๕. ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกํ

ขุทฺทกวตฺถุกถา

๒๔๓. ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธเก มุฏฺฐิกมลฺลาติ มุฏฺฐิเกน มถนฺติ อญฺญมญฺญํ หึสนฺตีติ มุฏฺฐิกมลฺลา. อิมินา ปาฬิยํ ปทสฺส เหฏฺฐุปริยํ ทสฺเสติ. คามมุทวาติ เอตฺถ ฉวิราคมณฺฑนานุยุตฺเตน มุโท โมทนํ เอเตสมตฺถีติ มุทวา, คาเม วสนฺตา มุทวา คามมุทวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉวิราคมณฺฑนานุยุตฺตา นาคริกมนุสฺสา’’ติ. ‘‘วณฺณวา อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๑๙๓; ปาจิ. ๖๗) วิย วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ถมฺเภติ เอตฺถ น ยตฺถ กตฺถจิ ถมฺโภ โหติ, อถ โข นฺหานติตฺเถ นิขณิตฺวา ฐปิตถมฺโภเยวาติ อาห ‘‘นฺหานติตฺเถ นิขณิตฺวา ฐปิตตฺถมฺเภ’’ติ.

อิฏฺฐกาสิลาทารุกุฏฺฏานนฺติ อิฏฺฐกากุฏฺฏสิลากุฏฺฏทารุกุฏฺฏานํ. อฏฺฐปทากาเรนาติ อฏฺฐปทผลกากาเรน. ราชิโยติ เลขาโย. ตตฺถาติ อฏฺฏาเน, อากิริตฺวาติ สมฺพนฺโธ. คนฺธพฺพหตฺถโกติ คนฺธพฺพานํ วีณาหตฺโถ วิยาติ คนฺธพฺพหตฺถโก. ทารูหิ กตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทารุมยหตฺเถนา’’ติ. เตนาติ คนฺธพฺพหตฺเถน, คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺณานีติ เอวํนามกสฺส ปาสาณสฺส จุณฺณานิ. ตนฺติ กตคุฬิกกลาปกํ, คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วิคฺคยฺหาติ อญฺญมญฺญสฺส สรีเร ทฬฺหํ คเหตฺวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ สรีเรน สรีร’’นฺติ. มกรทนฺตเกติ มกรนามกสฺส มจฺฉสฺส ทนฺตสทิเส ทนฺเต. มลฺลกมูลสณฺฐาเนนาติ เขฬปฏิคฺคหปาทสณฺฐาเนน. คิลานสฺสาปีติ ปิสทฺโท อคิลานสฺส ปเควาติ ทสฺเสติ.

๒๔๔. ทนฺเตติ มกรทนฺเต. อกตํ มลฺลกํ อกตมลฺลกํ. กปาลขณฺฑํ วาติ วาสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. กาสผุลฺลวิรหิตตฺตา วตฺถวฏฺฏิ อุกฺกาสิกา นาม. นตฺถิ กาสํ ผุลฺลเมติสฺสาติ อุกฺกาสา, สา เอว อุกฺกาสิกา. ยสฺส กสฺสจีติ คิลานาคิลานสฺส วา ชราทุพฺพลตรุณพลวสฺส วา. ปิฏฺฐินฺติ ปิฏฺฐิยํ, อยเมว วา ปาโฐ. ปาณิตลสฺส ปุถุฏฺฐานํ ปุถุปาณิ, เตน กตํ ปุถุปาณิกํ, หตฺถปริกมฺมํ, เตน วุตฺตํ ‘‘หตฺถปริกมฺมํ วุจฺจตี’’ติ. สพฺเพสนฺติ นฺหายนฺตานํ วา อนฺหายนฺตานํ วา สพฺเพสํ.

๒๔๕. กณฺณโตติ กณฺณจฺฉิทฺทโต. มุตฺโตลมฺพกาทิวลฺลิสทิสตฺตา วลฺลิกา นาม. ปลมฺพกสุตฺตนฺติ ปริมุญฺจิตฺวา ลมฺพิยติ อเนนาติ ปลมฺพกํ, ตเมว สุตฺตํ ปลมฺพกสุตฺตํ. วลยนฺติ นิยุรํ.

๒๔๖. ทฺวีหิ มาเสหิ นิยุตฺตํ ทุมาสิกํ. เทฺว องฺคุลานิ เอตสฺสาติ ทุวงฺคุลํ, เกโส. อุภเยนปีติ ทุมาสิกทุวงฺคุลสงฺขาเตน อุภเยนปิ. อยมฺปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโทว วุตฺโตติ โยชนา. ตโตติ ทุมาสิกทุวงฺคุลโต.

โอสณฺเฐนฺตีติ เอตฺถ โอลิขิตฺวา สมํ ปติฏฺฐาเปนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอลิขิตฺวา สนฺนิสีทาเปนฺตี’’ติ. ทนฺตมยาทีสูติ อาทิสทฺเทน อฏฺฐิมยาทโย สงฺคณฺหาติ. หตฺถผเณนาติ หตฺถสงฺขาเตน ผเณน. จิกฺขลฺเลนาติ จิกฺขลฺลสทิเสน นิยฺยาเสน. อุทกเตเลนาติ เอตฺถ อุทกญฺจ เตลญฺจาติ จ อุทกสงฺขาเตน เตเลนาติ จ อตฺถํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘อุทกมิสฺสเกน เตเลนา’’ติ. อิมินา อุทเกน มิสฺสกํ เตลํ อุทกเตลนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อุฏฺฐโลเมติ อุฏฺฐิตโลเม. หตฺถํ เตเมตฺวาติ หตฺถํ อุทกเตเลน เตเมตฺวา. อุณฺหาภิตตฺตรโชกิณฺณสิรานมฺปีติ อุเณฺหน อภิตตฺโต จ รเชหิ โอกิณฺณสิโร จ อุณฺหาภิตตฺตรโชกิณฺณสิรา, อถ วา อุเณฺหน อภิตตฺโต สิโร เอเตสนฺติ อุณฺหาภิตตฺตสิรา, รเชหิ โอกิณฺโณ สิโร เอเตสนฺติ รโชกิณฺณสิรา, อุณฺหาภิตตฺตสิรา จ รโชกิณฺณสิรา จ อุณฺหาภิตตฺตรโชกิณฺณสิรา, ปุพฺพปเท อุตฺตรปทโลโป, เตสมฺปิ. อลฺลหตฺเถนาติ อทฺทหตฺเถน, อยเมว วา ปาโฐ.

๒๔๗. เยสุ กํสปตฺตาทีสุ มุขนิมิตฺตํ ปญฺญายติ, สพฺพานิ ตานิ กํสปตฺตาทีนิปีติ โยชนา. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กสฺมึจิ อาทาเส วา อุทกปตฺเต วาติ สมฺพนฺโธ. สญฺฉวิ นุ โขติ สญฺชาตา ฉวิ นุ โข, อหํ ชิณฺโณ อมฺหิ นุ โข, โนติ โยชนา.

มุขํ อาลิมฺปนฺตีติ เอตฺถ เกหิ อาลิมฺปนฺตีติ อาห ‘‘วิปฺปสนฺนฉวิราคกเรหิ มุขเลปเนหี’’ติ. ‘‘มโนสิลายา’’ติ อิมินา มโนสิลา เอว มโนสิลิกาติ ทสฺเสติ. ตานีติ ลญฺฉนานิ. หริตาลาทีหิปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ มโนสิลิกาย เอว, อถ โข หริตาลาทีหิปีติ ทสฺเสติ.

๒๔๘. น ภิกฺขเว นจฺจํ วาติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. นิจฺจาเปนฺตสฺส วาติ ปเรหิ นจฺจาเปนฺตสฺส วา. สาธุคีตนฺติ สุนฺทรํ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตํ คีตํ, สชฺชนานํ วา. ทนฺตคีตมฺปิ น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ คีตํ. ปุพฺพภาเคติ คายนโต ปุพฺพภาเค. คายาเปนฺตสฺสาปีติ ปเรหิ วา คายาเปนฺตสฺสาปิ. ยํ ปนาติ กิริยาปรามสนํ. ยํ ปหรติ, ตตฺถ ปหรเณ อนาปตฺตีติ โยชนา. สพฺพนฺติ อขิลํ นจฺจคีตวาทิตํ. ปสฺสโตติ ปสฺสนฺตสฺส จ สุณนฺตสฺส จ. สวนมฺปิ หิ เอกเสเสน วา สามญฺญนิทฺเทเสน วา ปสฺสเนเนว สงฺคหิตํ. วิหารโตติ อนจฺจอคีตอวาทิตฏฺฐานวิหารโต. วิหารนฺติ นจฺจคีตวาทิตฏฺฐานวิหารํ. อสนสาลายาติ คาเม ฐิตาย อสนสาลาย.

๒๔๙. สรกิริยนฺติ สรสฺส กิริยํ. อิมินา สรกุตฺตินฺติ เอตฺถ สรสฺส กรณํ สรกุตฺตีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อลทฺธํ สมาธินฺติ สมฺพนฺโธ. ปจฺฉิมา ชนตาติ เอตฺถ สมูหึ อวยวํ วินา สมูหสฺส อวยวิโน อภาวา ตาปจฺจโย สฺวตฺโถปิ โหตีติ อาห ‘‘ปจฺฉิโม ชโน’’ติ. ตํ ตํ วตฺตนฺติ สุตฺตนฺตวตฺตาทึ ตํ ตํ วตฺตํ. อกฺขรานิ วินาเสตฺวาติ อญฺญถา วตฺตพฺพานิ อกฺขรานิ อญฺญถา วทเนน จ ทีฆาทีนิ รสฺสาทิวทเนน จ วินาเสตฺวา. ธมฺเม ปนาติ เอตฺถ สทฺโท ปน วิเสสโชตโก. คีตโต วิเสโสว เวทิตพฺโพติ หิ อตฺโถ. สุตฺตนฺตวตฺตนฺติ สุตฺตนฺตสฺส อุจฺจารณํ วตฺตํ. เอเสว นโย ‘‘ชาตกวตฺตํ คาถาวตฺต’’นฺติ เอตฺถาปิ. ตนฺติ วตฺตํ. ยทิ ปน ตํ วินาเสตฺวา อติทีฆํ กาตุํ น วฏฺฏติ, เอวํ สติ ยถา สุตฺตนฺตวตฺตาทีนิ โหนฺติ, ตถา กถํ ทสฺเสตพฺพานีติ อาห ‘‘จตุรสฺเสน วตฺเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ จตุรสฺเสน วตฺเตนาติ ปริปุณฺเณน อุจฺจารณวตฺเตน. ปริมณฺฑลานีติ สมนฺตโต มณฺฑลานิ พิมฺพานิ ปุณฺณานีติ อตฺโถ. ‘‘สเรน ภณิต’’นฺติ อิมินา สรภญฺญนฺติ เอตฺถ สเรน ภณิตพฺพนฺติ สรภญฺญนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สรภญฺเญ กิร อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ตรงฺควตฺถาทีนํ อุจฺจารณวิธานานิ (วชิร. ฏี. จูฬวคฺค ๒๔๙; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๒๔๙; วิ. วิ. ฏี. จูฬวคฺค ๒.๒๔๘-๙) เอตรหิ นตฺถิ. ทฺวตฺตึสวตฺตานีติ จ สงฺขฺยามตฺตเมว อตฺถิ, น สงฺเขฺยยฺยํ. ตสฺมา ฏีกาสุ (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๒๔๙; วชิร. ฏี. จูฬวคฺค. ๒๔๙) ‘‘ตรงฺควตฺตาทีนํ อุจฺจารณวิธานานิ นฏฺฐปโยคานี’’ติ วุตฺตํ. อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อยญฺหิ อตฺถิสทฺโท นิปาโต. เตสูติ ทฺวตฺตึสวตฺเตสุ. ยนฺติ วตฺตํ. อุจฺจารณวิธานานิ นฏฺฐปโยคานิปิ เตสํ สพฺเพสํ สามญฺญลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺเพส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ สพฺเพสนฺติ ทฺวตฺตึสวตฺตานํ, ลกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อวินาเสตฺวา’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘วิการํ อกตฺวา’’ติ. ตตฺถ วิการกรณํ นาม ยตฺตกาหิ มตฺตาหิ อกฺขรํ ปริปุณฺณํ โหติ, ตโต อธิกมตฺตายุตฺตํ กตฺวา กถนํ, ตถา อกตฺวา สมณสารุปฺเปน จตุรสฺเสน นเยน ปวตฺตนํเยว ลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

พาหิรโลมึ อุณฺณินฺติ เอตฺถ ‘‘พาหิรโลมิ’’นฺติ ปทํ ภาวนปุํสกนฺติ อาห ‘‘อุณฺณโลมานิ พหิ กตฺวา’’ติ. ‘‘อุณฺณปาวาร’’นฺติ อิมินา อุณฺณีติ เอตฺถ อุตฺตรปทโลปํ ทสฺเสติ. อถ วา ปาวารปเทน อุณฺณา เอตสฺส อตฺถีติ อุณฺณีติ กตฺวา ตทฺธิตปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ตถา ธาเรนฺตสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ วจนสฺส อตฺถาปตฺตินยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลมานิ อนฺโต กตฺวา ปารุปิตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

๒๕๑. องฺคชาตํ ฉินฺทนฺตสฺเสวาติ องฺคชาตเมว ฉินฺทนฺตสฺสาติ โยชนา. อถ วา องฺคชาตํ ฉินฺทนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยเมวาติ โยชนา. อหิกีฏทฏฺฐาทีสุ นิมิตฺตภูเตสุ ฉินฺทนฺตสฺสาติ โยชนา.

๒๕๒. อุปฺปนฺนา โหตีติ ปฏิลาภวเสน อุปฺปนฺนา โหติ. อุปฺปนฺนภาวํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘โส’’ติอาทิ. ตตฺถ โสติ ราชคหโก เสฏฺฐิ, กีฬตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ เสฏฺฐิสฺส. อิทํ ปทํ ‘‘ชาเล’’ติ ปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี, ‘‘อุปฺปนฺนา โหตี’’ติ ปเท สมฺปทานํ. ตนฺติ จนฺทนคณฺฐึ. อสฺสาติ เสฏฺฐิสฺส. อิทํ ปทํ ‘‘ปุริสา’’ติ ปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี, ‘‘อทํสู’’ติ ปเท สมฺปทานํ. วิกุพฺพนิทฺธีติ วิวิธํ, วิการํ วา กุพฺพนวเสน ปวตฺตา อิทฺธิ (ปฏิ. ม. ๓.๑๒-๑๖; วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๙-๓๗๓). อธิฏฺฐานิทฺธีติ อธิฏฺฐานวเสน ปวตฺตา อิทฺธิ (ปฏิ. ม. ๓.๑๒-๑๖; วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๙-๓๗๓).

คิหี อุปนาเมนฺตีติ สมฺพนฺโธ. พฺยญฺชนํ กตฺวาติ พฺยญฺชนํ ปกฺขิปนํ กตฺวา. ตนฺติ สุวณฺณตฏฺฏิกาทึ. อามสิตุมฺปีติ ปิสทฺโท ปเคว ปฏิคฺคณฺหิตุนฺติ ทสฺเสติ. สงฺฆิกปริโภเคน วาติ วาสทฺโท ปนสทฺทตฺโถ. สงฺฆิกปริโภเคน ปนาติ หิ อตฺโถ. คิหิวิกฏานิ วาติ วาสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. คิหิวิกฏานิ ภาชนานิปิ วฏฺฏนฺตีติ หิ อตฺโถ. กํสโลหวฏฺฏโลหานํ สภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘กํส…เป… สงฺคหิโต’’ติ.

๒๕๓. ‘‘ลิขิตุ’’นฺติ เอตํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ปกติมณฺฑลนฺติ เอตฺถ กึ มกรทนฺตมตฺตมฺปิ อจฺฉินฺนมณฺฑลนฺติ อาห ‘‘มกรทนฺตจฺฉินฺนกมณฺฑลเมวา’’ติ.

๒๕๔. ปหริตฺวาติ อาวฏฺฏนโต อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา. ตโย ปตฺเต อุปรุปริ ฐเปตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ภูมิอาธารโก นาม ภูมิยา อาสนฺโน ทนฺตาทีหิ กโต วลยาธารโก. ทารุอาธารโก นาม เอกทารุนา กโต อาธารโก. ทณฺฑาธารโก นาม จตุทณฺฑโต ปฏฺฐาย พหูหิ ทณฺเฑหิ กโต อาธารโก. ตตฺถาติ ภมโกฏิสทิสทารุ อาธารกติทณฺฑกาธาเรสุ. คเหตฺวา เอวาติ ปตฺตํ คเหตฺวา เอว, เอกเมว ฐเปตพฺพํ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา.

ตตฺเถวาติ มิฑฺฒนฺเตเยว. วิตฺถิณฺณายาติ วิตฺถาราย. พาหิรปสฺเสติ กุฏฺฏสฺส พาหิรปสฺเส. กตายาติ กุฏฺฏสฺส ถิรภาวตฺถํ กตาย. เอตฺถาติ ปริภณฺฑนฺเต.

ยํ วตฺถํ ปตฺถริตฺวา ปตฺโต ฐปิยตีติ วตฺถํ โจฬกํ นามาติ โยชนา. ตสฺมึ ปนาติ โจฬเก ปน. ยตฺถาติ ยสฺสํ วาลิกายํ. น ทุสฺสตีติ ปตฺโต น ทุสฺสติ. ปตฺตมาฬกนฺติ ปตฺตสฺส ฐปนตฺถาย กตํ อฏฺฏํ. ภณฺฑกุกฺขฬิกาติ ปตฺตาทิภณฺฑกานํ ปกฺขิปนา อุกฺขฬิกา. ยตฺถ กตฺถจีติ ภิตฺติขีลาทิเก ยสฺมึ กสฺมึจิ. ลคฺเคนฺตสฺสาติ ปตฺตํ ถวิกาย ลคฺเคนฺตสฺส. นิสีทนสยนตฺถํ วา กตํ โหตูติ โยชนา. อญฺเญนาติ ปตฺตโต อญฺเญน. อฏฺฏกฉนฺเนนาติ อฏฺฏปติรูเปน, อฏฺฏกสทิเสนาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อฏฺฏกฉนฺเนน ฐปิเต มญฺจปีเฐ. อํเส พทฺธิยติ อเนนาติ อํสพทฺโธ, โสเยว อํสพทฺธโก, เตน ลคฺเคตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ฉตฺเต ฐเปตุํ น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ภตฺเตน ปูโร ภตฺตปูโร, ปตฺโต. พนฺธิตฺวา ฐปิเต ฉตฺเต วา อฏฺฏกํ กตฺวา ฐปิเต ฉตฺเต วาติ โยชนา. โย โกจิ ภตฺตปูโรปิ ตุจฺฉปตฺโตปีติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๕. ยสฺสาติ ภิกฺขุโน. หตฺเถ ปตฺโต อตฺถิ, โส เอว ภิกฺขุ ปตฺตหตฺโถ น โหติ, อปิจ โข ปน หตฺเถ วา ปิฏฺฐิปาเท วา ยตฺถ กตฺถจิ สรีราวยเว ปตฺตสฺมึ สตีติ โยชนา. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยปิ. อิเมหิ วาเกฺยหิ ‘‘ปตฺตหตฺโถ’’ติ จ ‘‘กวาฏํ ปณาเมตุ’’นฺติ จ อุปลกฺขณมตฺตเมวาติ ทสฺเสติ. สูจึ วา อวาปุริตุนฺติ สมฺพนฺโธ. กุญฺจิกาย วาติ วาสทฺโท ‘‘สรีราวยเวนา’’ติ ปทํ อเปกฺขติ.

ลาพุกฏาหนฺติ ลมฺพตีติ ลาพุ, ลาพุยา กฏาหํ ลาพุกฏาหํ. ‘‘ตาวกาลิก’’นฺติ อิมินา เอกวารเมว เตน อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ฉฑฺเฑตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ฆฏิกปาลนฺติ ภาชนกปาลํ. อภุํ เมติ อวฑฺฒิ มยฺหํ, อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อภุ เม’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๔๙; ม. นิ. ฏี. ๒.๑๔๙) วตฺตพฺเพ นิคฺคหิตาคมวเสน เอวํ วุตฺตํ. อุตฺราสวจนนฺติ อุตฺราเสน วจนการณํ ปทํ. ทินฺนกเมวาติ ปเรหิ ทินฺนกเมว อามิสนฺติ สมฺพนฺโธ.

จมฺเพตฺวาติ มุเขน จมฺเพตฺวา. อปวิทฺธามิสานีติ ฉฑฺฑิตานิ อามิสานิ. เอเตสูติ จลกาทีสุ. อนุจฺฉิฏฺฐํ สุทฺธปตฺตนฺติ นตฺถิ อุจฺฉิฏฺโฐ เอตฺถาติ อนุจฺฉิฏฺโฐ, สุทฺธปตฺโต, ตํ. อุจฺฉิฏฺฐหตฺเถนาติ อุจฺฉิฏฺโฐ เอตฺถ อตฺถีติ อุจฺฉิฏฺโฐ, โสเยว หตฺโถ อุจฺฉิฏฺฐหตฺโถ, เตน. วามหตฺเถน อาสิญฺจิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ สุทฺธปตฺเต. เอตฺตาวตาปีติ เอตฺตเกน เอกอุทกเคณฺฑุสคหณมตฺเตนาปิ. โสติ สุทฺธปตฺโต. หตฺถํ ปนาติ อุจฺฉิฏฺฐหตฺถมฺปิ. ปนสทฺโท เหตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ยํ อฏฺฐึ วา ยํ จลกํ วาติ โยชนา. ตตฺถาติ มจฺฉมํสผลาทีสุ. ตนฺติ อฏฺฐิจลกํ. ยํ ปนาติ อฏฺฐิจลกาทึ ปน, ปฏิขาทิตุกาโมติ สมฺพนฺโธ, ปุน ขาทิตุกาโมติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ปตฺเต เอว. กตฺวาติ ฐปนํ กตฺวา. ยํ กิญฺจิ อฏฺฐิกณฺฏกาทินฺติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๖. สตฺถกเวฐนกนฺติ สตฺถกสฺส เวฐนกรณํ. ปิปฺผลิกํ วา ทณฺฑสตฺถกํ นามาติ โยชนา. ปิปฺผาเลติ เอตายาติ ปิปฺผลิ, สาเยว ปิปฺผลิกํ. อญฺญมฺปีติ ปิปฺผลิกโต อญฺญมฺปิ. ยํกิญฺจิ ทณฺฑํ โยเชตฺวา กตสตฺถกํ วา ทณฺฑสตฺถกํ นามาติ โยชนา. อิมินา ทณฺเฑน โยชิตํ สตฺถกํ ทณฺฑสตฺถกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

มลคฺคหิตาติ อยมลคฺคหิตา. กิณฺเณนาติ มทิราทิพีเชน กิณฺเณน. เตนาติ ปาสาณจุณฺณสงฺขาเตน สริตเกน. มกฺเขตุนฺติ สูจึ มกฺเขตุํ. มกฺขิตมธุสิตฺถกํ ตํ สริตกํ ปริภิชฺชตีติ โยชนา. มธุสิตฺถกปิโลติกนฺติ มธุสิตฺถเกน มกฺขิตํ ปิโลติกํ. ตตฺถาติ นิสฺเสณิยํ. ยาย รชฺชุยา กถิเน พนฺธนฺติ, สา รชฺชุ กถินรชฺชุ นามาติ โยชนา. ตตฺถาติ ทีฆสฺส ภิกฺขุโน ปมาเณน กเต กถิเน. ทณฺฑเกติ กถินทณฺฑกมฺหิ. ตสฺสาติ ทีฆสฺส ภิกฺขุโน ปมาเณน กตสฺส กถินสฺส. อิตรสฺส ภิกฺขุโนติ ทีฆภิกฺขุโต อิตรสฺส รสฺสภิกฺขุโน.

ทณฺฑกถินปมาเณน กตสฺส กฏสารกสฺสาติ โยชนา. ‘‘ทุคุณกรณ’’นฺติ อิมินา ปิทลกนฺติ ทุคุณกรณสงฺขาตสฺส กิริยาวิเสสสฺส นามนฺติ ทสฺเสติ. วินนฺธนรชฺชุนฺติ วิเสเสน นหิยติ พนฺธิยติ เอตายาติ วินนฺธนา, สาเยว รชฺชุ วินนฺธนรชฺชุ, ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘วินนฺธิตุํ รชฺชุ’’นฺติ. วินนฺธนสุตฺตกนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตน สุตฺตเกนาติ วินนฺธนสุตฺตเกน. ตตฺถาติ ขุทฺทกนิสฺเสณิยํ กาจิ สุตฺตนฺตริกาโยติ สมฺพนฺโธ. ปมาณสญฺญากรณนฺติ สุตฺตนฺตริกปมาณสฺส สญฺญากรณํ. กาฬสุตฺเตน สญฺญากรณํ วิย หลิทฺทิสุตฺเตน สญฺญากรณนฺติ โยชนา. องฺคุลิยา ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ เอตฺถ ‘‘ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ปทสฺส ‘‘องฺคุลิยา’’ติ กรณสฺเสว วุตฺตตฺตา กมฺมสฺส อวุตฺตตฺตา ตสฺส กมฺมํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สูจิมุข’’นฺติ. องฺคุลิโกสกนฺติ องฺคุลิกญฺจุกํ.

๒๕๗. ปาติจงฺโกฏกาทินฺติ เอตฺถ ปาติ นาม ปฏิคฺคหสณฺฐาเนน กโต สูจิอาทิภณฺฑฏฺฐปโน ภาชนวิเสโส. อากิริตฺวาติ ปกฺขิปิตฺวา. โอธุนิตฺวาติ ปปฺโผเฏตฺวา. ฆนทณฺฑกนฺติ นิรนฺตรทณฺฑกํ. อนฺโตกตฺวาติ กถินสฺส อนฺโตกตฺวา.

๒๕๘. วินนฺธิตฺวาติ โจฬเกน วินนฺธิตฺวา.

๒๕๙. อปริสฺสาวนกสฺเสว ภิกฺขุโนติ โยชนา. โย ปน ยาจตีติ สมฺพนฺโธ. มชฺเฌทณฺฑเกติ ทณฺฑกสฺส มชฺเฌ. อุทกนฺติ อกปฺปิยอุทกํ. ตนฺติ อุทกํ. ยนฺติ ปริสฺสาวนํ. อุทกํ ปริสุทฺธํ หุตฺวา สวติ คจฺฉติ ปวตฺตติ อเนนาติ ปริสฺสาวนํ. ยํ อุทเก โอตฺถริตฺวา ฆเฏน อุทกํ คณฺหนฺติ, ตํ โอตฺถรกํ นามาติ โยชนา. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. ตนฺติ ปริสฺสาวนํ, พนฺธิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ จตูสุ ขาณุเกสุ. สพฺพปริยนฺเตติ สพฺพปริสฺสาวนสฺส ปริยนฺเต โมเจตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โอตฺถริตฺวาติ โอคาเหตฺวา. จีวรกุฏิกาติ จีวเรน กตา กุฏิกา, สา มกสานํ ปริตฺตาณตฺถํ กตตฺตา มกสกุฏิกาติ วุจฺจติ.

๒๖๐. เสมฺหาทิโทสุสฺสนฺนกายาติ เสมฺหาทิโทเสหิ อุสฺสนฺนกายา. อคฺคฬตฺถมฺโภติ กวาฏตฺถมฺโภ. ยตฺถาติ อคฺคฬตฺถมฺเภ. ตตฺถาติ ทฺวารพาหาย. ตตฺถาติ อคฺคฬปาสเก. ธูโม นิกฺขมติ เอเตนาติ ธูมเนตฺโต, ฉิทฺโท. เตน วุตฺตํ ‘‘ธูมนิกฺขมนฉิทฺท’’นฺติ. ‘‘คนฺเธหี’’ติ อิมินา ‘‘วาเสตุ’’นฺติ ปทสฺส กรณํ ทสฺเสติ. ‘‘อุทกฏฺฐปนฏฺฐาน’’นฺติ อิมินา อุทกฏฺฐานนฺติ เอตฺถ อุทกสฺส ฐปนํ ฐานํ อุทกฏฺฐานนฺติ มชฺเฌปทโลปสมาสํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ อุทกฏฺฐาเน. โกฏฺฐโกติ เอตฺถ น ยตฺถ กตฺถจิ, ยสฺส กสฺสจิ วา โกฏฺฐโก โหติ, อปิ จ โข ปน ทฺวาเร เอว, ทฺวารสฺเสว วา โกฏฺฐโกติ อาห ‘‘ทฺวารโกฏฺฐโก’’ติ.

๒๖๑. ปริกมฺมนฺติ ปิฏฺฐิอาทิปริกมฺมํ. ปฏิจฺฉาทิยติ อิมายาติ ปฏิจฺฉาทิ, วตฺถเมว ปฏิจฺฉาทิ วตฺถปฏิจฺฉาทิ. อุทกํ น โหตีติ เอตฺถ ปาโนทกํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘นฺหาโนทกํ น โหตี’’ติ.

๒๖๒. ปณฺณิกานํ ตุลํ วิย อุทกอุพฺพาหนกตุลนฺติ โยชนา. ทีฆวรตฺตาทีหีติอาทิสทฺเทน รชฺชุ อาทโย สงฺคณฺหาติ. อรหตฺถฆฏิยนฺตํ นาม จกฺกสณฺฐานํ อเนการํ อเร อเร ฆฏานิ พนฺธิตฺวา เอเกน วา ทฺวีหิ วา ปริพฺภมิยมานํ ยนฺตํ. อรสงฺขาเตสุ หตฺเถสุ ฆฏา พนฺธิตพฺพา เอตฺถาติ อรหตฺถฆฏิ, ตเมว ยนฺตํ อรหตฺถฆฏิยนฺตํ. จมฺมภาชนนฺติ จมฺมมยํ ภาชนํ. อปริกฺขิตฺตา โหตีติ จนฺทนิกา อปาการา โหติ. อุทกปุญฺชนํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ อุทกปุญฺชเน. ‘‘อุทกปุญฺชนี’’ติปิ ปาโฐ. เอวํ สติ ตาย อุทกปุญฺชนิยาติ อตฺโถ. ปจฺจุทฺธริตุนฺติ อปเนตุํ.

๒๖๓. อา สมนฺตโต วิทฺธํ ปกฺขปาสกเมตฺถาติ อาวิทฺธปกฺขปาสกํ. มณฺฑเลติ กณฺณิกมณฺฑลมฺหิ. กตํ กูฏญฺจ ฉทนญฺจ เอตฺถาติ กตกูฏจฺฉทนํ, ชนฺตาฆรํ, ตสฺส. เอตนฺติ ‘‘นิลฺเลขชนฺตาฆร’’นฺติ เอตํ นามํ. ‘‘จตฺตาโร มาเส’’ติ อิมินา ‘‘จตุมาส’’นฺติ ทิคุสมาสสฺส วากฺยํ ทสฺเสติ.

๒๖๔. นมตกนฺติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนมตกโต (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๕๖) วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอฬกโลเมหี’’ติอาทิ. อวายิมนฺติ วายิตฺวา น กตํ. จมฺมขณฺฑปริหาเรนาติ จมฺมขณฺฑํ วิย อธิฏฺฐานวิกปฺปนอปนยเนน, ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เปฬายาติ อฏฺฐํสาทิอากาเรน กตาย มญฺชูสาย. เอตนฺติ ‘‘อาสิตฺตกูปธาน’’นฺติ เอตํ นามํ. ทารุมยาปีติ ปิสทฺโท น ตมฺพโลหรชตมยา เอวาติ ทสฺเสติ. เอตฺเถวาติ มโฬริกายเมว. อาธารกสงฺเขปคมนโตติ อาธารเก สงฺเขปํ คมนโต. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปุพฺเพ ปตฺตรกฺขนตฺถํ อาธารโก อนุญฺญาโต, อิทานิ ภุญฺชนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอโก ภิกฺขุ คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. เสสกนฺติ คเหตพฺพผลปูเวหิ เสสกํ. ตสฺมึ ขเณติ ตสฺมึ ภุญฺชนกฺขเณ.

๒๖๕. เอเกเกนปิ องฺเคนาติ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, ตโต ปน อธิเกหิ องฺเคหิ ปเควาติ หิ อตฺโถ. สมนฺนาคตสฺส อุปาสกสฺส นิกฺกุชฺชิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. น คเหตพฺโพติ สงฺเฆน น คเหตพฺโพ. อสุกสฺส อุปาสกสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อุกฺกุชฺชนกาเลติ ปตฺตสฺส อุกฺกุชฺชนกาเล. ยาจาเปตฺวาติ ปตฺตนิกุชฺชิเตน อุปาสเกน ยาจาเปตฺวา. หตฺถปาสนฺติ สงฺฆสฺส หตฺถปาสํ.

๒๖๘. ปุรกฺขตฺวาติ เอตฺถ ปุรสทฺทสฺส อคฺคตฺถภาวญฺจ กรสทฺทสฺส ขาเทสภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อคฺคโต กตฺวา’’ติ. โสติ โพธิราชกุมาโร, สนฺถรีติ สมฺพนฺโธ. ลจฺฉามีติ ลภิสฺสามิ, เอส โพธิราชกุมาโร ปุตฺตลาภาย อภพฺโพติ โยชนา. อกฺกมเน โทสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยที’’ติอาทิ. ปจฺฉาติ อกฺกมนโต ปจฺฉา. อยนฺติ ภควา. อิทนฺติ การณํ. ตาวาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติโต, สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา วา ปฐมํ. ปริภวโตติ คิหีนํ ปริภวโต.

มงฺคลตฺถายาติ อโรคาทิกสฺส มงฺคลสฺส อตฺถาย. โธตปาทกนฺติ เอตฺถ โธเตหิ ปาเทหิ อกฺกมนฏฺฐาเน อตฺถริตํ โธตปาทกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โธตปาทกํ นามา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจตฺถรณํ อตฺถต’’นฺติ อิมินา ‘‘โธตปาทก’’นฺติ เอตฺถ ณิกปจฺจยสฺส อตฺถริตตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสติ.

๒๖๙. ปทุมกณฺณิกาการนฺติ ปทุมกณฺณิกสณฺฐานํ. กตํ ปาทฆํสนํ กตกํ นามาติ โยชนา. ตนฺติ กตกํ, ปฏิกฺขิตฺตเมวาติ สมฺพนฺโธ. โปตฺถเกสุ ตํสทฺโท คลิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. พาหุลฺลิกานุโยคตฺตาติ ปจฺจยพหุลภาวาย อนุโยคตฺตา. ปาสาณเผณโกปีติ ปาสาณอพฺพุทมฺปิ. พีชนีติ จตุรสฺสพีชนี. ตนฺติ วิธูปนํ, กตํ โหตูติ สมฺพนฺโธ. อิธาปิ ตํสทฺโท คลิโต. เวฬุทนฺตวิลีเวหิ วา โมรปิญฺเฉหิ วา จมฺมวิกตีหิ วา กตํ โหตูติ โยชนา. สพฺพํ วิธูปนนฺติ สมฺพนฺโธ. ปาฬิยํ ตาลวณฺฏนฺติ สห วณฺเฏน กตํ ตาลํ ตาลวณฺฏํ, ตาลสทฺเทน ตํมยา มณฺฑลพีชนี คเหตพฺพา วิการีวิการภาเวน สมฺพนฺธตฺตา. มกสพีชนีติ มกสานํ ปลายนกพีชนี, ทนฺตมยวิสาณมยทณฺฑกาปิ มกสพีชนี วฏฺฏตีติ โยชนา. ‘‘วากมยพีชนิยา’’ติ ปทํ ‘‘สงฺคหิตา’’ติ ปเท อาธาโร, กรณํ วา.

๒๗๐. ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส จกฺขุํ วา ทุพฺพลํ โหตีติ โยชนา. อญฺโญติ กายฑาหาทีหิ อาพาเธหิ อญฺโญ, โกจิ อาพาโธ วา อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. ‘‘วสฺเส ปนา’’ติ ปทํ ‘‘จีวรคุตฺตตฺถ’’นฺติ ปเท เอว สมฺพนฺธิตพฺพํ. จีวรคุตฺตตฺถนฺติ จีวรสฺส วสฺสเตมนโต คุตฺตตฺถํ, วาฬมิคโจรภเยสุ สนฺเตสูติ สมฺพนฺโธ. ตาลปณฺณาทินา เอเกน ปณฺเณน กตํ ฉตฺตํ เอกปณฺณจฺฉตฺตํ. สพฺพตฺเถวาติ สพฺเพสุ เอว คามารญฺเญสุ.

‘‘อสิ อสฺสา’’ติ อิมินา อสิสฺสาติ ปทสฺส อนวกาสวิธึ ทสฺเสติ. อสีติ ขคฺโค. อสฺสาติ โจรสฺส, อสีติ สมฺพนฺโธ. วิชฺโชตลตีติ เอตฺถ อลปจฺจโย รูปสิทฺธิมตฺโตวาติ อาห ‘‘วิชฺโชตตี’’ติ. ‘‘จตุหตฺโถเยวา’’ติ อิมินา ปมาณยุตฺโตติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ตโตติ จตุหตฺถโต. สพฺเพสนฺติ คิลานาคิลานานํ. ‘‘สกฺกา ปนา’’ติ ปทํ ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ ปเท กตฺตา, ‘‘ทาตพฺพา’’ติ ปเท กมฺมํ. สมฺมนฺนิตฺวาว ทาตพฺพา, น วินา สมฺมุติยาติ อธิปฺปาโย.

๒๗๓. อาคตนฺติ อุทริยโต นิกฺขมิตฺวา อาคตํ. อุคฺคารนฺติ คลโต อุคฺคารํ โภชนนฺติ สมฺพนฺโธ. สนฺธาเรตฺวาติ ปติฏฺฐาเปตฺวา. อสนฺธาริตเมว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

ยนฺติ ขาทนียโภชนียํ, ปติตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ขาทนียโภชนียํ, คเหตฺวา ปริภุญฺชิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ วจนํ.

๒๗๔. กุพฺพํ กริสฺสามีติ เอตฺถ กริยติ อุจฺจาริยตีติ กุพฺพนฺติ วุตฺเต สทฺโทติ อาห ‘‘สทฺทํ กริสฺสามี’’ติ. สทฺทนฺติ ‘‘อยํ มํ ภิกฺขุ วิปฺปกโรตี’’ติ อุจฺจาสทฺทํ. นขาทีหีติอาทิสทฺเทน มุขกุฏฺเฏ สงฺคณฺหาติ. อนุรกฺขนตฺถนฺติ อนุทเยน ปาลนตฺถํ. นขจฺเฉทนนฺติ นขํ ฉินฺทติ อเนนาติ นขจฺเฉทนํ, สตฺถกาทิ. วีสติมฏฺฐนฺติ เอตฺถ วีสติยา นขานํ มฏฺฐํ วีสติมฏฺฐนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วีสติปิ นเข’’ติอาทิ. ลิขิตมฏฺเฐติ ลิขิเต หุตฺวา มฏฺเฐ. การาเปนฺตีติ นหาปิเต การาเปนฺติ. นขโตติ นขโต วา นขนฺตรโต วา. อปกฑฺฒิตุนฺติ กฑฺฒิตฺวา อปเนตุํ.

๒๗๕. ขุรโกสกนฺติ ขุรสฺส ฐปนกํ. กตฺตริยาติ กนฺติยติ ฉินฺทิยติ อิมายาติ กตฺตริ, อโยมโย เอโก อุปกรณวิเสโส, ตาย. ‘‘เฉทาเปนฺตี’’ติ อิมินา กปฺปาเปนฺตีติ เอตฺถ กปฺปสทฺทสฺส วิธฺยตฺถํ อธิปฺปาเยน ทสฺเสติ. มสฺสุํ วฑฺฒาเปนฺตีติ เอตฺถ มสฺสุํ วฑฺเฒตฺวา รุหาเปนฺตีติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘มสฺสุํ ทีฆํ การาเปนฺตี’’ติ. เอฬกมสฺสูติ เอฬกสฺส วิย มสฺสูติ เอฬกมสฺสุ. ‘‘โคโลมิก’’นฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘จตุโกณ’’นฺติ อิมินา จตุรสฺสนฺติ เอตฺถ อํสสทฺโท โกณตฺโถติ ทสฺเสติ. จตุรสฺสนฺติ เอตฺถ หิ ‘‘จตุรํส’’นฺติ วตฺตพฺเพ นิคฺคหิตสฺส โลปํ กตฺวา ปรสฺส สการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา ‘‘จตุรสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. โลมสํหรณนฺติ โลมานํ อปนยนํ. โลมราชิฏฺฐปนนฺติ โลมเลขาฐปนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ, มสฺสุกปฺปนาทีสูติ สมฺพนฺโธ. คณฺฑวณรุธิอาพาธปจฺจยาติ คณฺโฑ จ วโณ จ รุธิ จ คณฺฑวณรุธโย, เตเยว อาพาธา คณฺฑวณรุธิอาพาธา, เตสํ ปจฺจยา. วโณติ มหนฺโต วโณ. รุธีติ ขุทฺทโก วโณ. สกฺขราทีหีติ สกฺขรมธุสิตฺถเกหิ. สณฺฑาโสติ สุฏฺฐุ โลมํ ฑํสตีติ สณฺฑาโส. ยนฺติ โลมํ, ฐิตนฺติ สมฺพนฺโธ. กตฺถ ฐิตนฺติ อาห ‘‘ภมุกาย วา’’ติอาทิ. กึ หุตฺวา ฐิตนฺติ อาห – ‘‘อุคฺคนฺตฺวา วิภจฺฉํ ฐิต’’นฺติ, วิภจฺฉํ หุตฺวา ฐิตนฺติ โยชนา. วิเสเสน โสภณํ ภกฺขตีติ วิภจฺโฉ, อโสภโณ. ‘‘วิคจฺฉ’’นฺติปิ ปาโฐ, วิรูปํ คจฺฉติ, คมยตีติ วา วิคจฺโฉ. ตตฺถ ปุริมปาโฐเยว มูลปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพติ. ปลิตํ วา อปลิตํ วา ตาทิสํ โลมนฺติ โยชนา.

๒๗๗. กํสปตฺถริกาติ เอตฺถ กํสอาปเณ ปตฺถรนฺติ ปสาเรนฺตีติ กํสปตฺถริกาติ วุตฺเต กํสภณฺฑวาณิชา คเหตพฺพาติ อาห ‘‘กํสภณฺฑวาณิชา’’ติ. วาสิทณฺฑาทีนํ อปาตนตฺถํ พนฺธติ อเนน โลเหนาติ พนฺธนํ, ตเมว มตฺตํ อปฺปนฺติ พนฺธนมตฺตํ.

๒๗๘. นิกฺขมนฺเตนาติ อารามโต นิกฺขมนฺเตน. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. ‘‘สริตฺวา’’ติ อิมินา อสริตฺวา ปิณฺฑาย จริตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. พหุรชฺชุกนฺติ พหู รชฺชุโย เอตสฺสาติ พหุรชฺชุกํ. อิมินา กลาเปน พหุรชฺชูนํ สมูเหน กตฺตพฺพนฺติ กลาปุกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ, อิการสฺสุกาโร. เทฑฺฑุภกนฺติ เอตฺถ เทฑฺฑุภสทฺเทน ตสฺส สีสํ คเหตพฺพํ เอกเทสูปจาเรน, เทฑฺฑุภํ วิยาติ เทฑฺฑุภกํ, สทิสตฺเถ กปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุทกสปฺปสีสสทิส’’นฺติ. ‘‘มุรชวฏฺฏิสณฺฐาน’’นฺติ อิมินา มุรชสทฺเทน มุรชวฏฺฏิ คเหตพฺพา ตสฺส วิการตฺตา, เตน สทิสํ มุรชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เวเฐตฺวาติ พหุรชฺชุเก เอกโต เวเฐตฺวา. มทฺทวีณสทฺโท ปามงฺคปริยาโย. มทฺทวีณํ วิยาติ มทฺทวีณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปามงฺคสณฺฐาน’’นฺติ. ‘‘ปเคว พหูนี’’ติ อิมินา ‘‘เอกมฺปี’’ติ เอตฺถ ปิสทฺทสฺส สมฺภาวนตฺถํ ทสฺเสติ. มจฺฉกณฺฏกวายิมาติ มจฺฉกณฺฏกํ วิย ทสฺเสตฺวา วายิมา. กุญฺชรจฺฉิกาทิเภทาติ วารณอจฺฉิกาทิเภทา. วารโณ หิ กุํ ภูมึ ชราเปตีติ กุญฺชโรติ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒) จ กุญฺเช นิกุญฺเช รมตีติ กุญฺชโรติ จ วุจฺจติ. ตสฺส อจฺฉิ วิยาติ กุญฺชรจฺฉิกํ, ตํ อาทิ เยสํ ตานีติ กุญฺชรจฺฉิกาทีนิ, เตสํ เภทาติ กุญฺชรจฺฉิกาทิเภทา. อาทิสทฺเทน โคณจฺฉิกาทโย สงฺคณฺหาติ. ‘‘กุญฺจิกาโกสกสณฺฐาน’’นฺติ อิมินา สูกรสฺส อนฺตํ วิย สูกรนฺตกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สูกรสฺส หิ อนฺตํ กุญฺจิกาโกสกํ วิย มชฺเฌ สุสิโร โหติ. สูกรนฺตกํ อนุโลเมตีติ สูกรนฺตเกน อนุโลเมติ. ทสาสุเยวาติ กายพนฺธนสฺส อนฺเตสุเยว. เอตฺถาติ ทสาสุ. ‘‘จตุนฺนํ อุปริ น วฏฺฏตี’’ติ อิมินา มุรชทสา ตโต อุปริ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. เวเฐตฺวาติ รชฺชุํ วตฺเถน เวเฐตฺวา. มุทฺทิกสณฺฐาเนนาติ วรกสีสสณฺฐาเนน. เอวํ สิพฺพิตาติ เอวํ สิพฺพิยมานา. หีติ ผลโชตโก. ปาสนฺโตติ ปาสโกฏิ.

๒๘๐. โอลมฺพกํ กตฺวา นิวตฺถํ หตฺถิโสณฺฑกํ นามาติ โยชนา. โจฬิกอิตฺถีนนฺติ โจฬรฏฺเฐ นิวาสีนํ อิตฺถีนํ. หตฺถิยา โสณฺโฑ วิย หตฺถิโสณฺฑกํ นิวตฺถํ. มจฺฉวาลํ วิยาติ มจฺฉวาลกํ. จตฺตาโร กณฺณา เอตสฺส นิวตฺถสฺสาติ จตุกณฺณกํ. ตาลวณฺฏํ วิยาติ ตาลวณฺฏกํ. สตํ วลิโน เอตสฺส นิวตฺถสฺสาติ สตวลิกํ. ‘‘อเนกกฺขตฺตุ’’นฺติ อิมินา ‘‘สตวลิก’’นฺติ เอตฺถ สตสทฺทสฺส อเนกตฺถวาจกตํ ทสฺเสติ. ‘‘วามทกฺขิณปสฺเสสุ วา’’ติ อิมินา ปุริมนิวตฺถํ กฏิโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา นิวตฺถํ นามาติ ทสฺเสติ.

สํวลฺลิตฺวา นิวตฺถํ สํวลฺลิยํ. มลฺโล จ กมฺมกาโร จ มลฺลกมฺมการา, เต อาทโย เยสํ เตติ มลฺลกมฺมการาทโย. อาทิสทฺเทน ธุตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. ยมฺปิ นิวตฺถํ นิวาเสนฺติ, สพฺพํ ตํ นิวตฺถํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. เอกํ วา โกณนฺติ สมฺพนฺโธ. โกเณติ อนฺตรวาสกสฺส โกเณ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘เอกํ วา เทฺว วา โกเณ อุกฺขิปิตฺวา อนฺตรวาสกสฺส อุปริ ลคฺเคนฺตี’’ติ อตฺถํ อติทิสติ. อนฺโตกาสาวสฺส ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เทฺว นิวาเสนฺเตน อคิลาเนนาติ โยชนา. สคุณนฺติ อนฺโตกาสาเวน พหิกาสาวํ สมานคุณํ กตฺวา. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ยญฺจาติ ยํ นิวตฺถญฺจ. อิธาติ ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธเก. ยญฺจ เสขิยวณฺณนายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๗๖ อาทโย) ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพํ ตํ นิวตฺถนฺติ โยชนา. นิพฺพิการํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อุโภ กณฺเณติ เหฏฺฐา ฐิเต อุโภ กณฺเณ อุปริ จ ฐิเต อุโภ กณฺเณ. ตนฺติ ปริมณฺฑลปารุปนํ.

ตตฺถาติ ‘‘คิหิปารุต’’นฺติ วจเน ยํกิญฺจิ อญฺญถาปารุตํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ ยสฺมา คิหิปารุตํ นาม, ตสฺมา, ปริมณฺฑลํ ปารุปิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา ปารุปนฺติ, ยถา จ ฐเปนฺตี’’ติอาทินา โยชนา กาตพฺพา. ตสฺเสวาติ ทีฆสาฏกสฺเสว. ตสฺเสวาติ สาฏกสฺเสว. ปาฬิการโกติ ปาฬึ คณฺหนฺตํ วา วาเจนฺตํ วา การโก. ตถาติ ยถา ปารุปนฺติ, ตถา.

๒๘๑. กุหิญฺจิ ฐานํ คจฺฉโต รญฺโญติ โยชนา. ‘‘ปริกฺขารภณฺฑวหนมนุสฺสา’’ติ อิมินา เต มนุสฺสา มุณฺฑํ สีสํ โจฬเกน เวเฐนฺตีติ มุณฺฑเวฐิโน นามาติ ทสฺเสติ. อธิปฺปาโยติ อุชฺฌายนฺตานํ มนุสฺสานมธิปฺปาโย. อนฺตรากาชนฺติ เอตฺถ อนฺตราสทฺโท มชฺฌตฺถวาจโกติ อาห ‘‘มชฺเฌ’’ติ. ‘‘ลคฺเคตฺวา’’ติอาทินา กาชสฺส อนฺตเร ลคฺเคตฺวา วหิตพฺพํ อนฺตรากาชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๘๒. ‘‘จกฺขูนํ หิต’’นฺติ อิมินา อจกฺขุสฺสนฺติ เอตฺถ สฺสปจฺจโย จกฺขุสทฺทโต หิตตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ปมาณงฺคุเลนาติ วฑฺฒกีนํ ปมาณยุตฺเตน องฺคุเลน.

๒๘๓. ‘‘ติณวนาทีสู’’ติ อิมินา ทายํ อาลิมฺเปนฺตีติ เอตฺถ ทายสทฺโท วนวาจโกติ ทสฺเสติ. ‘‘อคฺคึ เทนฺตี’’ติ อิมินา อาปุพฺโพ ลิปิธาตุ อุปสคฺควเสน อคฺคิทานตฺโถติ ทสฺเสติ. ปริตฺตนฺติ เอตฺถ สมนฺตโต ตายติ อเนนาติ ปริตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปหริตกรเณน วา ปริขาขเณน วา ปริตฺตาณ’’นฺติ. เอตฺถาติ ปริตฺตกรเณ. ทาตุํ ลพฺภตีติ สยํ ทาตุํ ลพฺภติ. หริตุนฺติ อปเนตุํ. ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา อคฺคินฺติ สมฺพนฺโธ. ตถาติ อคฺคิทานาทินา อากาเรน. อุทเกน นิพฺพาเปนฺเตน ภิกฺขุนาติ สมฺพนฺโธ.

๒๘๔. สติ กรณีเยติ เอตฺถ กรณียสทฺโท กิจฺจปริยาโยติ อาห ‘‘สุกฺขกฏฺฐาทิคฺคหณกิจฺเจ’’ติ. ‘‘สุกฺขกฏฺฐาทิคฺคหณ’’ อิติ ปเทน กิจฺจสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ปุริสปฺปมาณ’’นฺติ อิมินา โปริสิยนฺติ เอตฺถ ณิยปจฺจโย ปมาณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ปุริสปฺปมาณํ นาม อุปริ พาหุทฺวยตตสฺส ปุริสสฺส ปมาณํ. ทิสฺวา วา หุตฺวา วา ทิสฺวาติ โยชนา. อติอุจฺจมฺปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ. นีจํ ปน รุกฺขํ ปเควาติ หิ อตฺโถ.

๒๘๕. กลฺยาณวากฺกรณาติ เอตฺถ กริยติ อุจฺจาริยตีติ กรโณ, สทฺโท, วาจาเยว กรโณ วากฺกรโณ, กลฺยาโณ วากฺกรโณ เอเตสนฺติ กลฺยาณวากฺกรณาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มธุรสทฺทา’’ติ. เวทํ วิยาติ สุตึ วิย. วาจนามคฺคนฺติ วาจนาย อุปายํ. สกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสงฺขาตสฺส สสฺส อตฺตโน เอสา สกา. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ มาคธนิรุตฺติยา เอว ธมฺโม ภาสิโต, ตสฺมา สา มาคธนิรุตฺติ สกา นามาติ วุจฺจติ. นิรุตฺตีติ อตฺถํ นีหริตฺวา วุจฺจเต อิมาย สทฺทปญฺญตฺติยาติ นิรุตฺติ, วจธาตุสฺส วการสฺส อุกาโร, สพฺพโวหาโร ลพฺภติ. อิธ ปน ‘‘สกายา’’ติ วุตฺตตฺตา มาคธโวหาโร เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘มาคธโวหาโร’’ติ. ‘‘สภาวนิรุตฺตี’’ติปิ ปาโฐ. เอวญฺหิ สติ สพฺพสตฺตานํ สภาเวน ปวตฺตา มูลภาสาภูตา มาคธนิรุตฺติเยว.

๒๘๖. โลกายตํ นาม ติตฺถิยสตฺถนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมินาว การเณนาติ ‘‘เสโต กาโก, กสฺมา? อฏฺฐีนํ เสตตฺตา. รตฺโต พโก, กสฺมา? โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’’ อิติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๐๘๐; อ. นิ. ๑๐.๖๙-๗๐) อิมินา เอว การเณน.

๒๘๘. อนฺตรา อโหสีติ เอตฺถ อนฺตรสทฺโท พฺยวธานตฺโถติ อาห ‘‘อนฺตริตา อโหสิ ปฏิจฺฉนฺนา’’ติ. เตน สทฺเทน ธมฺมกถา พฺยวธานา อโหสีติ อตฺโถ.

๒๘๙. อาพาธปฺปจฺจยาติ เอตฺถ อาพาธสฺส เภสชฺชสงฺขาโต ปจฺจโย อาพาธปจฺจโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ. อิมินา อาพาโธเยว ปจฺจโย อาพาธปจฺจโยติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ.

๒๙๓. ทุกฺกฏวตฺถุ นาม อกปฺปิยโวหาราทินา มาลาวจฺฉโรปนาทิ, ปาจิตฺติยวตฺถุ นาม มาลาวจฺฉโรปนาทิอตฺถาย ปถวีขณนาทิ. ปหรณีติ ปหรติ อิมายาติ ปหรณี. เอตนฺติ ‘‘ปหรณี’’ติ เอตํ นามํ. ยสฺส กสฺสจิ อาวุธสงฺขาตสฺส โลหภณฺฑสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อาวุธสงฺขาตํ โลหภณฺฑํ. วุตฺตเมวาติ ‘‘กตกํ นาม ปทุมกณฺณิกาการ’’นฺติอาทินา (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๖๙) วุตฺตเมว. ธนิยสฺเสวาติ ธนิยสฺส เอว. อญฺเญสญฺหิ กตาย สพฺพมตฺติกามยกุฏิยา อปากฏตฺตา วุตฺตํ ‘‘ธนิยสฺเสวา’’ติ. อถ วา ธนิยสฺส สพฺพมตฺติกามยกุฏิ อิวาติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธเก.

อิติ ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.