จรนฺโต วา อพฺภานารโห วา โย ภิกฺขูติ โยชนา. ‘‘ปุริมาย อาปตฺติยา’’ติ ปทํ ‘‘สมา วา’’ติ ปเท สหาทิโยโค. ‘‘อูนตรา’’ติปเท วิภตฺติอปาทานํ, อนุเมยฺยวิสยอปาทานํ วา. ‘‘อทิวเส กตฺวา’’ติ อิมินา โอธุนิตฺวาติ เอตฺถ ธุธาตุยา ยถาวุตฺตตฺเถเยว ทสฺเสติ. อูนกปกฺขปฏิจฺฉนฺนาติ ปกฺขโต อูนเกน ปฏิจฺฉนฺนา. เอเตนุปาเยนาติ ปกฺเข วุตฺเตน เอเตน อุปาเยน.
ตตฺถาติ มูลาปตฺติโต อติเรกปฏิจฺฉนฺเน. อาวิ การาเปตฺวาติ มูลาปตฺติโต อนฺตราปตฺติยา ปฏิจฺฉนฺนภาวํ อาวิ การาเปตฺวา. เอตฺถาติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺเน. ปมาณนฺติ การณํ. ยาติ อาปตฺติ. ตตฺถาติ มูลภาเวน กตฺตพฺพายํ มูลิอาปตฺติยํ. อิตรนฺติ มูลิภาเวน กตฺตพฺพํ มูลาปตฺตึ. สโมธายาติ สโมทหิตฺวา. ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ.
เอกา วา ยา อาปตฺติ สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ โยชนา. สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาโยติ สพฺพาสํ อาปตฺตีนํ จิเรน ปฏิจฺฉนฺนาโย. ตาสนฺติ อาปตฺตีนํ. อคฺเฆนาติ ปริจฺเฉเทน. อคฺฆสทฺโท เหตฺถ ปริจฺเฉทตฺถวาจโก. อภิธาเน (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๑๐๔๘ คาถายํ) วุตฺตํ ‘‘อคฺโฆ มุเลฺย จ ปูชเน’’ติ. เอตฺถ ‘‘มุเลฺย จา’’ติ ปทสฺส มูลปริจฺเฉเทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตาสํ รตฺติปริจฺเฉทวเสนา’’ติ. อิเมหิ ปเทหิ อคฺเฆน รตฺติปริจฺเฉเทน สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส อคฺฆสโมธาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ วุตฺตตฺตา กิญฺจาปิ โกฏิอตฺถวาจโก ตติยกฺขเรน ปาโฐ ยุตฺโต วิย ทิสฺสติ. ตถาปิ โส ปาโฐ น คเหตพฺโพ. กสฺมา? พหูสุ ปาฬิโปตฺถเกสุ, อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ จ อลิขิตตฺตา. พหูสุ หิ โปราณโปตฺถเกสุ จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐเยว ลิขิโต, ตสฺมา โส ปาโฐเยว คเหตพฺโพ, น อญฺโญติ ทฏฺฐพฺพํ. โสติ อคฺฆสโมธาโน. อาคโตเยวาติ สมฺพนฺโธ.
ยสฺส ปนาติ ภิกฺขุสฺส, ปฏิจฺฉนฺนาติ สมฺพนฺโธ. สพฺพนฺติ สกลํ. อาปตฺติสหสฺสคาถาย –
ทสสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวานาติ โยชนา. อิมินา นเยนปิ อคฺฆสโมธาโนติ เอตฺถ อคฺฆสทฺทสฺส จตุตฺถกฺขเรน ปาฐสฺส ยุตฺตภาโว เวทิตพฺโพ. อคฺเฆน ทสรตฺติปริจฺเฉเทน สโมธาย ทาตพฺโพ อคฺฆสโมธาโน.
โย ปริวาโส นานาวตฺถุกาโย อาปตฺติโย เอกโต กตฺวา ทิยฺยติ, อยํ ปริวาโส มิสฺสกสโมธาโน นามาติ โยชนา. เอตฺถ วตฺถุวเสน มิสฺสกา อาปตฺติโย สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส มิสฺสกสโมธาโนติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ตตฺราติ มิสฺสกสโมธาเน. ตทนุรูปายาติ ตสฺส ยาจนสฺส อนุรูปาย.
เอตฺถ จาติ มิสฺสกสโมธาเน จ, กาตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ.
‘‘ปกฺขมานตฺตญฺจ …เป… กถยิสฺสามา’’ติ ยํ วจนํ วุตฺตํ, ตสฺส วจนสฺส โอกาโสติ โยชนา. ตํ ปนาติ ปกฺขมานตฺตํ ปน. ‘‘อฑฺฒมาสเมว ทาตพฺพ’’นฺติ อิมินา ปกฺขเมว ทาตพฺพํ มานตฺตํ ปกฺขมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. ตํ ปนาติ ปกฺขมานตฺตํ ปน, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อตฺตโน สีมนฺติ อตฺตโน วิหารสีมํ, มหาสีมนฺติ อตฺโถ. โสเธตฺวาติ สพฺพาสํ หตฺถปาสนยนวเสน, ฉนฺทารหานํ ฉนฺทนยนวเสน, สีมโต พหิกรณวเสน จ โสเธตฺวา. จตุวคฺคคณนฺติ จตุวคฺคสงฺฆํ. คโณติ เจตฺถ สงฺโฆเยวาธิปฺเปโต.
ตตฺราติ ‘‘โยชนา กาตพฺพา’’ติ วจเน. มุขมตฺตทสฺสนนฺติ อุปายมตฺตทสฺสนํ, อาทิมตฺตทสฺสนํ วา. ‘‘อาปนฺนาย ภิกฺขุนิยา’’ติ ปทํ ‘‘เอวมสฺส วจนีโย’’ติ ปเท กตฺตา, ‘‘ยาจาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ‘‘พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา’’ติ ปทํ ‘‘ญาเปตพฺโพ’’ติ ปเท การิตกตฺตา, ‘‘สงฺโฆ’’ติ ปทํ ตตฺเถว การิตกมฺมํ. ‘‘เอตํ การณ’’นฺติ ธาตุกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. ตพฺพปจฺจเยน การิตกมฺมเมว วุตฺตํ. ญาเปตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุณาตุ เม’’ติอาทิ.
นิกฺขิตฺตวตฺตนฺติ กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. นิกฺขิตฺตวตฺเตนาติ หิ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ มาฬกสีมายเมว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อสฺสาติ มานตฺตจาริกาย ภิกฺขุนิยา. ตตฺราติ ตสฺมา กตฺตพฺพวินยกมฺมภาวโตติ อตฺโถ. โนติ อมฺหากํ, สนฺติกนฺติ สมฺพนฺโธ. จตูหิ ปกตตฺตภิกฺขุนีหิ นิสีทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. คามูปจารโต เทฺว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวาติ อิทํ ภิกฺขุนีวิหารูปจาราติกฺกมํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิหารูปจารโตปีติ ภิกฺขุวิหารูปจารโตปิ. ตตฺถาติ ภิกฺขุนีนํ นิสินฺนฏฺฐานํ. กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. วิหารสฺส จาติ ภิกฺขุวิหารสฺส จ. คามสฺส อุปจารํ มุญฺจิตุํ วฏฺฏตีติ น วุตฺตนฺติ โยชนา. ตสฺมา คามูปจาเรปิ นิสีทิตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย.
ตาย ภิกฺขุนิยา อาโรเจตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.
ตตฺเถวาติ ภิกฺขุนีนํ นิสีทนฏฺฐาเนเยว. ฐานนฺติ ภิกฺขูนํ ฐานํ. เอตีติ อาคจฺฉติ. ปเควาติ ปาโตเยว. ตายาติ มานตฺตจารินิยา.
อนิกฺขิตฺตวตฺตาย ปน ภิกฺขุนิยาติ สมฺพนฺโธ. อชานนปจฺจยาติ อชานนการณา. ตนฺติ วจนํ. ปาริวาสิกวตฺตาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน อาคนฺตุกวตฺตปูรณนิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธาทโย สงฺคณฺหาติ. ยุตฺตตรํ ทิสฺสตีติ ยุตฺตตรํ หุตฺวา ทิสฺสติ. อิมินา อนิกฺขิตฺตวตฺตภิกฺขุนา วิย ภิกฺขุนิยาปิ อนฺโตอุปจารสีมคตานํเยว อาโรเจตพฺพํ, น คาเม ฐิตานมฺปิ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพนฺติ ทีเปติ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส. เอเสว นโย ปวารณายปิ. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. ตสฺมึ คาเมติ ภิกฺขุนีนํ วสนคาเม. อญฺญตฺราติ ภิกฺขุนีนํ วสนคามโต อญฺญสฺมึ คาเม. ตตฺราติ ภิกฺขุนีนํ วสนคามํ. ทสฺเสตฺวาติ ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสตฺวา. ตายาติ มานตฺตจารินิยา. วิหารนฺติ ภิกฺขูนํ วิหารํ. อุปจารสีมายาติ อุปจารสีมโต พหีติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ มานตฺตจารินี.
วีสติ คโณ อิมสฺสาติ วีสติคโณ, สงฺโฆ, ตสฺมึ. มานตฺตํ จรมานา ภิกฺขุนีติ โยชนา. อิทํ ปกฺขมานตฺตํ นามาติ อิทํ ปุพฺพวจนสฺส นิคมวเสน ปรวจนสฺส กถนตฺถาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.
ตตฺถาติ ติวิเธสุ มานตฺเตสุ. ยเทตํ มานตฺตํ อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปรโตติ ปรสฺมึ. ปริวาสํ ปริวสนฺตสฺส มูลายปฏิกสฺสิตสฺส อุทายิตฺเถรสฺส อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาปชฺชิตฺวาติ อาปชฺชนโต. อิทนฺติ มานตฺตํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โอธานสโมธานนฺติ เอตฺถ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตมฺปีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตวจนมฺปิ.
ตนฺติ อคฺฆสโมธานมิสฺสกสโมธานํ, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตาวตาติ เอตปริมาเณน วจนกฺกเมน, ‘‘อยญฺหิ อิธ อธิปฺเปโต ปริวาโส นามา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) วจนโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘โยเชตฺวา ทาตพฺพ’’นฺติ วจนํ, ตาว วจนกฺกเมนาติ อตฺโถ. ‘‘เตน หิ ภิกฺขเว…เป… ทสฺเสสฺสามา’’ติ ยํ วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘อตฺถโต’’ติ อิมินา สทฺโทปิ คเหตพฺโพ อวินาภาวโต.
ปฏิจฺฉนฺนปริวาสกถา
๑๐๒. ยา ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ.
๑๐๘. ตโตติ ปาฬิโต. ตํ อาปตฺตินฺติ ตํ อนฺตราปตฺตึ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. นิกฺขิตฺตวตฺโต ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ, หุตฺวาติ วา. โสติ ภิกฺขุ, ฐิโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสา อาปตฺติยาติ ตสฺสา อนฺตราปตฺติยา. ปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ อนฺตราปตฺติปิ ปฏิจฺฉนฺนา โหติ. ตสฺมิมฺปีติ มูลาย ปฏิกสฺสเนปิ. มกฺขิตาติ ปิสิตา, ธํสิตา วา. มกฺขิยนฺติ ปิสิยนฺติ, ธํสิยนฺตีติ วา มกฺขิตา, ปริวุตฺถทิวสา. ตโตติ ปาฬิโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ปรโตปิ เอเสว นโย. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ปฏิจฺฉนฺนวาเร ทสฺสิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ.
สโมธานปริวาสกถา
๑๒๕. ตโตติ ปฏิจฺฉนฺนวารโต, ปรํ ทสฺสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จาติ เอตสฺมึ วาเร จ. ยสฺมาติ ยสฺมา การณา, เยน การเณน วา. เตเนวาติ เตเนว การเณน, ตสฺมา การณา วา, ‘‘มูลาย…เป… เทตู’’ติ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตสฺมา สพฺเพ มกฺขิตาว โหนฺตีติ โยชนา. ตโตติ วารโต ปรํ นิฏฺฐาปิตนฺติ สมฺพนฺโธ.
อคฺฆสโมธานปริวาสกถา
๑๓๔. ตโตติ วารโต ปรํ ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วารโต ปรํ ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ. ลชฺชิธมฺเม วา อุปฺปนฺเนติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ กมฺมํ. ตโตติ วารโต ปรํ ตเถว ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.
๑๓๘. ตโตติ วารโต ปรํ ปุริมนเยเนว ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.
สุทฺธนฺตปริวาสาทิกถา
๑๕๖. ตโตติ วารโต ปรํ สุทฺธนฺตปริวาโส ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ.
๑๖๐. ตโตติ ปาฬิโต ปรํ ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.
๑๖๕. ตตฺถาติ ปาฬิยํ. อนฺตรา…เป… อปฺปฏิจฺฉนฺนาโยติอาทีสุ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ.
๑๖๖. ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธติ เอตฺถ อาปตฺติกฺขนฺธสฺส เภทภาวโต กึ ‘‘ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอโกว โส อาปตฺติกฺขนฺโธ’’ติ. อถ กสฺมา ‘‘ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปจฺฉา ฉาทิตตฺตา ปนา’’ติอาทิ. เอตฺถ ปนสทฺโท ครหตฺถวาจโก, ตถาปีติ หิ อตฺโถ. เอโกปิ อาปตฺติกฺขนฺโธ ปจฺฉา ฉาทิตตฺตา ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.
๑๘๐. ‘‘ววตฺถิตา สมฺภินฺนา’’ติ เอตํ วจนนฺติ โยชนา.
๘. เทฺวภิกฺขุวารเอกาทสกาทิกถา
๑๘๑. ตโตติ ปาฬิโต ปรํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปาฬิยํ. มิสฺสกนฺติ เอตฺถ เกหิ มิสฺสกนฺติ อาห ‘‘ถุลฺลจฺจยาทีหิ มิสฺสก’’นฺติ.
๑๘๔. ตโตติ ปาฬิโต ปรํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ. ตญฺจาติ ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนญฺจ อิโต ปุพฺเพ อวุตฺตํ สพฺพํ วจนญฺจาติ โยชนา.
อิติ สมุจฺจยกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.
๔. สมถกฺขนฺธกํ
๑. สมฺมุขาวินยกถา
๑๘๖-๗. สมถกฺขนฺธเก เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ฉ มาติกาปทานีติ วากฺยมฺปิ สมาโสปิ ยุตฺโตเยว. ตตฺถ สมาโส ปน อสมาหารทิคุเยว. ‘‘นิกฺขิปิตฺวา’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺโต’’ติ ปเท ปุพฺพกาลกิริยาวิเสสนํ, ตุลฺยตฺโถ วา. วิตฺถาโรติ วิภงฺโค. ตตฺถาติ วิภงฺเค. สญฺญาเปตีติ เอตฺถ สญฺญํ กตฺวา ชานาเปตีติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ปริโตเสตฺวา ชานาเปตี’’ติ. อิมินา สํปุพฺโพ ญาธาตุ ปริโตสนตฺถํ อนฺโตกตฺวา อวโพธนตฺโถ โหตีติ ทสฺเสติ. การณปติรูปกานีติ การณสฺส ปฏิภาคานิ. นิชฺฌาเปตีติ เอตฺถ เฌธาตุ โอโลกนตฺโถติ อาห ‘‘โอโลเกตี’’ติ. ยถาติ เยนากาเรน, กริยมาเนติ สมฺพนฺโธ. โสติ ธมฺมวาที. ปรโตปิ เอเสว นโย. ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติ อิมินา อนุเปกฺขตีติ เอตฺถ อนุสทฺโท น อุปจฺฉินฺนตฺโถติ ทสฺเสติ. เปกฺขติ อนุเปกฺขตีติ เอตฺถ อิกฺขธาตุ ‘‘ทสฺเสติ อนุทสฺเสตี’’ติ เอตฺถ ทิสธาตุยา สทิสตฺโถติ อาห ‘‘ทสฺเสติ…เป… ปริยายวจนานี’’ติ. เตสญฺเญวาติ ‘‘เปกฺขติ อนุเปกฺขตี’’ติ ปทานญฺเญว. ปริยายวจนานีติ เววจนสทฺทา อตฺเถ ปริพฺยตฺตึ อยนฺติ คจฺฉนฺติ อิเมหีติ ปริยายานิ, ตานิเยว วจนานิ ปริยายวจนานิ. โสติ อธมฺมวาที. โมเหตฺวาติ ธมฺมวาทีปุคฺคลาทึ โมหาเปตฺวา.
๑๘๘. ธมฺมวาที ปุคฺคโล ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. อโมเหตฺวาติ อธมฺมวาทีปุคฺคลาทึ อโมหาเปตฺวา, อวิปรีตํ ชานาเปตฺวาติ อตฺโถ.
๒. สติวินยกถา
๑๙๕. ปรมฺมุขํ วิเนติ วินาเสตีติ วินโย, ปรมฺมุขํ วิเนติ วินาเสติ อเนนาติ วา วินโย, วินยกมฺมํ. สงฺฆธมฺมวินยปุคฺคลสมฺมุขานํ ทาตพฺโพ วินโย สมฺมุขาวินโย. ปญฺจิมานีติ เอตฺถ ปญฺจนฺนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุทฺธสฺสา’’ติอาทิ. อนุวทิตสฺส ทานนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตานีติ ปญฺจ องฺคานิ. ‘‘เอเกกองฺควเสน น ลพฺภนฺตี’’ติ อิมินา สมุทายวากฺยนิพฺพตฺติภาวโต ปญฺจงฺควเสเนว ลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. เทสนามตฺตเมเวตนฺติ ‘‘ปญฺจิมานี’’ติ เอตํ วจนํ เทสนามตฺตเมว, น อวยววากฺยนิพฺพตฺติวจนนฺติ อธิปฺปาโย. ธมฺมนฺติ ภูตํ. เอตฺถาติ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว’’ติอาทิวจเน. ตตฺถ จาติ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว’’ติอาทิวจเน จ. อนุวทนฺตีติ เอตฺถ อนุทฺธํสเนน วทนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โจเทนฺตี’’ติ. อยํ ปน สติวินโย ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อนาคามิโนปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวเน, สกทาคามิอาทิเก ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. โส จ โขติ สติวินโย จ. โจทิยมาเนเยวาติ โจทิยมานสฺเสว, อยเมว วา ปาโฐ. ตสฺมินฺติ สติวินยสฺมึ ทินฺเนติ สมฺพนฺโธ. อโจทิตตฺตา กถา น รูหตีติ อาห ‘‘โจเทนฺโตปี’’ติอาทิ. อาปชฺชตีติ โจทโก อาปชฺชติ. โจทนาทิอสารุปฺเป วิเนติ วินาเสตีติ วินโย, วิเนติ วินาเสติ อเนนาติ วา วินโย, วินยกมฺมํ. สติเวปุลฺลปตฺตสฺส ทาตพฺโพ วินโย สติวินโย.
๓. อมูฬฺหวินยกถา
๑๙๖. ภาสิตปริกนฺตนฺติ เอตฺถ ภาสิตปริกนฺตสทฺทานํ กรณาเปกฺขตฺตา วิสุํ กรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วาจาย ภาสิตํ, กาเยน ปริกนฺต’’นฺติ. ‘‘ปริกฺกเมตฺวา กต’’นฺติ อิมินา ปริกมตีติ ปริกนฺตํ, ปริกนฺตํ หุตฺวา กตํ ปริกนฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปริกฺกเมตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. สรตายสฺมาติ เอตฺถ อุการโลปสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สรตุ อายสฺมา’’ติ. ‘‘เอวรูปิยา อาปตฺติยา’’ติ อิมินา อาปชฺชิตาติ เอตฺถ ตุปจฺจยโยคภาวโต กมฺมตฺถฉฏฺฐิยาปิ สมฺภวภาวํ ทสฺเสติ. ตุปจฺจยโยเค กมฺมตฺถฉฏฺฐี อนิจฺจํ โหติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘เอวรูปิยา อาปตฺติยา’’ติ กมฺมตฺถฉฏฺฐีภาเวน อวตฺวา ‘‘เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ กมฺมตฺถทุติยาภาเวน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺสาติ ‘‘อาปชฺชิตฺวา’’ติ ปาฐสฺส. ‘‘ปฐมํ ปจฺฉา’’ติ ปเทหิ อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. โจทกสฺส กถํ วิเนติ วินาเสตีติ วินโย, โจทกสฺส กถํ วิเนติ วินาเสติ อเนนาติ วา วินโย. ปฐมํ มูฬฺหภาวํ อุปคนฺตฺวา ปจฺฉา อมูฬฺหสฺส ทาตพฺโพ วินโย อมูฬฺหวินโย.
๔. ปฏิญฺญาตกรณกถา
๒๐๐. ปฏิชานิยเต, ปฏิชานนํ วา ปฏิญฺญา, ตาย กาเรตพฺพํ.
๕. เยภุยฺยสิกากถา
๒๐๒. เยภุยฺยสิกาติ เอตฺถ เยภุยฺเยน ปวตฺตา เยภุยฺยสิกา, ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาสมฺปาทิกา กิริยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺสา กิริยายา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสา กิริยายาติ ยสฺสา เยภุยฺยตาสมฺปาทิกาย กิริยาย. เอสาติ เยภุยฺยตาสมฺปาทิกา กิริยา.
๒๐๔. โอรมตฺตกนฺติ เอตฺถ โอรสทฺโท จ มตฺตสทฺโท จ สมูหํ กตฺวา ปริตฺตวาจโก อปฺปมตฺตวาจโกติ อาห ‘‘ปริตฺตํ อปฺปมตฺตก’’นฺติ. ‘‘ภณฺฑนมตฺตเมวา’’ติ อิมินา น มหนฺตํ วิวาทาธิกรณํ โหตีติ ทสฺเสติ. น จ คติคตนฺติ เอตฺถ จิรกาลภาวํ น จ คตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทฺว ตโย…เป… อวินิจฺฉิต’’นฺติ. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ วิวาทาธิกรณชาตอาวาเส เอว, น จ สริตสาริตปทานํ สุทฺธการิตกิริยภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สยํ สริตํ วา อญฺเญหิ สาริตํ วา น โหตี’’ติ. เตหิ ภิกฺขูหีติ วิวาทการเกหิ ภิกฺขูหิ. ‘‘สลากํ คาเหนฺโต’’ติ อิมินา ‘‘ชานาตี’’ติ ปทสฺส กตฺตารํ ทสฺเสติ. อิมินา นีหาเรนาติ อิมินา การเณน. อปิ นามาติ อิมินา อปฺเปวนามสทฺโท อปินามปริยาโยติ ทสฺเสติ. อสฺสูติ ภเวยฺยุํ. อิมินา ‘‘ปาฬิยํ อธมฺมวาที พหุตรา ภเวยฺยุํ, อปฺเปว นาม สาธู’’ติ โยชนานยํ ทสฺเสติ. ‘‘อยมสฺส อชฺฌาสโย โหตี’’ติ อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ สลากคาหสฺส. ทฺวีสุปีติ ‘‘ชานาติ สงฺโฆ ภิชฺชิสฺสตี’’ติ จ ‘‘อปฺเปว นาม สงฺโฆ ภิชฺเชยฺยา’’ติ จ ทฺวีสุปิ ปเทสุ.
‘‘อธมฺเมน คณฺหนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘คณฺหนฺตี’’ติ กิริยาปทสฺส อธมฺมวาทิโน เอว กตฺตา นามาติ อาห ‘‘อธมฺมวาทิโน’’ติ. ‘‘เทฺว ธมฺมวาทิโน’’ติ อิมินา ‘‘วคฺคา คณฺหนฺตี’’ติ เอตฺถ ‘‘คณฺหนฺตี’’ติ กิริยาปทสฺส ธมฺมวาทิโน เอว กตฺตา นามาติ ทสฺเสติ. น จ ยถาทิฏฺฐิยา คณฺหนฺตีติ เอตฺถ ธมฺมวาทิโน หุตฺวา ธมฺมวาทิสลากํ อคฺคเหตฺวา อธมฺมวาทิสลากสฺส คหณํ น จ ยถาทิฏฺฐิยา คณฺหนฺติ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ธมฺมวาทิโน หุตฺวา’’ติอาทิ. ปฏิวตฺเตตฺวาติ อิมเมวตฺถํ ปฏิเสเธตฺวา. ‘‘ปริวตฺเตตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, เหฏฺฐุปริยายํ กตฺวาติ อตฺโถ. เตติ ธมฺมวาทิโน. เอตฺถาติ สมถกฺขนฺธเก.
๖. ตสฺสปาปิยสิกากถา
๒๐๗. อสุจีติ เอตฺถ นตฺถิ สุจีนิ กายวจีกมฺมานิ เอตสฺสาติ อสุจีติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสุจีหิ กายวจีกมฺเมหิ สมนฺนาคโต’’ติ. เอเสว นโย อลชฺชีติ เอตฺถาปิ. สานุวาโทติ เอตฺถ อนุวาทอุปวาทสทฺทานํ ปริยายตฺตา วุตฺตํ ‘‘สอุปวาโท’’ติ. อิติ ปญฺจาติ อิมานิ ปญฺจ องฺคานิ. เอตฺถาติ ตสฺสปาปิยสิกกมฺเม. อิทนฺติ กมฺมํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. โย ปุคฺคโล ปาปิโยติ โยชนา. ปาปุสฺสนฺนตายาติ ลามกุสฺสนฺนตาย. อิมินา อยญฺจ ปาโป อยญฺจ ปาโป, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ ปาปิโยติ จ ปาปานํ อติสเยน ปาโปติ ปาปิโยติ จ วจนตฺโถ ทสฺสิโต. ตสฺสาติ ปุคฺคลสฺส. อิมินา ตสฺส ปาปิยสฺส กตฺตพฺพํ ตสฺสปาปิยสิกํ, ตเมว กมฺมํ ตสฺสปาปิยสิกกมฺมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ยกาเร เทฺวภาโว อตฺถิ, โส อยุตฺโตเยว. ‘‘เยภุยฺยสิกา’’ติ เอตฺถ ยกาเร เทฺวภาวสฺส ทสฺสนโต เอตฺถาปิ เทฺวภาโว ยุตฺโต ภเวยฺยาติ ลิขนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.