๖. เสนาสนกฺขนฺธกํ

วิหารานุชานนกถา

๒๙๔. เสนาสนกฺขนฺธเก อปญฺญตฺตํ โหตีติ เอตฺถ น ญปธาตุ โหติ, อปิจ ญาธาตุเยว, โส จ โข อนุชานนตฺโถติ อาห ‘‘อนนุญฺญาตํ โหตี’’ติ. อิมินา ญาธาตุสฺส อวโพธนาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ, อนุชานนตฺถํเยว ทสฺเสติ. อฑฺฒโยคาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตา วิหารสทฺเทน ปาริเสสโต อวเสสาวาโสว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘อฑฺฒโยคาทิมุตฺตโก อวเสสาวาโส’’ติ. สุวณฺณวงฺกเคหนฺติ สุวณฺณวงฺกฉทเนน ฉาทิตํ เคหํ. อิฏฺฐกาคุหาติ อิฏฺฐกาย กตา คุหา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. อาคตสฺส จ อนาคตสฺส จาติ เอตฺถ จสทฺเทน ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. อาคจฺฉตีติ อาคโต, น อาคโต อนาคโต, สงฺโฆ. อาคโต จ อนาคโต จ อาคตานาคโต, สมาหารทฺวนฺโท ปุํลิงฺโค, ตสฺส. ‘‘อปฺปฏิหตจารสฺสา’’ติ อิมินา จตูสุ ทิสาสุ อปฺปฏิหตจาโร จาตุทฺทิโสติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๙๕. อนุโมทนคาถาสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุตุวิสภาควเสนาติ สีตอุณฺหานํ อุตูนํ วิสภาควเสน. สํผุสิตกวาโตติ สห อุทกพินฺทุนา อาคโต วาโต. เอตฺถ หิ สํสทฺโท สหตฺโถ, ผุสิตสทฺโท อุทกพินฺทุวาจโก. อุชุกเมฆวุฏฺฐิโย เอวาติ วาเตน อปหริตตฺตา อุชุกํ ปติตา เมฆวุฏฺฐิโย เอว. ปาฬิยํ ตโตติ เอตฺถ โตปจฺจโย ปจฺจตฺตตฺเถ วตฺตติ. โส วิหาโรติ หิ อตฺโถ. วาฬมิคานิ จาติ วาฬมิเค จ. ลิงฺควิปลฺลาโส เหส. เอตานิ สพฺพานีติ ‘‘สีต’’นฺติอาทีนิ สพฺพานิ สตฺต ปทานิ. โยเชตพฺพานีติ โส วิหาโร สีตํ ปฏิหนติ…เป… วุฏฺฐิโย ปฏิหนตีติ โยเชตพฺพานีติ อตฺโถ.

‘‘วิหาเรนา’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ตโตติ เอตฺถ โตปจฺจโย กตฺตุตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ, เตน วิหาเรนาติ อตฺโถ. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิหนียติ. สุขตฺถนฺติ เอตฺถ อุตฺตรปทโลโปติ อาห ‘‘สุขวิหารตฺถ’’นฺติ. ‘‘เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจา’’ติ ปททฺวยํ ‘‘โหตี’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพํ. วิหารทานํ เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ โหตีติ หิ อตฺโถ. อิทนฺติ อยํ อธิปฺปาโย. วุตฺตนฺติ วุตฺโต. วิหารทานํ สุขตฺถญฺจ โหตีติ โยชนา. ฌายิตุํ วิปสฺสิตุญฺจ ยํ สุขํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ตทตฺถนฺติ ตสฺส สุขสฺส อตฺถาย. ปรปเทนปีติ ‘‘ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุ’’นฺติ ปททฺวยโต ปรํ ฐิเตน ‘‘วิหารทาน’’นฺติ ปเทนปิ. อิธาติ อิมสฺมึ วิหาเร. วิหารทานนฺติ วิหารสฺส ทานํ, ทาตพฺพวิหารํ วา, วณฺณิตนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตนฺติ สํยุตฺตนิกาเย วุตฺตํ. สาธกปาฬิยํ โย อุปสฺสยํ ททาติ, โส จ สพฺพทโท สพฺเพสํ พลาทีนํ ทโท โหตีติ โยชนา. โส จาติ เอตฺถ จสทฺโท อวธารณตฺโถ. โส เอวาติ หิ อตฺโถ.

‘‘วิหาเร’’ติ อิมินา วาสเยตฺถาติ เอตฺถ เอตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. วาสเยติ วาเสยฺย. เตสํ อนฺนญฺจาติ เอตฺถ ‘‘เตส’’นฺติ ปทํ ‘‘อนุจฺฉวิย’’นฺติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสํ อนุจฺฉวิย’’นฺติ. ตตฺถ อนุจฺฉวิยํ อนฺนญฺจ อนุจฺฉวิยานิ วตฺถานิ จาติ โยชนา. อถ วา เตสนฺติ ภุมฺมตฺเถ สมฺปทานวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสู’’ติ, ภิกฺขูสูติ อตฺโถ. อุชุภูเตสูติ เอตฺถ สมฺปทานตฺเถ ภุมฺมวจนํ กตฺวา อุชุภูตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทเทยฺยาติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. ‘‘อกุฏิลจิตฺเตสู’’ติ อิมินา ‘‘อุชุภูเตสู’’ติ เอตฺถ อุชุสทฺทสฺส อกุฏิลตฺถญฺจ ภูตสทฺเทน พาหิรตฺถสมาสญฺจ ทสฺเสติ. อุชุภูตํ จิตฺตเมเตสนฺติ อุชุภูตาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. นิทเหยฺยาติ นิขณิตฺวา ฐเปยฺย. ‘‘น จิตฺตปสาทํ วิราเธตฺวา’’ติ อิมินา วิปฺปสนฺเนน เจตสาติ เอตฺถ เอวตฺถผลํ วา อญฺญตฺถาโปหนํ วา ทสฺเสติ. หีติ ผลโชตโก. เอวํ วิปฺปสนฺนจิตฺตสฺส ตสฺส วิหารทายกสฺส เต ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺตีติ โยชนา.

๒๙๖. อาวิญฺฉนฉิทฺทนฺติ องฺคุลึ อว ปเวเสตฺวา อญฺฉติ อากฑฺฒติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา อาวิญฺฉนํ. อวปุพฺโพ อฉิธาตุ, อุปสคฺคอการสฺส ทีฆํ กตฺวา, ธาตุอการสฺส จ อิการํ กตฺวา ‘‘อาวิญฺฉน’’นฺติ วุตฺตํ, ตเมว ฉิทฺทํ อาวิญฺฉนฉิทฺทํ. อาวิญฺฉนรชฺชุนฺติ กวาฏจฺฉิทฺเท อว ปเวเสตฺวา อญฺฉติ อากฑฺฒติ อิมายาติ อาวิญฺฉนา, สาเยว รชฺชูติ อาวิญฺฉนรชฺชุ. กาจิ รชฺชุ น น วฏฺฏตีติ โยชนา. อถ วา น วฏฺฏติ น โหติ, วฏฺฏติเยวาติ โยชนา. ตีณิ ตาลานีติ เอตฺถ ตาลสทฺโท กุญฺจิกาปริยาโยติ อาห ‘‘ติสฺโส กุญฺจิกาโย’’ติ. อิมินา ตาลสทฺทสฺส รุกฺขตูริยวิเสเส นิวตฺเตติ. ยํ ยนฺติ อุปกรณํ. ตสฺสาติ ยนฺตกสฺส. เวทิกาวาตปานนฺติ วาตํ ปิวติ อเนนาติ วาตปานํ, เวทิกาย กตํ วาตปานํ เวทิกาวาตปานํ. จกฺกลิกนฺติ เอตฺถ จกฺกากาเรน อลติ ปวตฺตตีติ จกฺกลํ, โจฬกปาทปุญฺชนํ. เตน พนฺธิตพฺพนฺติ จกฺกลิกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โจฬกปาทปุญฺชนํ พนฺธิตุ’’นฺติ. ‘‘วาตปานปฺปมาเณน ภิสึ กตฺวา’’ติ อิมินา วาตปานปมาเณน กตา ภิสิ วาตปานภิสีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๙๗. ‘‘อุจฺจกมฺปิ อาสนฺทิก’’นฺติ วจนโต วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เอกโตภาเคน ทีฆปีฐํ อฏฺฐงฺคุลปาทกเมว วฏฺฏตีติ โยชนา. ตโต อธิกํ น วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ปมาณาติกฺกนฺโตปีติ ปิสทฺโท ปมาณยุตฺโต ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. สตฺตงฺโคติ ตีสุ ทิสาสุ อปสฺสโย, จตฺตาโร ปาทาติ สตฺต องฺคานิ เอตสฺสาติ สตฺตงฺโค. อยมฺปีติ ปิสทฺโท อาสนฺทิกํ อเปกฺขติ. เอฬกปาทปีฐํ นาม วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอฬกสฺส ปาโท วิย ปาโท เอตฺถาติ เอฬกปาทํ, ตเมว ปีฐํ เอฬกปาทปีฐํ. อามลกวณฺณิกปีฐนฺติ อามลกาย วณฺโณ สณฺฐาโน อามลกวณฺโณ, เตน โยชิตํ อามลกวณฺณิกํ, ตเทว ปีฐํ อามลกวณฺณิกปีฐํ. ‘‘อากาเรนา’’ติ อิมินา วณฺณสทฺทสฺส สณฺฐานตฺถํ ทสฺเสติ. อิมานีติ ปีฐานิ. เอตฺถาติ ปีเฐ. มุญฺจปพฺพชมยนฺติ มุญฺเชน จ ปพฺพเชน จ กตํ.

มนุสฺสานนฺติ วฑฺฒกีมนุสฺสานํ. ฉวิสํรกฺขนตฺถายาติ ฉวิยา วินาสนโต สุฏฺฐุ รกฺขนตฺถาย. สิมฺพลิรุกฺขาทีนนฺติอาทิสทฺเทน ตูลนิพฺพตฺตเก สพฺพรุกฺเข สงฺคณฺหาติ. ขีรวลฺลิอาทีนนฺติอาทิสทฺเทน ตูลนิพฺพตฺตกา สพฺพา ลตาโย สงฺคณฺหาติ. โปฏกีติณาทีนนฺติอาทิสทฺเทน ตูลนิพฺพตฺตกา สพฺพา ติณชาติโย สงฺคณฺหาติ. ตีหีติ รุกฺขลตาโปฏกีหิ. นนุ ภูตคามานํ อเนกตฺตา เอเตหิ ตีหิ มุตฺโต ภูตคาโม อตฺถิ, กสฺมา ปน สพฺพภูตคามา สงฺคหิตา โหนฺตีติ อาห ‘‘รุกฺขวลฺลิติณชาติโย หี’’ติอาทิ. ตตฺถ หิ ยสฺมา นตฺถิ, ตสฺมา สงฺคหิตา โหนฺตีติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา นตฺถิ, ตสฺมา. สพฺพมฺปิ เอตํ ตูลนฺติ โยชนา. พิพฺโพหเน โลมมฺปิ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. โลมมฺปีติ ปิสทฺเทน ตูลํ อเปกฺขติ. ยํกิญฺจิ ปุปฺผนฺติ สพฺพํ ปุปฺผํ. ปตฺตํ ปาปุณิตฺวา สุทฺธํ ตมาลปตฺตเมว น วฏฺฏติ, อวเสสํ สพฺพํ ปตฺตํ สุทฺธมฺปิ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ปญฺจวิธนฺติ อุณฺณโจฬวากติณปณฺณวเสน ปญฺจปการํ.

‘‘อุปฑฺฒกายปมาณานี’’ติ อิมินา อทฺธกายิกานีติ เอตฺถ อทฺธสฺส กายสฺส ปมาเณน กตานิ อทฺธกายิกานีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เยสุ พิพฺโพหเนสุ กฏิโต ปฏฺฐาย ยาว สีสํ อุปทหนฺติ, ตานิ พิพฺโพหนานิ อทฺธกายิกานิ นามาติ โยชนา. ยสฺสาติ พิพฺโพหนสฺส. วิตฺถารโต มุฏฺฐิรตนํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ยตฺถ สห คีวาย สกลํ สีสํ ฐเปตุํ สกฺกา, ตสฺส มุฏฺฐิรตนํ วิตฺถารปมาณนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘ตีสุ กณฺเณสุ ทฺวินฺนํ กณฺณาน’’นฺติ อิทํ พิพฺโพหนสฺส อุโภสุ อนฺเตสุ ฐเปตพฺพโจฬปมาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทํ ปน พิพฺโพหนสฺส อุโภสุ อนฺเตสุ ฐปิตโจฬสฺส โกฏิยา โกฏึ อาหจฺจ ทฺวิคุณํ กตํ ติกณฺณํ โหติ, เตสุ ตีสุ กณฺเณสุ ทฺวินฺนํ กณฺณานมนฺตรํ วิทตฺถิ จตุรงฺคุลํ โหติ, มชฺฌฏฺฐานํ โกฏิโต โกฏิมาหจฺจ มุฏฺฐิรตนํ โหติ, อิทํ ปน พิพฺโพหนํ ติกณฺณํ โหติ. วฏฺฏํ วา จตุรสฺสาทึ วา กตฺวา สิพฺพิตํ ยถา โกฏิโต โกฏิ วิตฺถารโต ปุถุลฏฺฐานํ มุฏฺฐิรตนํ โหติ, เอวํ สิพฺพิตพฺพํ. อิโต อธิกํ น วฏฺฏติ, อูนํ ปน วฏฺฏติเยว. สีสูปธานนฺติ สีสํ อุปทหนฺติ ฐเปนฺติ เอตฺถาติ สีสูปธานํ. พิพฺโพหนานีติ วิเสเสน, วิเสสํ วา สุขํ วหนฺตีติ พิพฺโพหนานิ. อุปรีติ พิพฺโพหนานํ อุปริ. ยานิ ปน กปฺปิยตูลานิ สนฺตีติ โยชนา. มหนฺตมฺปีติ ปิสทฺโท ขุทฺทกํ ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. วินยธรอุปติสฺสตฺเถโร ปน อาหาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วินยธร’’ อิติ ปเทน ผุสฺสเทวตฺเถรโต วิเสสํ ทสฺเสติ. อกปฺปิยตูลํ วาติ ภิสิยํ อกปฺปิยตูลํ วา. พิพฺโพหเน หิ อกปฺปิยตูลํ นาม นตฺถิ.

ปญฺจภิสิโยติ เอตฺถ วากฺยภาวญฺจ อสมาหารทิคุภาวญฺจ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ปญฺจหิ อุณฺณาทีหิ ปูริตา ภิสิโย’’ติ. อิมินา ปญฺจหิ อุณฺณาทีหิ ปูริตา ภิสิโย ปญฺจภิสิโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อตฺถโต ปน วากฺยมฺปิ อสมาหารทิคุปิ ยุชฺชเตว. กสฺมา ปญฺจคณนา โหตีติ อาห ‘‘ตูลคณนาย หี’’ติอาทิ. หิ ยสฺมา ตูลคณนาย เอตาสํ คณนา วุตฺตา, ตสฺมา ปญฺจภิสิโย โหนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ อุณฺณาทีสุ ปญฺจสุ. อุณฺณคฺคหเณน คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. กมฺพลเมวาติ อุณฺณามยํ กมฺพลเมว. อุณฺณาย, อุณฺณํ วา ปกฺขิปิตฺวา กตา ภิสิ อุณฺณาภิสิ. เอเสว นโย โจฬภิสิอาทีสุ.

ปมาณนิยโมติ เอตฺตกา ปมาณาติ ปมาณสฺส นิยโม. มญฺเจ อตฺถริตพฺพา ภิสิ มญฺจภิสิ. เอตาสนฺติ มญฺจภิสิอาทีนํ. ยํ เอตํ ตูลนฺติ โยชนา. สูรเกปีติ จมฺมมยภิสิยมฺปิ. เอเตนาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตวจเนน สิทฺธํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

มญฺจภิสินฺติ มญฺเจ อตฺถริตพฺพํ ภิสึ. ‘‘อตฺถรณตฺถาย สํหรนฺตีติ ยุชฺชตี’’ติ อิมินา ‘‘อตฺถรนฺตี’’ติ เอตฺถ การิยูปจาเรน อตฺโถ คเหตพฺโพติ ทสฺเสติ. อตฺถรณาย หิ สํหรณํ การณํ นาม, อตฺถรณํ การิยํ นาม. อุปรีติ ภิสิฉวิยา อุปริ. ผุสิตานีติ พินฺทูนิ. ภิตฺติกมฺมนฺติ ภิตฺติยํ นานาวณฺเณหิ ราชิกรณํ วิย กตฺตพฺพํ กมฺมํ.

๒๙๘. ‘‘อิกฺกาส’’นฺติ นามํ นิยฺยาสสิเลสานํ นามนฺติ อาห ‘‘รุกฺขนิยฺยาสํ วา สิเลสํ วา’’ติ. ‘‘กุณฺฑกมิสฺสกมตฺติก’’นฺติ อิมินา กุณฺฑเกน มิสฺสกา มตฺติกา กุณฺฑกมตฺติกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สาสปปิฏฺฐนฺติ สาสปจุณฺณํ. ‘‘พินฺทุ พินฺทุ หุตฺวา’’ติ อิมินา อจฺจุสฺสนฺนํ โหตีติ เอตฺถ การณูปจารํ ทสฺเสติ. อจฺจุสฺสนฺนญฺหิ การณํ โหติ, ‘‘พินฺทุ พินฺทุ หุตฺวา’’ติ ฐานํ การิยํ โหติ. ‘‘ปุญฺชิตุ’’นฺติ โสเธตุํ. คณฺฑุปฺปาทคูถมตฺติกนฺติ มหิลตาย คูถมยํ มตฺติกํ. อิมินา ลณฺฑมตฺติกนฺติ เอตฺถ ลณฺฑสทฺโท คูถปริยาโยติ ทสฺเสติ.

๒๙๙. น ภิกฺขเว ปฏิภานจิตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘อิตฺถิรูปกํ ปุริสรูปก’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา กึ อิตฺถิปุริสรูปเมว น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. ติรจฺฉานรูปมฺปิ กาตุํ วา ‘‘กโรหี’’ติ วตฺตุํ วา น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ทฺวารปาลนฺติ ทฺวารปาลรูปํ. ปสาทนียานีติ ปสาเทตพฺพานิ, ปสาเทตุํ อรหานีติ อตฺโถ.

๓๐๐. เอกงฺคณาติ อวิหารฏฺฐาเนน สมานภูมิภาคา. มุณฺฑจฺเฉทนคพฺโภติ มุณฺเฑน ฉาเทตพฺโพ คพฺโภ.

ตตฺถาติ วิชฺฌิตพฺพรุกฺเข. ‘‘กต’’นฺติ อิมินา กุลงฺกปาทกนฺติ เอตฺถ ณิกปจฺจยสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ตํ อาหริมํ ภิตฺติปาทํ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ สมฺพนฺโธ. วสฺสปริตฺตาณตฺถนฺติ วสฺโสทกปริตฺตาณตฺถํ. ‘‘มทฺทิตมตฺติก’’นฺติ อิมินา อุทฺทสุธนฺติ เอตฺถ สุธาสทฺทสฺส เลปนสุธํ ทสฺเสติ, โภชนสุธํ นิวตฺเตติ.

ปมุขนฺติ วิหารสฺส ปมุขํ. ยนฺติ ปเทสํ, หนนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส กตปเทสสฺสาติ โยชนา. ‘‘ปฆาน’’นฺติปิ วุจฺจตีติ ทีฆวเสน ‘‘ปฆาน’’นฺติปิ วุจฺจติ. อิมินา ปุริมปาเฐ รสฺสภาวํ ทีเปติ. ‘‘ปกุฏฺฏ’’นฺติปิ ปาโฐติ สสํโยควเสน ‘‘ปกุฏฺฏ’’นฺติปิ ปาโฐ. อิมินา ปุริมปาเฐ นิสํโยคภาวํ ทสฺเสติ. วํสนฺติ เวฬุํ. ตโตติ วํสโต. ‘‘โอสาเรตฺวา กต’’นฺติ อิมินา โอสาเรตฺวา กตํ โอสารกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉทนปมุข’’นฺติ อิมินา ณิกปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. จกฺกลยุตฺโตติ จกฺกเลน ยุตฺโต.

๓๐๑. ปานียทานภาชนนฺติ ปานียํ เทติ อเนนาติ ปานียทานํ, ตเมว ภาชนํ ปานียทานภาชนํ. ‘‘อุฬุงฺโก จ ถาลกญฺจา’’ติ อิมินา เทฺว ปานียสงฺขสฺส อนุโลมานีติ โยชนา.

๓๐๓. ทฺวารถกนกนฺติ ทฺวารํ ถเกติ อเนนาติ ทฺวารถกนกํ. คามทฺวาเรสุ ทฺวารถกนกํ วิย จกฺกลยุตฺตํ ทฺวารถกนกนฺติ โยชนา.

๓๐๕. อสฺสตริรถาติ อสฺสานํ วิเสเสน, อติสเยน วาติ อสฺสตโร, อถ วา ปกติอสฺเส ตรติ อติกฺกมตีติ อสฺสตโร, โส เอเตสุ รเถสุ ยุชฺชิตพฺโพติ อสฺสตรี, เตเยว รถาติ อสฺสตริรถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสฺสตรยุตฺตา รถา อสฺสตริรถา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อสฺสตรยุตฺตา’’ติ อิมินา ‘‘อสฺสตรี’’ติ ปทสฺส อสฺสตฺถิตทฺธิตํ ทสฺเสติ. อามุตฺตมณิกุณฺฑลาติ ปทสฺส ‘‘สตํ กญฺญา สหสฺสานี’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘อามุตฺตมณิกุณฺฑลานี’’ติ. อิมินา นิการสฺส อากาโร โหตีติ ทสฺเสติ. กณฺเณสุ อามุตฺตํ มณิกุณฺฑลํ เอตาสนฺติ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา กญฺญาโย.

ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโตติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต’’ติ. สีติภูโตติ เอตฺถ กิเลสาตปานํ อภาเวเนว สีติภูโต, น อญฺเญสนฺติ อาห ‘‘กิเลสาตปาภาเวนา’’ติ. ‘‘กิเลสูปธิอภาเวนา’’ติ อิมินา นิรุปธีติ เอตฺถ ขนฺธูปธิอภิสงฺขารูปธิอภาเวนาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ.

อาสตฺติโยติ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ วิสเยสุ, ภเวสุ วา สญฺชนฺตีติ อาสตฺติโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รูปาทีสู’’ติอาทิ. ปตฺถนาโยติ ตณฺหาโย. อิมินา อาสตฺตีนํ สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉินฺทิตฺวา’’ติ อิมินา เฉตฺวาติ เอตฺถ เฉธาตุยา เฉทนตฺถํ ทสฺเสติ. วิเนยฺยหทเย ทรนฺติ เอตฺถ ‘‘วิเนยฺยา’’ติ ปทสฺส ตฺวาปจฺจยนฺตภาวญฺจ หทยสทฺทสฺส จิตฺตวาจกภาวญฺจ ทรถสรูปญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จิตฺเต กิเลสทรถํ วิเนตฺวา’’ติ. ตตฺถ ‘‘จิตฺเต’’ติ อิมินา หทยสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘กิเลส’’ อิติ ปเทน ทรถสรูปํ, ‘‘วิเนตฺวา’’ติ อิมินา ตฺวาปจฺจยนฺตภาวํ ทสฺเสติ. วยกรณนฺติ ปริพฺพยมูลํ. ตญฺหิ วยํ กริยติ อเนนาติ วยกรณนฺติ วุจฺจติ. อิมินา วยสฺส กรณํ วยายิกํ, กรณตฺเถ อายิกปจฺจโย, วยายิกเมว เวยฺยายิกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

๓๐๗. อาเทยฺยวาโจติ เอตฺถ อาทิยิตพฺพาติ อาเทยฺยา, สา วาจา เอตสฺสาติ อาเทยฺยวาโจติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺส วจน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสาติ อนาถปิณฺฑิกสฺส. สธนาติ สํวิชฺชมาน ธนา, อตฺตโน วา ธนวนฺโต. มนฺทธนาติ อปฺปธนา. อทาสีติ อนาถปิณฺฑิโก อทาสิ. อิตีติ เอวํ, ทตฺวา กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โสติ อนาถปิณฺฑิโก, อคมาสีติ สมฺพนฺโธ.

กหาปเณ สนฺถรีติ สมฺพนฺโธ. โกฏิยา กรณภูตาย, อาธารภูตาย วา. ปฏิปาเตตฺวาติ ปฏิหนาเปตฺวา. ตตฺถ ตสฺมึ ฐาเน เย รุกฺขา วา ยา โปกฺขรณิโย วา ติฏฺฐนฺตีติ โยชนา. เตสนฺติ ตาสํ รุกฺขโปกฺขรณีนํ. สามญฺญญฺหิ อเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺตํ. ปริกฺเขปปมาณนฺติ ปริณาหสฺส ปมาณํ. อสฺสาติ อนาถปิณฺฑิกสฺส.

เอวํ พหุธนํ จชนฺตสฺสาปิ คหปติโนติ โยชนา. โกฏฺฐกํ มาเปสีติ เอตฺถ อญฺเญ โกฏฺฐเก ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ทฺวารโกฏฺฐกปาสาท’’นฺติ.

วิหาราทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ปาฬิยํ อาคเต ปริเวณาทโย จุทฺทส อุปกรเณ สงฺคณฺหาติ. อมฺหากํ ภควโต วิหารการาปนปสงฺเคน สตฺตนฺนมฺปิ พุทฺธานํ วิหารการาปนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสิสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิปสฺสิสฺส ภควโต วิหารํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๒) การาเปสีติ สมฺพนฺโธ. ติคาวุตปฺปมาณํ ภูมึ สุวณฺณยฏฺฐิสนฺถเรน กิณิตฺวา วิหารํ การาเปสีติ โยชนา. เอเสว นโย ปรโตปิ. อฏฺฐกรีสปฺปมาณา ภูมิ อุสเภน ทสอุสภปฺปมาณา ยฏฺฐิยา ทฺวิสตยฏฺฐิปฺปมาณา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เอวํ อนุปุพฺเพน ปริหายนฺตี’’ติ วตฺวา สพฺพชนํ สํเวเชนฺโต อาห ‘‘สมฺปตฺติโย หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา สมฺปตฺติโย ปริหายนฺติ, ตสฺมา อลเมว สพฺพสมฺปตฺตีสุ วิรชฺชิตุํ, อลํ เอว สพฺพสมฺปตฺตีหิ วิมุจฺจิตุนฺติ โยชนา. ‘‘สพฺพสมฺปตฺตีสู’’ติ ปทญฺหิ ‘‘วิมุจฺจิตุ’’นฺติ ปเทน วิภตฺติปริณามํ กตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

๓๐๘. ขณฺฑผุลฺลสทฺทานํ อธิกรณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขณฺฑนฺติ ฉินฺโนกาโส. ผุลฺลนฺติ ผลิโตกาโส’’ติ. ตตฺถ ‘‘ฉินฺโนกาโส’’ติ อิมินา ขณฺฑติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ ขณฺฑนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ผลิโตกาโส’’ติ อิมินา ผุลฺลติ ผลติ เอตฺถาติ ผุลฺลนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิสงฺขริสฺสตีติ เอตฺถ ปาฏิสทฺทสฺส ปากติกตฺถภาวํ, สงฺขริสฺสติสทฺทสฺส จ กรธาตุยา นิปฺผนฺนภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปากติกํ กริยตี’’ติ.

๓๑๐. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร, อาคจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ คิลานปฏิชคฺคนาทิ. อสฺสาติ เถรสฺส. อคฺคาสนนฺติอาทีสุ อคฺคสทฺโท ปฐมตฺโถปิ อุตฺตมตฺโถปิ ยุชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เถราสน’’นฺติอาทิ. อนฺตรา สตฺถีนนฺติ เอตฺถ อนฺตราติ ภุมฺมตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. สตฺถิสทฺโท จ อูรุสงฺขาโต ปาทวาจโกติ อาห ‘‘จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร’’ติ.

๓๑๕. ปติฏฺฐาเปสีติ เอตฺถ กํ วยํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสีติ อาห ‘‘อฏฺฐารสโกฏิปริจฺจาคํ กตฺวา’’ติ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

อาสนปฺปฏิพาหนาทิกถา

๓๑๖. วิปฺปกตโภชเนนาติ เอตฺถ วิปฺปกตสทฺโท อนิฏฺฐิตปริยาโยติ อาห ‘‘อนิฏฺฐิเต โภชเน’’ติ. ปกิริยิตฺถ, ปกิริยิสฺสเต วา ปกตํ, น ปกตํ วิปฺปกตนฺติ วิคฺคโห กาตพฺโพ, อตฺถโต ปน ‘‘กริยมาโน อนิฏฺฐิโต’’ติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถาติ ฐาเน. อติสมีปนฺติ ภุญฺชมานสฺส ภิกฺขุสฺส อติอาสนฺนํ. ตสฺสาติ ภุญฺชมานสฺส ภิกฺขุสฺส. ปิวิตฺวา วาติ ยาคุํ ปิวิตฺวา วา. ขาทิตฺวา วาติ ขชฺชกํ ขาทิตฺวา วา. ริตฺตหตฺถมฺปีติ ตุจฺฉหตฺถมฺปิ. ปิสทฺเทน อามิสหตฺถํ ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โสติ ริตฺตหตฺโถ ภิกฺขุ.

อาปตฺตินฺติ ทุกฺกฏาปตฺตึ. ยนฺติ วิปฺปกตโภชนํ ภิกฺขุํ. โสติ ปจฺฉา อาคโต ภิกฺขุ. อยญฺจ ภิกฺขูติ วิปฺปกตโภชโน อยญฺจ ภิกฺขุ. เตนาติ วิปฺปกตโภชเนน นวเกน วา วุฑฺฒตเรน วา ภิกฺขุนา. กึ นวเกน วุฑฺฒตรํ อาณาเปตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘วุฑฺฒตรํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โสติ วุฑฺฒตโร ภิกฺขุ. ตโตติ อุทกํ อาหราเปตุํ อาณตฺติโต. ยนฺติ กมฺมํ.

โยติ ภิกฺขุ. ‘‘เอวรูปสฺสา’’ติ ปเทน ตสฺส นิยมนํ เวทิตพฺพํ. กาสสฺส เขฬมลฺลกํ ฐเปตพฺพํ. ภคนฺทรอติสารานํ วจฺจกปาลํ ฐเปตพฺพํ. อญฺเญสํ อญฺญานิ ฐเปตพฺพานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เขฬ…เป… โหนฺตี’’ติ. ยสฺมึติ ยสฺมึ คิลาเน. โยปิ เภสชฺชํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เลสกปฺเปนาติ เอตฺถ เลสกปฺปสทฺทานํ อตฺถโต เอกตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปเกน สีสาพาธาทิมตฺเตนา’’ติ. ภิกฺขู คเณตฺวาติ เอตฺถ คณํ ญตฺวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริจฺเฉทํ ญตฺวา’’ติ. ตตฺถ ‘‘ปริจฺเฉท’’นฺติ อิมินา คณสทฺทสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ญตฺวา’’ติ อิมินา อิธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ.

เสนาสนคฺคาหกถา

๓๑๘. เสยฺยาติ กายปสารณสงฺขาตํ สยนกิริยํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เสนาสนสงฺขาตํ เสยฺยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มญฺจฏฺฐานานี’’ติ. ‘‘เสยฺยาปริจฺเฉเทนา’’ติ อิมินา เสยฺยคฺเฆนาติ เอตฺถ อคฺฆสทฺทสฺส ปูชนตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปริจฺเฉทนตฺถํ ทีเปติ. เอตฺถ จ อคฺฆสทฺทสฺส จตุตฺถกฺขเรน ยุตฺตภาโว เหฏฺฐา สมุจฺจยกฺขนฺธกวณฺณนา (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) โยชนาย วุตฺโตเยว. กาลนฺติ เสยฺยาปฏิคฺคหณสฺส กาลํ. คาหิยมานาติ คาหาปิยมานา. ‘‘อติเรกานิ อเหสุ’’นฺติ อิมินา อุสฺสารยึสูติ เอตฺถ อุทฺธํ สารยึสุ คจฺฉึสุ ปวตฺตึสูติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อติเรกานีติ จ ภิกฺขุปริจฺเฉทโต เสยฺยาปริจฺเฉทานิ อติเรกานิ. อนุภาคนฺติ เอตฺถ อนุ ปจฺฉา ทาตพฺโพ ภาโค อนุภาโคติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุน อปรมฺปิ ภาคํ ทาตุ’’นฺติ. อติมนฺเทสูติอาทิวจเนน กิญฺจิมนฺเทสุ ภิกฺขูสุ เอเกกสฺส ภิกฺขุโน เทฺว ติสฺโส เสยฺยา ทาตพฺพา. ยโต กิญฺจิมนฺเทสุ ภิกฺขูสุ เทฺว ตโย วิหารา ทาตพฺพาติ อตฺโถปิ คเหตพฺโพ. ตตฺถาติ ‘‘น อกามา ทาตพฺโพ’’ติ วจเน. อนุภาเค คหิเตติ โยชนา. เยน อนุภาโค จ ปฐมภาโค จ คหิโต, โส ภิกฺขูติ โยชนา.

‘‘อุปจารสีมโต พหี’’ติ อิมินา นิสฺสีเมติ เอตฺถ สีมโต พหิ นิกฺขนฺตํ, นิสินฺนํ วา นิสฺสีมนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อุปจารสีมาย อาวาสวฑฺฒนวเสน อติวิตฺถารตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทูเร ฐิตสฺสาปี’’ติ. อุตุกาเลปีติ เหมนฺตคิมฺหกาเลปิ. ตสฺมิญฺหิ กาเล สีตอุณฺหอุตุ ติขิโณ โหติ, ตสฺมา ตสฺเสว วิเสเสน อุตุกาโลติ นามํ ปากฏํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เหมนฺตคิมฺหกาเลปี’’ติ. ปิสทฺเทน วสฺสกาลํ อเปกฺขติ. ปุริมวสฺสูปนายิกทิวเส คาโห ปุริมโก, ปจฺฉิมวสฺสูปนายิกทิวเส คาโห ปจฺฉิมโก.

อนฺตรา ทฺวีหิ วสฺสูปนายิกทิวเสหิ มุตฺเต กาเล คาโห อนฺตรามุตฺตโก. เอกสฺมึ วิหาเรติ เอกิสฺสํ วิหารสีมายํ. เสนาสนสามิกาติ เสนาสนทายกา, เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ เสนาสนํ. อาวาสิกา น โอโลเกนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เสนาสเน. ปลุชฺชนฺตมฺปีติ วินสฺสนฺตมฺปิ. ภควา อาหาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ เสนาสนสฺส. อปรชฺชูติ อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. คตายาติ อติกฺกมิตาย. ปวารณาย คตาย ปวารณทิวเส อติกฺกมิเต สติ อปรชฺชุ อนฺตรามุตฺตโก คาเหตพฺโพติ โยชนา.

ตนฺติ อนฺตรามุตฺตกํ. คาเหนฺเตนาติ คาหาเปนฺเตน. เตนาติ คณฺหนฺเตน. อฏฺฐมาเสติ จตฺตาโร เหมนฺตมาเส, จตฺตาโร จ คิมฺหมาเสติ อฏฺฐมาเส. กทาจิ ปญฺจ คิมฺหมาเสติ นวมาเส วา. ขณฺฑํ วาติ ฉินฺนฏฺฐานํ วา. ผุลฺลํ วาติ ผลิตฏฺฐานํ วา. ปฏิสงฺขริตพฺพนฺติ ปากติกํ กาตพฺพํ. ทิวสํ เขเปตฺวาติ ปริเวเณ ทิวสํ เขเปตฺวา. ตตฺถาติ คหิตเสนาสเน. รตฺตินฺทิวนฺติ รตฺติ จ ทิโว จ รตฺตินฺทิวํ, สมาหารทฺวนฺโท, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. น ลพฺภตีติ สงฺฆตฺเถเรน น ลพฺภติ. อิทนฺติ เสนาสนํ.

อนฺตรามุตฺตกคาเหน อคเหตพฺพเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมึ ปนา’’ติอาทิ. เตมาสจฺจเยน เตมาสจฺจเยนาติ ติณฺณํ มาสานํ อติกฺกเมน ติณฺณํ มาสานํ อติกฺกเมน. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ยสฺมึ ปนาติ เสนาสเน ปน. สกิเทวาติ เอกวารเมว. อยนฺติ เอสา กถา.

ตตฺถาติ ทุวิเธสุ เสนาสนคฺคาเหสุ. อุตุกาลนฺติ อุตุกาเล อาคจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตสํ ตทาว ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อกาโล นามาติ อุฏฺฐาปนสฺส อกาโล นาม นตฺถิ. เอกํ วา มญฺจฏฺฐานํ วา ฐเปตพฺพนฺติ โยชนา. เอโก วา เถโร อาคจฺฉตีติ โยชนา. อุพฺภณฺฑิกาติ อุกฺขิตฺตภณฺฑิกา.

พหูสูติ ตโย อาทึ กตฺวา พหูสุ ภิกฺขูสุ. ปโหตีติ เอเกกสฺส ภิกฺขุสฺส ปโหติ. ตตฺถาติ ปริเวเณ. ตสฺเสวาติ ปริเวณสามิกสฺเสว. เอวํ อปโหนฺเตสูติ เอวํ ปริเวณคฺเฆน อปโหนฺเตสุ. ปาสาทคฺเฆนาติ วิหารสงฺขาตสฺส ปาสาทสฺส ปริจฺเฉเทน. โอวรกคฺเฆนาติ คพฺภสฺส ปริจฺเฉเทน. เสยฺยคฺเฆนาติ จตุปญฺจหตฺถปฺปมาณาย เสยฺยาย ปริจฺเฉเทน. มญฺจฏฺฐาเนนาติ ทฺวิหตฺถวิตฺถารสฺส จตุหตฺถอายามสฺส มญฺจสฺส ฐาเนน. เอกมญฺจฏฺฐานสฺส ทฺวินฺนํ ปีฐกานํ ฐานตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอกปีฐกฏฺฐานวเสนา’’ติ. อิทํ นิสีทิตุํ สกฺกุเณยฺยวเสน วุตฺตํ. สเจ น สกฺกา นิสีทิตุํ, น ทาตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุโน ปน ฐิโตกาสมตฺตํ น คาเหตพฺพ’’นฺติ. เอตนฺติ ฐิโตกาสมตฺตํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอกมญฺจฏฺฐานสฺส ติณฺณํ ชนานํ เอกปีฐกฏฺฐานภาเวน อปโหนฺตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอกํ มญฺจฏฺฐานํ วา ติณฺณํ ชนานํ ทาตพฺพ’’นฺติ. หีติ สจฺจํ. ‘‘สีตสมเย’’ติ อิมินา อุณฺหสมเยปิ สพฺพทิวสํ อชฺโฌกาเส วสิตุํ น สกฺกาติ ทีเปติ. ปริฬาหสมเย ปน สกฺกา สพฺพรตฺตึ อชฺโฌกาเส วสิตุํ. กิญฺจาปิ สกฺกา, สีตุณฺหกาเล ปน น ทาตพฺพตฺตา ปริฬาหสมเยปิ น ทาตพฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. เอกมญฺจฏฺฐาเน วา เอกปีฐกฏฺฐาเน วา ติณฺณํ ชนานํ นิสีทนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มหาเถเรนา’’ติอาทิ. ตตฺถ มหาเถเรน วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. นิทฺทาครุโกติ นิทฺทาย ครุการโก. สีตํ อนุทหตีติ สีตํ มํ ปีเฬติ. เตนาติ มหาเถเรน. ทุติยตฺเถเรนาปีติ ปิสทฺโท มหาเถรํ อเปกฺขติ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘อุกฺกาสิตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ชมฺพุทีเป ปน เอกจฺเจ ภิกฺขู คาเหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กิญฺจิเทว มญฺจฏฺฐานํ วา ปีฐฏฺฐานํ วาติ โยชนา. อยนฺติอาทิ ปุริมวจนสฺส นิคมนวเสน ปจฺฉิมวจนสฺส กถนตฺถาย วุตฺตวจนํ.

วสฺสาวาเส เสนาสนคฺคาโห เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อาคนฺตุกวตฺตนฺติ อาคนฺตุกสฺส วตฺตํ. อญฺญตฺถาติ อญฺญสฺมึ ฐาเน. คนฺตฺวา วสิตุกาเมน อาคนฺตุเกนาติ โยชนา. วสฺสูปนายิกทิวสเมวาติ วสฺสํ อุปคมนทิวเสเยว. ตตฺถาติ อญฺญํ ฐานํ. นคนฺตพฺพการณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วสนฏฺฐานํ วา หี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. ตตฺราติ อญฺญสฺมึ ฐาเน. เตนาติ สมฺพาธอสมฺปชฺชนการณา. ตสฺมาติ ยสฺมา น ผาสุํ วิหเรยฺย, ตสฺมา. ตํ วิหารนฺติ ยสฺมึ วสิตุกาโม, ตํ วิหารํ. ตตฺถาติ วิหาเร, วสนฺโต สุขํ วสิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. อุทฺเทสตฺถิโกติ อุทฺเทสํ อตฺถิโก, อุทฺเทเสน วา. กมฺมฏฺฐานสปฺปายตนฺติ กมฺมฏฺฐาเนน, กมฺมฏฺฐานสฺส วา สปฺปายภาวํ.

ตตฺถาติ อญฺญวิหารํ. คจฺฉนฺเตน ฆฏฺเฏตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ฆฏฺเฏตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ สกฏฺฐาเน. กึ น วตฺตพฺพาติ อาห ‘‘ตุเมฺห’’ติอาทิ. สลากภตฺตาทีนิ วา ยาคุขชฺชกาทีนิ วา นตฺถิ น วิชฺชนฺตีติ โยชนา. อุโปสถาคารสฺส ปริกฺขาโรติ สมฺพนฺโธ. ตุมฺหากํ วิหารสฺส อิทํ ตาฬญฺเจว อิมํ สูจิญฺจ สมฺปฏิจฺฉถาติ โยชนา. คมิยวตฺตนฺติ คมิกานํ ภิกฺขูนํ วตฺตํ. ‘‘ทหเรหี’’ติ ปทํ ‘‘อุกฺขิปาเปตฺวา’’ติ จ ‘‘คาหาเปตฺวา’’ติ จ ปททฺวเย การิตกมฺมํ, ‘‘ปตฺตจีวรภณฺฑิกาโย’’ติ ปทํ ‘‘อุกฺขิปาเปตฺวา’’ติ ปเท ธาตุกมฺมํ, ‘‘เตลนาฬิกตฺตรทณฺฑาทีนี’’ติ ปทํ ‘‘คาหาเปตฺวา’’ติ ปเท ธาตุกมฺมเมว. อตฺตานํ ทสฺเสนฺเตนาติ อตฺตานํ มนุสฺสานํ ปกาเสนฺเตน. วิตกฺกนฺติ ปจฺจยพาหุลฺลิกวิตกฺกํ. ‘‘สปริวาร’’นฺติ ปทํ ‘‘คจฺฉนฺตญฺจา’’ติ ปเท กิริยาวิเสสนํ. เอวญฺหิ สติ สปริวารํ คจฺฉนฺตญฺจาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น’’นฺติ ปเท ปน การกวิเสสนํ. เอวญฺหิ สติ สปริวารํ นํ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปเท จ กิริยาวิเสสนเมว. เอวญฺหิ สติ คจฺฉนฺตญฺจ นํ ภิกฺขุํ สปริวารํ ทิสฺวาติ สมฺพนฺโธ. มนุสฺสา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ มนุสฺเสสุ. เอโก ปณฺฑิตมนุสฺโสติ สมฺพนฺโธ. อยํ กาโล วสฺสูปนายิกกาโล นามาติ โยชนา. ยตฺถาติ ฐาเน. ตสฺสาติ เอกสฺส ปณฺฑิตมนุสฺสสฺส, วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. เต มนุสฺสา ยาจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญตฺถาติ อญฺญํ ฐานํ. เมชฺชนฺติ อญฺญมญฺญํ สิเนหนฺตีติ มิตฺตา. สุขทุกฺเขสุ อมา สห วตฺตนฺตีติ อมจฺจา. มิตฺตาเยว อมจฺจาติ มิตฺตามจฺจา, เต. สมฺมนฺตยิตฺวาติ สมํ, สมฺมา วา มนฺตยิตฺวา. อิเธวาติ คาเม เอว, วิหาเร เอว วา. กสฺมา สาทิตุํ วฏฺฏติ, นนุ สพฺพเมตํ อกปฺปิยญฺจ สาวชฺชญฺจาติ อาห ‘‘สพฺพเญฺหตํ กปฺปิยญฺเจว อนวชฺชญฺจา’’ติ. หิ ยสฺมา เอตํ สพฺพํ กปฺปิยญฺจ อนวชฺชญฺจ, ตสฺมา สพฺพํ สาทิตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อุภยมฺปีติ มหาอฏฺฐกถากุรุนฺทีสุ วุตฺตวจนวเสน อุภยมฺปิ เอตํ วจนนฺติ สมฺพนฺโธ.

อาวาสิกวตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปฏิกจฺเจว หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิกจฺเจวาติ อาคนฺตุกานํ อาคตโต ปฐมเมว. ปธานฆรวิหารมคฺโคติ ปธานฆรมคฺโค จ วิหารมคฺโค จ. มุทฺทเวทิกายาติ เจติยสฺส หมฺมิยเวทิกาย. กสฺมา อิทมฺปิ สพฺพํ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘วสฺสํ วสิตุกามา หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. วสฺสํ วสิตุกามา สุขํ วสิสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กตปริกมฺเมหิ อาวาสิเกหีติ สมฺพนฺโธ. ยโต กุลโต ปกติยา ลพฺภติ, ตสฺมึ กุเล วสฺสาวาสิกํ ปุจฺฉิตพฺพนฺติ โยชนา. น ทินฺนปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ น ทินฺนํ. หีติ ยสฺมา. อุปทฺทุตาติ อุปคนฺตฺวา, ภุสํ วา ปีฬิตา. ตตฺถาติ มนุสฺเสสุ. เยติ มนุสฺสา. วสฺสาวาสิเก คาหิเตติ วสฺสาวาสิเก เสนาสเน คาหาปิยมาเน. คาหิตภิกฺขูนนฺติ คาหาปิตภิกฺขูนํ. วสฺสาวาสิกนฺติ วสฺสํ อาวสนฺตานํ ทาตพฺพํ จีวรํ. คาหณกาโลติ คาหาปนกาโล. อุปกฏฺโฐติ อาสนฺโน. ฉาตกาทีหีติ อาทิสทฺเทน โรคาทโย สงฺคณฺหาติ. ยนฺติ จีวรํ. ตโตติ จีวรโต. ตนฺติ วจนํ. ตทนุรูเปนาติ เตสํ มนุสฺสานํ วจนสฺสานุรูเปน. เตสํ เตสนฺติ มนุสฺสานํ, วสฺสาวาสิกํ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ.

ยสฺสาติ ภิกฺขุโน. โสติ ภิกฺขุ. อิติ วทนฺตีติ โยชนา. ตนฺติ จีวรํ. ปฏิกฺกมฺมาติ ปฏิกฺกมิตฺวา. วิหารโต อปสกฺกิตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺราติ คาเม. อุปนิกฺเขปํ ฐเปตฺวาติ กปฺปิยวตฺถุํ วา อกปฺปิยวตฺถุํ วา อารามิกาทีนํ หตฺเถ อุปนิกฺเขปํ ฐเปตฺวา. วิหาเรติ วิหารสฺส, วิหาเร วสฺสํ วสนฺตสฺส วา. อปุจฺฉิตฺวาปีติ ปิสทฺเทน ‘‘ปุจฺฉิตฺวาปี’’ติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เตสนฺติกุลานํ. วตฺตนฺติ ชคฺคนาทิวตฺตํ. เตสนฺติ กุลานํ. อาคตญฺจ ตนฺติ ตํ ปํสุกูลิกํ อาคตญฺจ วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ ปํสุกูลิเกน. ทาตุํ น อิจฺฉนฺตีติ สงฺฆสฺส อาจิกฺขนฺเตปิ สงฺฆสฺส ทาตุํ น อิจฺฉนฺติ. สภาโค ภิกฺขูติ อตฺตนา สภาโค ภิกฺขุ. เอตนฺติ วสฺสาวาสิกํ. ปํสุกูลิกสฺส น วฏฺฏติ, กสฺมา? คหปติจีวรตฺตา. อิตีติอาทิ นิคมนํ. สทฺธาเทยฺเยติ สทฺธาย ทาตพฺเพ วสฺสาวาสิกลาภวิสเย.

ตตฺรุปฺปาเทติ ตสฺมึ วิหาเร อุปฺปชฺชนกลาภวิสเย. ภณฺฑปฏิจฺฉาทนนฺติ ปฏิจฺฉาทนจีวรภณฺฑํ. จีวรภณฺฑเมว หิ ยสฺมา อเนน สรีรํ ปฏิจฺฉาทิยติ, ตสฺมา ภณฺฑปฏิจฺฉาทนนฺติ วุจฺจติ. คาเหถาติ ภิกฺขูหิ คาหาเปถ. คาเหตพฺพนฺติ ภิกฺขูหิ คาหาเปตพฺพํ. วตฺถุ ปนาติ สาฏกโต อญฺญํ กปฺปิยํ วา อกปฺปิยํ วา วตฺถุ ปน. กสฺมา วฏฺฏติเยว, นนุ อกปฺปิยวตฺถุ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘กปฺปิยการกานญฺหิ’’ติอาทิ. ตตฺถ หิ ยสฺมา อนุญฺญาตํ, ตสฺมา วฏฺฏติเยวาติ โยชนา. ทินฺนวตฺถุโต อุปฺปนฺนนฺติ สมฺพนฺโธ.

ยนฺติ วตฺถุ ทินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ กปฺปิยการกานํ หตฺเถ ทินฺนวตฺถูสุ. ตนฺติ วตฺถุ อุปนาเมนฺเตหีติ สมฺพนฺโธ. ครุภณฺฑํ โหติ, ครุภณฺฑตฺตา อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ น อุปนาเมตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคลวเสเนวาติ ‘‘ภิกฺขู จีวเรน กิลมนฺติ, เอตฺตกํ นาม ตณฺฑุลภาคํ ภิกฺขูนํ จีวรํ กาตุํ รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’ติอาทินา ปุคฺคลํ ปรามสิตฺวา ปุคฺคลวเสเนว. สงฺฆวเสนาติ ‘‘สงฺโฆ จีวเรน กิลมตี’’ติอาทินา สงฺฆวเสน น กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ปุคฺคลวเสน อปโลกนกมฺมสฺส อกตฺตพฺพตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วตฺถุวเสน ตสฺเสว อกตฺตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชาตรูปรชตวเสนาปี’’ติอาทิ. กปฺปิยภณฺฑวเสนาติ จีวรตณฺฑุเลหิ อวเสสสฺส กปฺปิยภณฺฑสฺส วเสน. จีวรตณฺฑุลานญฺหิ วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘กปฺปิยภณฺฑวเสนา’’ติ เอตฺถ เตหิ อวเสโส กปฺปิยภณฺโฑว คเหตพฺโพ. ตํ ปนาติ อปโลกนกมฺมํ ปน. กตฺตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. สุภิกฺขนฺติ สมิทฺธภิกฺขํ. สุลภปิณฺฑนฺติ สุเขน ลภปิณฺฑํ. ทฺวีหิ ปเทหิ อญฺญมญฺญสฺส การณํ ทสฺเสติ, สุภิกฺขตฺตา สุลภปิณฺฑํ, สุลภปิณฺฑตฺตา สุภิกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

เอวํ จีวรปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา เสนาสนํ สลฺลกฺเขตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. กาเลติ คาหาปนสฺส กาเล. วุตฺตนฺติ มหาอฏฺฐกถาย วุตฺตํ. กสฺมา เทฺว สมฺมนฺนิตพฺพา, นนุ เอกมฺปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘เอวญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ หิ ยสฺมา คาเหสฺสติ, ตสฺมา เทฺว สมฺมนฺนิตพฺพาติ โยชนา. เอเกน หิ สมฺมุติลทฺเธน สกฺกา ปรํ คาหาเปตุํ, อตฺตนา ปน อตฺตโน ปาเปตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ทฺวีสุ สมฺมเตสุ นวโก วุฑฺฒสฺส, วุฑฺโฒ จ นวกสฺสาติ อุโภ อญฺญมญฺญํ คาเหสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโย. สมฺมนฺนิตพฺพาติ เอกโต สมฺมนฺนิตพฺพา. อฏฺฐปิ โสฬสปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน ตโต อธิกมฺปิ เอกโต สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. สตฺตสติกกฺขนฺธเก อุพฺพาหิกสมฺมุติยํ (จูฬว. ๔๕๖) อฏฺฐปิ ชนา เอกโตว สมฺมตาติ วจนญฺเจตฺถ สาธกํ. นิคฺคหกมฺมเมว หิ สงฺโฆ สงฺฆสฺส น กโรตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสนฺติ อฏฺฐโสฬสชนานํ, สมฺมุติ วฏฺฏติเยวาติ สมฺพนฺโธ. กินฺติ สลฺลกฺเขตพฺพนฺติ อาห ‘‘เจติยฆร’’นฺติอาทิ.

อาสนฆรนฺติ ปฏิมาฆรํ. มคฺคโปกฺขรณีนํ สมีเป กตา สาลาโย อุปจารวเสน วุจฺจนฺติ ‘‘มคฺโค’’ติ จ ‘‘โปกฺขรณี’’ติ จ. ตา หิ สาลาโย อุปจารสีมพฺภนฺตรคเต คามาภิมุขมคฺเค จ อนฺโตอุปจารสีมายํ ขณิตา ยตฺถ กตฺถจิ โปกฺขรณิโย จ กรียนฺติ, อิติ สลฺลกฺเขตพฺพนฺติ โยชนา. อเสนาสนํ ทสฺเสตฺวา เสนาสนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิหาโร’’ติอาทิ. รุกฺขมูลนฺติ ฉนฺนกวาฏพทฺธรุกฺขมูลํ. เอเสว นโย เวฬุคุมฺเพปิ. คาเหนฺเตน จ คาเหตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆิโกติ ตตฺรุปฺปาโท. เตสูติ ทฺวีสุ จีวรปจฺจเยสุ. ยนฺติ จีวรปจฺจยํ. ตสฺสาติ จีวรปจฺจยสฺส. ฐิติกโตติ ปพนฺธวเสน ฐิตฏฺฐานโต. อิตโรติ ปฐมํ คหิตจีวรปจฺจยโต อิตโร.

อปฺปตายาติ อปฺปภาวโต, คาหิยมาเนติ สมฺพนฺโธ. ปริเวณคฺเฆนาติ ปริเวณปริจฺเฉเทน. ลภนฺตีติ ปริเวณสามิกา ภิกฺขู ลภนฺติ. ตนฺติ ปริเวณํ. วิชเฏตฺวาติ วิชฏํ กตฺวา, เทฺว วา ตโย วา โกฏฺฐาเส กตฺวาติ อตฺโถ. ปกฺขิปิตฺวาติ ภาคโกฏฺฐาสํ ปกฺขิปิตฺวา. น เอวํ กาตพฺพนฺติ ยถา มหาสุมตฺเถโร อาห, ตถา น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อกาตพฺพการณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มนุสฺสา หี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ปริเวเณ, ปวิสิตพฺพํ อิติ อาหาติ โยชนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ คาหณฏฺฐาเน. ปฏิกฺโกสตีติ ปฏิเสเธติ. ปฏิกฺโกสนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา อาวุโส’’ติอาทิ. อิติ วุตฺตํ, อิติ ปฏิกฺโกสตีติ โยชนา. เอโก หิ อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ตสฺสาติ มหาเถรสฺส. สงฺคหนฺติ ภิกฺขูนํ สงฺคหํ. ตนฺติ มหาเถรํ.

เอวํ วตฺตพฺพนฺติ เอวํ วกฺขมานนเยน วตฺตพฺพํ. ปจฺจยํ ธาเรถ, อิติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. ปาปุณาติ อาวุโส อิติ วุตฺเตติ โยชนา. ‘‘คหิตํ โหตี’’ติ อิมินา ‘‘คณฺหถ, คณฺหามี’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวเสน วุตฺตตฺตา คหิตํ โหตีติ ทสฺเสติ. อตีตอนาคตกาลวเสน อคหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. สตุปฺปาทมตฺตนฺติ คหเณ สติยา อุปฺปาทนมตฺตํ. เอตฺถาติ เสนาสนปจฺจยคหณฏฺฐาเน.

โยปีติ ยมฺปิ. อุปโยคตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ, ยมฺปิ ปจฺจยํ วิสฺสชฺเชตีติ โยชนา. ปจฺจยนฺติ จ จีวรปจฺจยํ. อยมฺปีติ อยมฺปิ ปจฺจโย. ปิสทฺโท มหาลาภปริเวเณ ปจฺจยํ สมฺปิณฺเฑติ. ตสฺมึเยว ปริเวเณติ ตสฺมึ ปํสุกูลิเกน คหิตปริเวเณ เอว. อญฺญสฺสาติ ปํสุกูลิกโต อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส. ปํสุกูลิโก ‘‘อหํ วสามี’’ติ เสนาสนํ ชคฺคิสฺสติ. อิตโร ‘‘อหํ ปจฺจยํ คณฺหามี’’ติ เสนาสนํ ชคฺคิสฺสตีติ โยชนา. ทฺวีหิ การเณหีติ วสนคหณวเสน ทฺวีหิ การเณหิ. ปํสุกูลิเก คณฺหนฺเตติ สมฺพนฺโธ. อิธาติ เสนาสเน. เตนาติ ปํสุกูลิเกน. เหฏฺฐาติ เสนาสนสฺส เหฏฺฐา, ฐิตํ อญฺญํ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ ปํสุกูลิเกน, กิญฺจิ วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺถวสฺสสฺส ปํสุกูลิกสฺสาติ โยชนา. วฏฺฏตีติ ปํสุกูลิกสฺส วฏฺฏติ. ตสฺมึ เสนาสเนติ ปํสุกูลิเกน คหิตเสนาสเน. เยสํ ปนาติ มนุสฺสานํ ปน. เตสนฺติ มนุสฺสานํ.

ถูปํ กตฺวาติ เจติยํ กตฺวา. ตสฺสาติ ถูปสฺส. เตน ภิกฺขุนาติ วสฺสาวาสิกํ คาหกภิกฺขุนา. ตนฺติ โภชนสาลํ. คาเหตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพมิทนฺติ สพฺพํ อิทํ วจนํ.

ปาฏิปทอรุณโตติ วสฺสูปนายิกทิวสสงฺขาตสฺส ปาฏิปทสฺส อรุณุคฺคมนโต. วิตกฺกจาริโกติ ‘‘กตฺถ นุ โข วสิสฺสามี’’ติอาทินา วิตกฺเกน จรเณ อนุยุตฺโต. เสนาสนํ ยาจตีติ เสนาสนคฺคาหาปกํ เสนาสนํ ยาจติ. คหิตนฺติ สงฺเฆน คหิตํ. ยตฺถาติ ฐาเน. วสฺสูปคเตหิ วตฺตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ปุนปฺปุนํ, สมํ วา เจติยงฺคณาทึ มุญฺจนฺติ โสเธนฺติ อิมาหีติ สมฺมุญฺจนิโย. มุจิธาตุ โสธนตฺเถ ยุปจฺจโย กรณตฺเถ โหติ. ตาลุโช ปฐมกฺขโร. สุลภา เจ ทณฺฑกา, เอเกเกน เทฺว ติสฺโส ยฏฺฐิสมฺมุญฺจนิโย พนฺธิตพฺพา. สุลภา เจ สลากา, ฉปญฺจมุฏฺฐิสมฺมุญฺจนิโย พนฺธิตพฺพาติ อตฺโถ. ปญฺจ ปญฺจ อุกฺกาติ อรญฺญวิหาเรสุ ปริสฺสยวิชานนตฺถํ ปญฺจ ปญฺจ อคฺคิอุกฺกา โกฏฺเฏตพฺพา ฉินฺทิตพฺพาติ อตฺโถ.

‘‘นิพทฺธวตฺตํ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ อกตฺตพฺพวตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วตฺตํ กโรนฺเตหิ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ วตฺตํ กโรนฺเตหิ จ เอวรูปํ อธมฺมิกวตฺตํ น กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. หิ สจฺจํ, สพฺเพว เอเต อุทฺเทสาทโย ปปญฺจาติ โยชนา. ปปญฺเจนฺติ สํสาเร จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. มูคพฺพตนฺติ มูคานํ วตํ, มูเคหิ กตฺตพฺพํ วา, มูเคน วิย วา อมูเคหิ กตฺตพฺพํ วตํ. เอวํ อกาตพฺพวตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กาตพฺพวตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริยตฺติธมฺโม นามา’’ติอาทิ. ติวิธมฺปีติ ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธวเสน ติปฺปการมฺปิ. อวยวปริยตฺติธมฺโมปิ อวยวิปริยตฺติธมฺมํ, อวยวิปริยตฺติธมฺโม วา อวยวปริยตฺติธมฺมํ ปติฏฺฐาเปติ, ตสฺมา ปริยตฺติธมฺโม อตฺตนาปิ อตฺตานํ ปติฏฺฐาเปสีติ เวทิตพฺพํ. อุทฺทิสถาติ ปริยตฺตึ อุทฺทิสถ. โสเธตฺวา…เป… อุปสมฺปาเทถาติ เอตฺถ โสธนํ นาม สพฺเพสํ อาจารกุลปุตฺตานํ อุปปริกฺขนํ. โสเธตฺวา นิสฺสยํ เทถาติ เอตฺถ โสธนํ นาม ภิกฺขุสภาคตํ อุปปริกฺขนํ. หีติ สจฺจํ. กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโต. ยตฺตกานิ ธุตงฺคานิ สมาทิยิตุํ สกฺโกถาติ โยชนา. อนฺโตวสฺสํ นาเมตนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนเมตํ. เอตสฺมึ อนฺโตวสฺเสติ หิ อตฺโถ, ภวิตพฺพนฺติอาทีสุ สมฺพนฺธิตพฺพํ. สกลทิวสนฺติ สกลทิวสมฺหิ, อปฺปมตฺเตหีติ สมฺพนฺโธ. เอกจาริกวตฺตนฺติ เอกเกน จริตพฺพํ วตฺตํ. ภสฺเสติ วจเน. ทสวตฺถุกกถนฺติ อปฺปิจฺฉตาทิทสวตฺถุก กถํ.

วิคฺคาหิกปิสุณผรุสวจนานีติ วิคฺคหํ กลหํ ชเนตีติ วิคฺคาหิกํ, วิคฺคาหิกวจนญฺจ ปิสุณวจนญฺจ ผรุสวจนญฺจ วิคฺคาหิกปิสุณผรุสวจนานิ. มนสิการพหุลา วิหรถ อิติ โอวทิตพฺพาติ โยชนา. ทนฺตกฏฺฐขาทนวตฺตนฺติ เหฏฺฐา อทินฺนาทานวณฺณนายํ วุตฺตํ ทนฺตกฏฺฐขาทเน, ทนฺตกฏฺฐขาทนสฺส วา วตฺตํ. ‘‘ปตฺตํ ถวิกาย ปกฺขิปนฺเตน น กเถตพฺพ’’นฺติ อิมินา กเถนฺเต ปมาเทน ปตฺโต ภิชฺเชยฺยาติ ปตฺตสฺส คุตฺตตฺถาย กถนํ นิวาเรติ. อาจิกฺขิตพฺพาติ อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

โกจิ ทายโกติ สมฺพนฺโธ. อาคนฺตุโก ภิกฺขูติ จีวรคฺคาหิตโต ปจฺฉา อาคโต อาคนฺตุโก ภิกฺขุ. สงฺฆตฺเถโรติ อาวาสิกสงฺฆตฺเถโร. ปฐมภาคนฺติ ปุพฺเพ คาหิตํ ปฐมภาคํ, ปริวตฺเตตฺวาติ ปุพฺเพ คาหิตภาเคน ปจฺฉา ทาตพฺพํ วสฺสาวาสิกํ ปริวตฺเตตฺวา. อาคนฺตุกสฺส วสฺสคฺเคน ปตฺตฏฺฐาเน อาคนฺตุกสฺส ทาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘อาคนฺตุกสฺสา’’ติ ปทํ ปุพฺพาปรํ อเปกฺขติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ ปทานํ มชฺเฌ วุตฺตํ. ปฐมวสฺสูปคตาติ ปฐมวสฺสูปนายิกทิวเส วสฺสูปคตา. ‘‘เทฺว ตีณิ จตฺตารี’’ติ วจนสฺส วา พหูนํ ภิกฺขูนํ วา พฺยาปนตฺถาย ‘‘ลทฺธํ ลทฺธ’’นฺติ วิจฺฉาวเสน วุตฺตํ. เตน ปนาติ อาคนฺตุเกน ปน. ปฐมวสฺสูปคเตหิ อปฺปเก ลทฺเธ ปจฺฉิมวสฺสูปนายิกทิวเส ทาตพฺพานํ วสฺสาวาสิกานํ พหุเกปิ อยํ นโย ญาตพฺโพติ กตฺวา น วุตฺโต.

ทฺวีสุปีติ ปฐม ทุติยวเสน ทฺวีสุปิ. วสฺสูปคตา ภิกฺขู ภิกฺขาย กิลมนฺตา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อิธาติ ฐาเน. วสนฺตาติ เอกโต วสนฺตา. เทฺว ภาคา โหม สาธุ วตาติ โยชนา. สาธุ วตาติ เอกํเสน สุนฺทรา ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. เยสนฺติ ภิกฺขูนํ. ตตฺถาติ ญาติปวาริตฏฺฐาเนสุ. ปวารณายาติ ปวารณาทิวเส. เตสูติ ภิกฺขูสุ. เยติ ภิกฺขู. ตตฺถาติ ญาติปวาริตฏฺฐาเนสุ. กสฺมา อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ, นนุ เต สาทิยนฺตีติ อาห ‘‘สาทิ ยนฺตาปิ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ หีติ ยสฺมา. ‘‘เนว วสฺสาวาสิกสฺส สามิโน’’ติ อิมินา เตสํ วสฺสจฺฉินฺนตํ ทีเปติ. เนว อทาตุํ ลภนฺตีติ ปฐมเมว กติกวตฺตสฺส กตตฺตา อทาตุํ เนว ลภนฺติ, สพฺเพสํ โน อมฺหากนฺติ โยชนา. อิธาติ ฐาเน. ตนฺติ กติกวตฺตํ. เอโก ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ ภิกฺขูนํ. ตตฺถาติ สภาคฏฺฐาเน. วสิตฺวา อาคตานํ เตสํ ภิกฺขูนนฺติ โยชนา. น ลพฺภติ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา. อิเมสนฺติ วสฺสาวาสิอปฺปตฺตกานํ เอกจฺจานํ. คาหิตสทิสเมวาติ วสฺสาวาสิกสฺส คาหิเตน สทิสเมว. เตสเมวาติ เอกจฺจานเมว.

ปกฺกนฺโตปีติ อญฺญํ ฐานํ ปกฺกมนฺโตปิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เตน ภิกฺขุนา กตํ ปานียอุปฏฺฐปนาทิกมฺมํ ภตินิวิฏฺฐํ ภติยา ฐิตนฺติ โยชนา. อปโลกนกมฺมํ กตฺวา คาหิตํ สงฺฆิกนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆิกนฺติ ตตฺรุปฺปาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิพฺภนฺโตปีติ ปิสทฺโท ปเคว ฉินฺนวสฺโสติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวเสเนวาติ สทฺธาเทยฺยปจฺจยวเสน. วทนฺตีติ เกจิ วทนฺติ.

ทิสํคมิโก ภิกฺขุ วิพฺภมตีติ สมฺพนฺโธ. มนุสฺเสติ วสฺสาวาสิกทายกมนุสฺเส. สมฺมุขาติ อาวาสิกสฺส สมฺมุขา. สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวาติ ‘‘สุฏฺฐุ ทสฺสามา’’ติ ปฏิจฺฉาเปตฺวา. ยสฺส คาหิตนฺติ ยสฺส ภิกฺขุโน เสนาสนํ คาหิตํ. เสนาสนสามิกสฺสาติ เสนาสนทายกสฺส ปุตฺตธีตาทโยติ สมฺพนฺโธ. เสนาสเน เทมาติ เสนาสนสฺส เทม. ตตฺถาติ เสนาสเน. เอกเมว วตฺถํ ทาตพฺพํ. กสฺมา? ปุคฺคลสฺส อทตฺวา เสนาสนสฺเสว ทาตพฺพตฺตา. วสฺสาวาสิกฏฺฐิติกายาติ วสฺสาวาสิกคาหิตสฺส ฐิติกาย. เอเสว นโยติ เสนาสนสฺเสว ทินฺนตฺตา เอเสว นโย. ตสฺเสว โหนฺตีติ ปุคฺคลสฺเสว ทินฺนตฺตา ตสฺเสว โหนฺติ.

ทุติโย เถราสเน คาหิโต โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปฐมภาคสฺส สามเณรสฺส คาหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วรภาคํ สามเณรสฺส ทตฺวา’’ติ. อุโภปีติ เทฺว เถรสามเณเรปิ. สยเมวาติ ทายโก สยเมว. ยนฺติ วสฺสาวาสิกํ. ยสฺสาติ เถรสฺส วา สามเณรสฺส วา.

อิโตติ วุตฺตนยโต. ทหรสามเณรสฺสาติ ตรุณสฺส สามเณรสฺส. โสติ ฆรสามิโก. นนฺติ ปตฺตชนํ. ยสฺสาติ ภิกฺขุโน. เตสนฺติ มนุสฺสานํ. ยถาภูตํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ วิพฺภมกาลงฺกตการณํ ยถาภูตํ อาจิกฺขิตพฺพํ. สุทฺธปํสุกูลิกาเยวาติ อญฺเญหิ อมิสฺสา สุทฺธา ปํสุกูลิกาเยวาติ. อิทํ เนวาสิกวตฺตนฺติ นิคมนํ.

อุปนนฺทวตฺถุกถา

๓๑๙. อยมตฺโถติ อยํ วกฺขมาโน อตฺโถ, เอวํ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ คามเก. ตนฺติ เสนาสนํ, คณฺหนฺเตเนวาติ สมฺพนฺโธ. อิธาติ สาวตฺถิยํ. มุตฺตนฺติ เต เสนาสนํ มุญฺจิตํ โหติ. ตตฺราปีติ คามเกปิ. อุภยตฺถาติ สาวตฺถิยํ, คามเก จาติ อุภยตฺถ.

เอตฺถาติ อุปนนฺทวตฺถุสฺมึ. กถนฺติ เกน ปกาเรน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อิธาติ สาสเน. เอกจฺโจ คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺราปีติ สามนฺตวิหาเรปิ. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. อิธาติ เสนาสเน. อาลยมตฺตนฺติ จิตฺตุปฺปาทมตฺตํ. อิจฺจสฺสาติ อิติ อสฺส, เอวํ อสฺส ภิกฺขุสฺสาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ‘‘คหเณน คหณ’’นฺติอาทิเก จตุกฺเก. โย ปน คจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. อุปจารสีมาติกฺกเมติ นิมิตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ, ภาเวน ภาวลกฺขเณ วา. ตตฺถาติ อญฺญสฺมึ วิหาเร ปจฺจาคจฺฉติ, วฏฺฏติ, เสนาสนคฺคาโห น ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ อธิปฺปาโย.

๓๒๐. โยติ ภิกฺขุ. มหนฺตตโร วา ทหรตโร วาติ อตฺตโน มหนฺตตโร วา ทหรตโร วา โหติ. โส ภิกฺขุ ติวสฺสนฺตโร นามาติ โยชนา. เอกสฺส ภิกฺขุโน ติณฺณํ วสฺสานมนฺตเร ฐิโต ติวสฺสนฺตโร อญฺโญ ภิกฺขุ. ตตฺถาติ ภิกฺขูสุ. อิเม สพฺเพติ ติวสฺสนฺตรทฺวิวสฺสนฺตรสมานวสฺสิเก อิเม ภิกฺขู, ลภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยํ ติณฺณํ ปโหตีติ มญฺจปีฐวินิมุตฺตํ ยํ อาสนํ ติณฺณํ สุขํ นิสีทิตุํ ปโหติ, ตถารูเป อาสเนปิ เทฺว เทฺว หุตฺวา นิสีทิตุํ ลภนฺตีติ โยชนา. อปิสทฺเทน มญฺจปีฐานิ อเปกฺขติ. อิทํ ปจฺฉิมทีฆาสนํ. อนุปสมฺปนฺเนนาปีติ ปิสทฺโท ปเคว อุปสมฺปนฺเนนาติ ทสฺเสติ.

หตฺถิกุมฺเภติ หตฺถิสิโรปิณฺเฑ. อิมินา หตฺถิสทฺเทน หตฺถิกุมฺโภ คหิโต อวยวูปจาเรน วา อุตฺตรปทโลเปน วาติ ทสฺเสติ. หตฺถี วิยาติ หตฺถี, ภูมิภาโค, หตฺถิมฺหิ ปติฏฺฐิโต ปาทสงฺขาโต นโข อิมสฺสาติ หตฺถินขโก, ปาสาโท. เอตํ ‘‘หตฺถินขโก’’ติ นามํ เอวํกตสฺส ปาสาทสฺส นามนฺติ โยชนา. ‘‘สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรานี’’ติ ปทํ ‘‘กวาฏานิ มญฺจปีฐานิ ตาลวณฺฏานี’’ติ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ. ยํกิญฺจิ จิตฺตกมฺมกตํ อตฺถิ, สพฺพํ วฏฺฏตีติ โยชนา. ปาสาทสฺส เทมาติ สมฺพนฺโธ. ปาเฏกฺกนฺติ ปาสาทโต วิสุํ. ปฏิคฺคหิตเมวาติ สพฺพํ ปฏิคฺคหิตเมว โหติ. โคนกาทีนิ อฏฺฐารส อตฺถรณานิ ปริภุญฺชิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. คิหิวิกฏนีหาเรนาติ คิหีหิ วิเสเสน ยถากามํ กริยตีติ คิหิวิกฏํ, คิหิสนฺตกํ. ‘‘คิหิวิกฏ’’นฺติ นีหาโร อภินีหาโร คิหิวิกฏนีหาโร, เตน. ลพฺภนฺตีติ นิสีทิตุเมว ลพฺภนฺติ. ตตฺราปีติ ธมฺมาสเนปิ.

อวิสฺสชฺชิยวตฺถุกถา

๓๒๑. เอตานีติ ครุภณฺฑานิ. ตตฺถาติ ราสิวเสน ปญฺจสุ สรูปวเสน ปญฺจวีสติยา ครุภณฺเฑสุ. อาคนฺตฺวา, อาภุโส วา รมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม. เตสํเยวาติ ปุปฺผารามผลารามานเมว. ‘‘ฐปิโตกาโส’’ติ อิมินา วตฺถุสทฺทสฺส ภูมิเภทตฺถํ ทสฺเสติ. วสติ อาราโม ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ อารามวตฺถุ. เตสุ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน นวภูมิภาคโต อญฺญสฺส โปราณภูมิภาคสฺสปิ อารามวตฺถุภาวํ วิกปฺเปติ. วิเสเสน จตุอิริยาปเถ หรติ ปวตฺเตติ เอตฺถาติ วิหาโร. ตสฺสาติ วิหารสฺส. จตุนฺนํ มญฺจานนฺติ นิทฺธารณตฺเถ สามิวจนํ. อญฺญตโร มญฺโจ นามาติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ‘‘โลเหน กตา กุมฺภี’’ติ อิมินา โลหกุมฺภีติ เอตฺถ มชฺเฌโลปสมาสํ ทสฺเสติ. โลหมยา กุมฺภี โลหกุมฺภีติ วจนตฺโถปิ ยุชฺชเตว. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา โลเหน กตํ ภาณกํ, โลเหน กโต วารโก, โลเหน กตํ กฏาหนฺติ อตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถาติ ภาณกวารกกฏาเหสุ. อรญฺชโรติ อติมหนฺตตฺตา อรํ ขิปฺปํ ชรติ วินาเสตีติ อรญฺชโร. อถ วา ชลํ คณฺหิตุํ อลนฺติ อรญฺชโร ลการานํ รกาเร กตฺวา.

คาถาวเสน นิคมนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เอวํ ปกาสยีติ สมฺพนฺโธ. เทฺว ครุภณฺฑานิ ทฺวิสงฺคหานิ โหนฺติ, ตติยํ ครุภณฺฑํ จตุสงฺคหํ โหติ, จตุตฺถํ ครุภณฺฑํ นวโกฏฺฐาสํ โหติ, ปญฺจมํ ครุภณฺฑํ อฏฺฐเภทนํ โหติ, อิติ อิมินา ปกาเรน ปญฺจนิมฺมลโลจโน นาโถ ปญฺจหิ ราสีหิ ปญฺจวีสวิธํ ครุภณฺฑํ ปกาสยีติ โยชนา.

ตตฺราติ ครุภณฺเฑ. หีติ วิตฺถาโร. สพฺพมฺปิ อิทํ ครุภณฺฑํ อวิสฺสชฺชิยนฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ. ปริวาเร ปน อาคตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ปญฺจ ราสโย มเหสินา วุตฺตาติ โยชนา. เอตฺถาติ ปริวาเร.

ตตฺราติ ‘‘ปริวตฺตนวเสนา’’ติ วจเน. อิทํ ครุภณฺฑํ อุปเนตุนฺติ สมฺพนฺโธ. นิจฺจํ ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ฐาธาตุ วรปจฺจโย, ฐาการสฺส ถากาโร. อิมินา อารามอารามวตฺถุวิหารวิหารวตฺถูนิ คเหตพฺพานิ. อวิสฺสชฺชิยอเวภงฺคียตฺตา ครุ อลหุกํ ภณฺฑํ ครุภณฺฑํ. อิมินา มญฺจาทีนิ เอกวีสติ ครุภณฺฑานิ คเหตพฺพานิ. ถาวเรติ อาธาเร ภุมฺมํ, ปริยาปนฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. อถ วา นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ถาวเรสูติ หิ อตฺโถ, เขตฺตนฺติอาทีสุ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ขิปติ ปุพฺพณฺณพีชเมตฺถาติ เขตฺตํ. วสติ อปรณฺณพีชํ ปติฏฺฐาติ เอตฺถาติ วตฺถุ, ตเล ภูมิภาเค เอกโต วา ทฺวีหิ วา ตีหิ วา ฐาเนหิ อาวรณํ กรียติ เอตฺถาติ ตฬาโก, สโร. กสฺสกานํ มเตน กตฺตพฺพาติ มาติกา. อาราเมน ปริวตฺเตตุนฺติ สมฺพนฺโธ. กานิ ปริวตฺเตตุนฺติ อาห ‘‘อิมานิ จตฺตาริปี’’ติ. ปิสทฺโท อวยวสมฺปิณฺฑโน.

ตตฺราติ ‘‘ปริวตฺเตตุํ วฏฺฏตี’’ติ วจเน. ทูเรติ สงฺฆารามโต ทูรฏฺฐาเน. ยมฺปีติ นาฬิเกรผลมฺปิ. หรนฺตีติ สงฺฆสฺส หรนฺติ. อญฺเญสนฺติ สงฺฆโต อญฺเญสํ มนุสฺสานนฺติ สมฺพนฺโธ. เตติ มนุสฺสา. สงฺเฆน สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. รุจฺจตีติ สงฺฆสฺสาราเมน มนุสฺสานมารามํ, มนุสฺสานมาราเมน วา สงฺฆสฺสารามํ ปริวตฺเตตุํ รุจียติ อิจฺฉียติ. ภิกฺขูนํ อาราโมติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ มนุสฺสานมาราโม. ขุทฺทโกติ สงฺฆารามโต ขุทฺทโก. อายนฺติ อยติ อายสามิโก ธเนน วฑฺฒึ คจฺฉติ อเนนาติ อาโย, ตํ. สมกเมวาติ สมปฺปมาณเมว, อายํ สเจ เทตีติ สมฺพนฺโธ. ปมาณตฺเถ กปจฺจโย. มนุสฺสานํ รุกฺขาติ สมฺพนฺโธ. อติเรกํ สงฺฆสฺส เทมาติ สมฺพนฺโธ. ชานาเปตฺวาติ ‘‘สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๗๖) สงฺฆสฺส ทินฺนทานสฺส อานิสํสํ มนุสฺสานํ ชานาเปตฺวา. ผลธาริโน โหนฺติ นนูติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. เอเตเนว นเยนาติ เยน นเยน อาราโม อาราเมน ปริวตฺเตตพฺโพ, เอเตเนว นเยน. มหนฺเตน วา ขุทฺทเกน วา อารามวตฺถุนา จาติ โยชนา. อาราม อารามวตฺถุวิหารวิหารวตฺถูนิ ปริวตฺเตตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ.

อุโภปีติ เคหปาสาทวเสน อุโภปิ. ตตฺถาติ เคเห. อิทํ ปนาติ ปาสาทสงฺขาตํ เคหํ, มนุสฺสานํ เคหนฺติ สมฺพนฺโธ. มหคฺเฆน วา อปฺปคฺเฆน วา วิหารวตฺถุนา จาติ โยชนา. วิหารวิหารวตฺถุอารามอารามวตฺถูนิ ปริวตฺเตตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

ครุภณฺเฑน ครุภณฺฑปริวตฺตเน เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปํสฺวาคารเกสูติ ปํสุกีฬนตฺถาย กเตสุ อคารเกสุ. กปฺปิยมญฺจาติ สงฺฆคณปุคฺคลานํ กปฺปิยา สุวณฺณรชตาทีหิ อกตา มญฺจา. วิหารสฺส ปน สุวณฺณรชตมยาทิกาปิ กปฺปิยา มญฺจา ทาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. พหิสีมายาติ อุปจารสีมโต พหิ. ตตฺถาติ สงฺฆตฺเถรสฺส วสนฏฺฐาเน. ตตฺถาติ ตสฺส ภิกฺขุโน วสนฏฺฐาเน. ‘‘มหคฺเฆนา’’ติ วุตฺตวจนํ นิยเมนฺโต อาห ‘‘สตคฺฆนเกน วา สหสฺสคฺฆนเกน วา’’ติ. มญฺจสตนฺติ มญฺจพหุํ. เอเตสุปีติ ปีฐภิสิพิพฺโพหเนสุปิ. ตตฺถาติ ปีฐภิสิพิพฺโพหเนสุ. กปฺปิยํ ปีฐาทีติ สมฺพนฺโธ. อกปฺปิยํ วา มหคฺฆํ กปฺปิยํ วาติ กปฺปิเยน วา มหคฺฆกปฺปิเยน วา ปริวตฺเตตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตวตฺถูนี’’ติ ปทํ ‘‘ปริวตฺเตตฺวา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ, ‘‘คเหตพฺพานี’’ติ ปเท วุตฺตกมฺมํ, ปุพฺพาปราเปกฺขปทํ.

ปสตมตฺตอุทกคณฺหกานิปีติ เอตฺถ ปสโต นาม กุญฺจิตปาณิ. สีหฬทีเปติ สีหํ ลาติ คณฺหาตีติ สีหโฬ ลการสฺส ฬการํ กตฺวา, สีหพาหุนามโก ราชา, ตสฺส ปุตฺตตฺตา วิชยกุมาโรปิ สีหโฬ นาม, เตน อาทิมฺหิ นิวาสภาเวน คหิตตฺตา ทีโป สีหฬทีโป นาม, ตสฺมึ. ปาทํ คณฺหาตีติ ปาทคณฺหโน, โสเยว ปาทคณฺหนโก. ปาโท นามาติ ‘‘ปาทคณฺหนโก’’ติ เอตฺถ ปาโท นาม. โย โลหวารโก มคธนาฬิยา ปญฺจนาฬิมตฺตํ คณฺหาติ, โส โลหวารโก ปาโท นามาติ โยชนา. อิมินา ปมาณสฺส นามํ ปมาณวนฺเต อุปจารโต โวหารนยํ ทสฺเสติ. ตโตติ ปญฺจนาฬิมตฺตคณฺหนกวารกโต. อิมานีติ โลหกุมฺภีอาทีนิ.

ภิงฺคาร …เป… กฏจฺฉุอาทีนีติ ภิงฺคาโร จ ปฏิคฺคโห จ อุฬุงฺโก จ ทพฺพิ จ กฏจฺฉุ จ ปาติ จ ตฏฺฏโก จ สรโก จ สมุคฺโค จ องฺคารกปลฺโล จ ธูมกฏจฺฉุ จ ภิงฺคาร…เป… ธูมกฏจฺฉุโย, ตา อาทิ เยสํ ตานีติ ภิงฺคาร…เป… กฏจฺฉุอาทีนิ. อาทิสทฺเทน อญฺญานิ อุปกรณานิ คเหตพฺพานิ. ภาชนียานีติ ภาเชตพฺพานิ. กํสโลหาทีติอาทิสทฺเทน วฏฺฏโลหํ สงฺคณฺหาติ. วฏฺฏโลหํ นาม ปีตโลหํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ปาริหาริยนฺติ สงฺฆิกปริโภคํ ปริหริตฺวา อปเนตฺวา ปุคฺคลิกปริโภเคน ปริภุญฺชนํ, ‘‘อตฺตสนฺตก’’นฺติ วา ปริคฺคเหน หริตฺวา ภุญฺชนํ น วฏฺฏติ. คิหิวิกฏนีหาเรเนวาติ ‘‘คิหิวิกฏ’’นฺติ อภินีหาเรเนว.

อญฺญสฺมิมฺปิ กปฺปิยโลหภณฺเฑ ปริยาปนฺนา อญฺชนีติ โยชนา. อถ วา กปฺปิยโลหภณฺเฑติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ‘‘อญฺชนี’’ติอาทินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. สูจีติ จีวราทิสิพฺพนกา สูจิ. ปณฺณสูจีติ ปณฺเณ ลิขนา สูจิ. อญฺญมฺปีติ อญฺชนิอาทิโต อญฺญมฺปิ. ธูมเนตฺตญฺจ ผาลญฺจ ทีปรุกฺโข จ ทีปกปลฺลโก จ โอลมฺพกทีโป จ ธูมเนตฺต…เป… โอลมฺพกทีปา. อิตฺถิปุริสติรจฺฉานคตสงฺขาตานิ รูปานิ เอเตสุ อตฺถีติ อิตฺถิปุริสติรจฺฉานคตรูปกานิ. ธูมเนตฺต…เป… โอลมฺพกทีปา จ เต อิตฺถิปุริสติรจฺฉานคตรูปกานิ เจติ ธูมเนตฺต…เป… รูปกานิ, วิเสสนปรนิปาโต. ตานิ วา อญฺญานิ วา ภิตฺติจฺฉทนกวาฏาทีสุ อุปเนตพฺพานิ โลหภณฺฑานีติ สมฺพนฺโธ. โลหขิลกนฺติ โลหมยํ อาณึ. ปริหริตฺวาติ ‘‘อตฺตโน สนฺตก’’นฺติ ปริคฺคเหน หริตฺวา, สงฺฆิกปริโภคคิหิวิกฏานิ วา อปเนตฺวา. ขีรปาสาณมยานีติ ขีรวณฺเณน ปาสาเณน กตานิ.

สุวณฺณญฺจ รชตญฺจ หารกูฏญฺจ ชาติผลิกญฺจ สุวณฺณ…เป… ชาติผลิกานิ, เตหิ กตานิ ภาชนานิ สุวณฺณ…เป… ภาชนานิ. สพฺพนฺติ สุวณฺณรชตาทิสพฺพํ. วฏฺฏตีติ สงฺฆคณปุคฺคลานํ วฏฺฏติ.

วาสิอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา, นิทฺธารเณ วา ภุมฺมํ. ยาย วาสิยา น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วาสิโต. มหตฺตรีสทฺโท มหนฺตปริยาโย อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. มหตฺตรี วาสีติ สมฺพนฺโธ. เวชฺชานนฺติ ภิสกฺกานํ. สิราเวธนผรสุปีติ ปิสทฺเทน ตโต มหนฺตํ ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. ยา ปน กุฐารี อาวุธสงฺเขเปน กตาติ สมฺพนฺโธ. อถ วา อาวุธสงฺเขเปน กตา ยา ปน กุฐารี อตฺถีติ โยชนา. อนามาสาติ อนามสิตพฺพา, อนามาสารหาติ อตฺโถ. จตุรงฺคุลมตฺโตปีติ ปิสทฺโท ตโต อธิโก ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. นิขณิตฺวา ขาทตีติ นิขาทนํ. จตุรสฺสํ มุขเมตสฺสาติ จตุรสฺสมุขํ. โทณิสทิสํ มุขเมตสฺสาติ โทณิมุขํ. สมฺมุญฺจนิทณฺฑเวธนมฺปิ นิขาทนํ ทณฺฑพทฺธํ โหติ เจติ โยชนา. ทณฺเฑน พนฺธิตพฺพนฺติ ทณฺฑพทฺธํ, ทณฺฑํ พทฺธเมตสฺสาติ วา ทณฺฑพทฺธํ. ‘‘อทณฺฑก’’นฺติ วตฺวา ตสฺเสวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ผลมตฺตเมวา’’ติ. นตฺถิ ทณฺฑเมตสฺสาติ อทณฺฑกํ. ยนฺติ นิขาทนํ. ปริหริตุนฺติ ปุคฺคลิกภาเวน ปริคฺคเหตฺวา หริตุํ, สงฺฆิกภาวํ อปเนตุํ วา. สิขรมฺปิ นิขาทเนเนว สงฺคหิตํ ลกฺขณหารนเยน สมานกิจฺจภาวโต. สิขรนฺติ เยน ปริพฺภมิตฺวา ฉินฺทนฺติ, เยหิ มนุสฺเสหิ ทินฺนานีติ สมฺพนฺโธ. เตติ มนุสฺสา, วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. โนติ อมฺหากํ. ปากติเกติ ปกติยา ฐิเต, ยถา ปฐมํ ฐิตา โหนฺติ, ตถา กริสฺสามาติ อตฺโถ. สเจ อาหรนฺตีติ สเจ อายาจนํ อกตฺวา หรนฺติ. อนาหรนฺตาปีติ ปุน อนาหรนฺตาปิ.

กมฺมาโร จ ตฏฺฏกาโร จ จุนฺทกาโร จ นฬกาโร จ มณิกาโร จ ปตฺตพนฺธโก จ กมฺมาร…เป… ปตฺตพนฺธกา, เตสํ. อธิกรณี จ มุฏฺฐิโก จ สณฺฑาโส จ ตุลา จ อธิกรณิ…เป… ตุลา. สงฺเฆ ทินฺนกาลโตติ สงฺฆสฺส ทินฺนกาลโต. ติปุํ ฉินฺทติ อเนนาติ ติปุจฺเฉทนํ, ตเมว สตฺถกํ ติปุจฺเฉทนสตฺถกํ. มหากตฺตริญฺจ มหาสณฺฑาสญฺจ มหาปิปฺผิลิกญฺจ ฐเปตฺวาติ โยชนา. กสฺมา ฐปิตานีติ อาห ‘‘มหากตฺตริอาทีนิ ครุภณฺฑานี’’ติ. ตตฺถ ยสฺมา มหากตฺตริอาทีนิ ครุภณฺฑานิ, ตสฺมา ‘‘ฐเปตฺวา มหากตฺตริ’’นฺติ อาทิ มยา วุตฺตนฺติ โยชนา.

วลฺลิอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. เวตฺตวลฺลิอาทิกาติ เวตฺตสงฺขาตวลฺลิอาทิกา. อฑฺฒพหุปฺปมาณาติ เอตฺถ –

‘‘พฺยาโม สหกรา พาหุ, เทฺวปสฺสทฺวยวิตฺถตา’’ติ. –

อภิธาเน (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๒๖๙ คาถายํ) วุตฺตตฺตา พาหุ นาม อิธ พฺยาโมว อธิปฺเปโต. ตสฺมา ทฺวีสุ ปสฺเสสุ วิตฺถตานํ พฺยามสงฺขาตานํ สหกรานํ ทฺวินฺนํ พาหูนํ อฑฺโฒติ อฑฺฒพาหุ, ตสฺส ปมาณเมตสฺสาติ อฑฺฒพาหุปฺปมาณาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ทีฆโต ทฺวิหตฺถา วลฺลีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถชาตกาติ ติสฺสํ สงฺฆสฺส ภูมิยํ ชาตกา. รกฺขิตโคปิตาติ สงฺเฆน สยํ รกฺขิตา, ปเรหิ โคปิตา. อิมินา อรกฺขิตอโคปิตา ครุภณฺฑํ น โหตีติ ทสฺเสติ. สาติ วลฺลิ. อติเรกา โหตีติ สมฺพนฺโธ. อุปเนตุนฺติ ตํ วลฺลึ อุปเนตุํ. สุตฺตญฺจ มกจิวากญฺจ นาฬิเกรหีรญฺจ จมฺมญฺจ สุตฺต…เป… จมฺมานิ, เตหิ กตา สุตฺต…เป… จมฺมมยา. รชฺชุกา วา โยตฺตานิ วา ครุภณฺฑํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอกวฏฺฏา วา ทฺวิวฏฺฏา วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ติวฏฺฏาทึ สงฺคณฺหาติ. อวฏฺเฏตฺวา ทินฺนํ สุตฺตญฺจ อวฏฺเฏตฺวา ทินฺนา มกจิวากนาฬิเกรหีรา จาติ โยชนา.

โย โกจิ เวฬูติ สมฺพนฺโธ. โสปีติ เวฬุปิ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน วลฺลึ อเปกฺขติ. อิทเมตฺถาติ อิทํ สพฺพํ เอตฺถ เวฬุมฺหิ, เวฬูสุ วา อิทนฺติ สมฺพนฺโธ. สมกํ วาติ คหิตเวฬุนา สมปฺปมาณํ วา. อติเรกํ วาติ ตโต อติเรกํ วา. ตํอคฺฆนกนฺติ ตสฺส เวฬุโน อคฺฆนารหํ. ผาติกมฺมนฺติ วฑฺฒิกมฺมํ. ตตฺเถวาติ คณฺหนฏฺฐาเนว. คมนกาเลติ คณฺหนฏฺฐานโต อญฺญตฺถ คมนกาเล. ‘‘ปหิณิตฺวา ทาตพฺโพ’’ติ อิมินา สยํ วา อาคนฺตฺวา ทาตพฺโพติ อตฺโถปิ ลกฺขณหารนเยน คเหตพฺโพ สมานกิจฺจตฺตา.

มุญฺชปพฺพชสทฺเทน มุญฺชปพฺพชติณานํ ปาฬิยํ วิสุํ คหิตตฺตา ติณสทฺเทน ตานิ ฐเปตฺวา ปาริเสสญาเยน อวเสสติณเมว คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มุญฺชํ ปพฺพชญฺจ ฐเปตฺวา’’ติอาทิ. สมานผลตฺตา ลกฺขณหารนเยน ปณฺณมฺปิ ติเณเนว สงฺคหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน, อิตีติ เอวํ. ติณญฺจ ครุภณฺฑํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถชาตกํ วาติ ตสฺมึ สงฺฆาราเม ชาตกํ วา. พหาราเมติ สงฺฆารามโต พหิ. ตมฺปีติ ติณมฺปิ. ปิสทฺเทน วลฺลิเวฬู อเปกฺขติ. อฏฺฐงฺคุลปฺปมาโณปีติ ทีฆโต อฏฺฐงฺคุลปมาโณปิ. ริตฺตโปตฺถโกติ อลิขิตตฺตา ตุจฺโฉ มกจิวตฺถาทิโกปิ ปณฺณมโยปิ โปตฺถโก. อิทญฺจ ปณฺณปสงฺเคน วุตฺตํ.

ปญฺจวณฺณา วาติ นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐวเสน ปญฺจวณฺณนา วา. ตมฺปีติ มตฺติกมฺปิ. ปิสทฺเทน วลฺลิเวฬุติณานิ อเปกฺขติ.

ทารุภณฺเฑ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. รกฺขิตโคปิโต โย โกจิ ทารุภณฺฑโก อตฺถีติ โยชนา. มหาอฏฺฐกถายํ ปน วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺราติ มหาอฏฺฐกถายํ, ‘‘เตน โข ปน สมเยนา’’ติ ปาฬิยํ วา. อิเมสูติ อาสนฺทิกาทีสุ. เอตฺถาติ ปีเฐสุ, ปลาลปีเฐนาติ สมฺพนฺโธ. พฺยคฺฆจมฺมโอนทฺธนฺติ พฺยคฺฆจมฺเมน อวนทฺธํ. วาฬรูปปริกฺขิตฺตนฺติ วาฬรูเปหิ ปริวาริตํ. รตนปริสิพฺพิตนฺติ รตนสุตฺเตน สมนฺตโต สิพฺพิตํ.

เอเตสุปีติ วงฺกผลกาทีสุปิ. ‘‘สงฺขถาลกํ ปน ภาชนีย’’นฺติ ปาฐสฺสานนฺตรํ ‘‘ตถา’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, โส เอตฺถ น ยุชฺชติ, ปรโต ปน ‘‘เยน เกนจิ กตํ ครุภณฺฑเมวา’’ติ ปาฐสฺสานนฺตรํ ยุชฺชติ. ตตฺถ หิ ยถา เยน เกนจิ กตํ ครุภณฺฑเมว โหติ, ตถา ถมฺภตุลาโสปานผลกาทีสุ ทารุมยํ วา ปาสาณมยํ วา ยํกิญฺจิ เคหสมฺภารรูปํ ครุภณฺฑเมวาติ อตฺโถ.

สพฺพนฺติ สกลํ อุทกตุมฺพปาทกถลิกมณฺฑลํ. เอเตสุปีติ อาธารกาทีสุปิ. ตถา ถมฺภตลาติ เอตฺถ ตถาสทฺเทน ‘ครุภณฺฑเมวา’’ติ ปทํ อติทิสติ. สงฺเฆ ทินฺนนฺติ สงฺฆสฺส ทินฺนํ. ภูมตฺถรณนฺติ ภูมิยํ อตฺถริตพฺพํ. ตมฺปีติ เอฬกจมฺมมฺปิ.

อุทุกฺขลํ ครุภณฺฑเมวาติ สมฺพนฺโธ. เอเสว นโย มุสลนฺติอาทีสุปิ. เอเตสูติ มญฺจปาทาทีสุ. อนุญฺญาตวาสิยาติ ภาชนตฺถาย อนุญฺญาตวาสิยา. ธมกรโณติ เอตฺถ ‘‘สงฺขํ ธมติ, สงฺขธมโก’’ติอาทีสุ วิย นิสฺสํโยคปาโฐเยว ยุชฺชติ. ตสฺมา ธมติ วาเตน ปวตฺตตีติ ธโม, วาตเหตุโก สทฺโท, ธมํ กโรตีติ ธมกรโณติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. สพฺพเมตนฺติ อนุญฺญาตวาสิทณฺฑาทิกํ เอตํ สพฺพํ. ตโตติ อนุญฺญาตวาสิทณฺฑาทิกโต, มหนฺตตรํ วาสิทณฺฑาทิกํ ครุภณฺฑนฺติ โยชนา.

ยถาชาตเมวาติ ยถาปวตฺตเมว. เตหีติ หตฺถิทนฺตาทีหิ, ‘‘กต’’อิติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตจฺฉิตนิฏฺฐิโตปีติ ตจฺฉิตกมฺเมน นิฏฺฐิโตปิ.

มตฺติกาภณฺเฑ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา, อุปโภโค จ ปริโภโค จ อุปโภคปริโภคํ, สมาหารทฺวนฺโท. อิทํ ปทํ ‘‘ฆฏปิธานาทิกุลาลภาชน’’นฺติ ปเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพํ. ถุปิกาตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท อิมสทฺทตฺโถ. อิทํ สพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑนฺติ โยชนา. ‘‘อนติริตฺตปมาโณ’’ติ วิเสสนปทํ ‘‘ฆฏโก’’ติ วิเสสฺยปเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอตฺถาติ มตฺติกาภณฺเฑ, อาธาเร วา นิทฺธารเณ วา ตฺถ ปจฺจโย. มตฺติกาภณฺเฑ กุณฺฑิกา ภาชนียโกฏฺฐาสํ ภชติ, เอวํ โลหภณฺเฑปีติ โยชนา. เอตฺถาติ ครุภณฺฑวินิจฺฉเย.

นวกมฺมทานกถา

๓๒๓. ภณฺฑิกาฏฺฐปนมตฺเตนาติ เอตฺถ ภณฺฑิกาฏฺฐปนํ นาม ภณฺฑิกโยชนนฺติ อาห ‘‘กโปตภณฺฑิกโยชนมตฺเตนา’’ติ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. จิตกธูโมติ จิตเก อุฏฺฐิโต ธูโม. เอตสฺเสวาติ ภิกฺขุสฺส เอว วิหาโรติ สมฺพนฺโธ. ธูมกาเลติ ธูมสฺส อุฏฺฐิตกาเล. ‘‘อปโลเกตฺวา’’ติ อิมินา ธูมกาเล อปโลกิตํ ธูมกาลิกํ. ธูมกาลิกํ หุตฺวาติ อตฺถโยชนํ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘ปริโยสิตวิหาร’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ. กตปริโยสิตวิหารนฺติ กตปริโยสิโต วิหาโร อิมสฺส นวกมฺมสฺสาติ กตปริโยสิตวิหารํ. อิทํ นวกมฺมํ เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยาว โคปานสิโย น อาโรหนฺติ, ตาว วิปฺปกโต นามาติ โยชนา. ตโตติ โคปานสิอาโรหนโต. กญฺจิเทว สมาทเปตฺวา กาเรสฺสตีติ วิหารสามิโกเยว กญฺจิ ภิกฺขุํสมาทเปตฺวา กาเรสฺสติ. ปญฺจหตฺเถ วิหาเรติ สมฺพนฺโธ. ฉวสฺสิกํ นวกมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ อฑฺฒโยเค. โสติ อฑฺฒโยโค. มหลฺลกํ นิยาเมตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทสหตฺเถ เอกาทสหตฺเถ’’ติ. ทสวสฺสิกํ วา เอกาทสวสฺสิกํ วา นวกมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ทฺวาทสหตฺถโต. โลหปาสาทสทิเสปิ ปาสาเทติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ทฺวาทสวสฺสิกนวกมฺมโต.

นวกมฺมิโกติ นวกมฺเม ยุตฺตปยุตฺโต. อุตุกาเลติ เหมนฺตคิมฺหกาเล. ปฏิพาหิตุนฺติ อญฺเญสํ สมฺปตฺตภิกฺขูนํ ปฏิเสเธตุํ. อาวาสสามิกสฺสาติ อาวาสทายกสฺส. ตสฺสาติ อาวาสสามิกสฺส. วํเสติ อนฺวเย. เตติ ตว. โสติ อาวาสสามิอาทิโก. ภิกฺขูหิ ชคฺคิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เตปีติ ญาติอุปฏฺฐากาปิ. ตสฺมิมฺปีติ สงฺฆิกปจฺจเยปิ. พหู อาวาเสติ สมฺพนฺโธ. เอกํ อาวาสนฺติ โยชนา.

เอกํ วา อาวาสนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วิสชฺชิตาวาเสหิ, อุปฺปนฺนานีติ สมฺพนฺโธ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ, กินฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอกํ มญฺจฏฺฐานํ คเหตฺวาติ เอกํ มญฺจฏฺฐานํ ปุคฺคลิกภาเวน คเหตฺวา. ติภาคนฺติ ตติยภาคํ. อยเมว วา ปาโฐ. เอตฺถาติ นฏฺฐวิหาเร. ปุคฺคลิกเมวาติ ปุคฺคลิกํ เอว, ปุคฺคลิกํ อิว วา. ชคฺคาติ ชคฺคาหิ. หีติ ผลโชตโก. เอวํ ชคฺคิโต ปนาติ เอวํ ชคฺคิโต วิหาโร ปน. ตสฺมินฺติ ชคฺคนฺเต. สทฺธิวิหาริกาทีนํ ทาตุกาโม โหตีติ สงฺฆสฺส ภณฺฑฏฺฐปนํ วา นวกานํ วสนฏฺฐานํ วา อทตฺวา อตฺตโนเยว สทฺธิวิหาริกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ. สทฺธิวิหาริกาทีนํ ทาตุํ ลพฺภตีติ สพฺพวิหารํ ปุคฺคลิกภาเวน อคฺคเหตฺวา เอกเทสสฺเสว คหิตตฺตา สทฺธิวิหาริกาทีนํ ทาตุํ ลพฺภตีติ อตฺโถ. ชคฺคาเปตพฺโพ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปาโฐ อตฺถิ, โส อปาโฐเยว ‘‘กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺต’’นฺติ ปทสฺส อาการตฺตา.

อญฺญํ อิทมฺปิ จ วกฺขมานวจนํ ตตฺเถว กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ โยชนา. กินฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทฺว ภิกฺขู’’ติอาทิ. เทฺว ภิกฺขู กโรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เยนาติ ภิกฺขุนา. โสเยว สามีติ เยน สา ภูมิ ปฐมํ คหิตา, โสเยว สามีติ อตฺโถ. ปติรูเป ฐาเนติ ปติรูเป เสนาสนฏฺฐาเน. ตนฺติ ปุคฺคลิกกรณํ. ยํ ปน วยกมฺมนฺติ โยชนา. เอตฺถ จ วยกมฺมนฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตสฺส กมฺมสฺส มูลํ. วิหารสฺส มูลํ ทาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺสาติ สงฺฆิกํ กโรนฺตสฺส. ตตฺเถวาติ กตวิหาเร เอว. กตาวาเสติ สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ, กตาวาสสมีเปติ วุตฺตํ โหติ. ฉายูปคผลูปคาติ ฉายํ อุปคจฺฉนฺตา จ ผลํ อุปคจฺฉนฺตา จ, ฉายาผลานิ อุปหรนฺตาติ อตฺโถ. อปโลเกตฺวาติ สงฺฆํ อปโลเกตฺวา. สามิกาติ รุกฺขสามิกา. หาเรตพฺพาติ อปเนตพฺพา.

‘‘สงฺฆิกวลฺลิมตฺตมฺปิ อคฺคเหตฺวา’’ติ อิมินา สงฺฆิกํ คเหตฺวา สงฺฆิกาย ภูมิยา สเจ วิหารํ กโรติ, สงฺฆิกเมวาติ ทสฺเสติ. ทฺวิภูมกติภูมกาทีสุ ปาสาเทสุ อุปฑฺฒภาคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาสาโท เจว โหตี’’ติอาทิ. อุปริ ปาสาโทติ สมฺพนฺโธ. โสติ วิหารการโก ภิกฺขุ, ตสฺส เหฏฺฐาปาสาโทติ สมฺพนฺโธ. วิหาเรติ สงฺฆิกวิหาเร, วิหารสมีเปติ อตฺโถ. อกตฏฺฐาเนติ จยปมุขานํ อกตปุพฺพฏฺฐาเน. จยํ วา ปมุขํ วาติ สงฺฆิกวิหารสฺส จยํ วา ปมุขํ วา. พหิกุฏฺเฏติ กุฏฺฏสฺส, กุฏฺฏโต วา พหิ. ตสฺสาติ จยปมุขการกสฺส ภิกฺขุสฺส โหตีติ สมฺพนฺโธ. วิสมํ ปพฺพตกนฺทราทินฺติ สมฺพนฺโธ. อปเทติ สุกรสฺส อการเณ. กตํ โหตีติ จยํ วา ปมุขํ วา กตํ โหติ. ตตฺถาติ จยปมุเขสุ, สงฺโฆ อนิสฺสโร อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา.

วรเสยฺยํ คเหตุนฺติ สมฺพนฺโธ.

ปุน อาคนฺตฺวาติ ปกฺกมิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา. ตสฺสาติ นวกมฺมคาหกสฺส ภิกฺขุสฺส. เอตนฺติ เสนาสนํ.

อญฺญตฺรปริโภคปฏิกฺเขปาทิกถา

๓๒๔. นาติหรนฺตีติ เอตฺถ อติสทฺโท หรณตฺโถ, หรสทฺโท ปริภุญฺชนตฺโถติ อาห ‘‘อญฺญตฺร หริตฺวา น ปริภุญฺชนฺตี’’ติ. ยํ มญฺจปีฐาทีติ โยชนา. ตตฺถาติ อุนฺทฺริยมหาวิหาเร. ตนฺติ มญฺจปีฐาทึ. ตสฺมาติ ยสฺมา อนุชานาติ, ตสฺมา. ตนฺติ มญฺจปีฐาทึ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ วิหารํ. อโรคนฺติ อนฏฺฐาชิณฺณตฺตา อโรคํ. ตสฺมึ วิหาเรติ อุนฺทฺริยวิหาเร. ตสฺมินฺติ อุนฺทฺริยวิหาเร. ตโตติ อุนฺทฺริยวิหารโต. สุโยชิตานีติ สุฏฺฐุ โยชิตานิ. มูลทานํ วา ปฏิปากติกํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ฉฑฺฑิตวิหารโตติ ภิกฺขูหิ อนเปกฺเขน ฉฑฺฑิตสงฺฆิกวิหารโต จ ปุคฺคเลน สาเปกฺเขน ฉฑฺฑิตปุคฺคลิกวิหารโต จ. อาวาสิกกาเลติ อาวาสิกานํ ฐิตกาเล. ตโตติ ฉฑฺฑิตวิหารโต.

ผาติกมฺมตฺถายาติ เอตฺถ ผาติสทฺโท วฑฺฒนตฺโถติ อาห ‘‘วฑฺฒิกมฺมตฺถายา’’ติ. เอตฺถาติ ‘‘ผาติกมฺมตฺถายา’’ติ ปาเฐ.

จกฺกลิกนฺติ จกฺกากาเรน ลาติ ปวตฺตติ, จกฺกาการํ วา ลาติ คณฺหาตีติ จกฺกลํ, ตเทว จกฺกลิกํ, ปาทปุญฺชนํ, ‘‘กมฺพลาทีหิ เวเฐตฺวา กต’’นฺติ อิมินา ตสฺส กรณาการํ ทสฺเสติ. เยหีติ ปาเทหิ. อุทกนฺติ เสนาสนสฺส ตินฺตกํ อุทกํ. อุทกํ น ปญฺญายตีติ โยชนา. สอุปาหเนน อกฺกมิตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

สุธาภูมิยนฺติ สุธาย ลิตฺตายํ ภูมิยํ. ปริภณฺฑภูมิยนฺติ โคมยกสาวปริภณฺฑภูมิยํ. ปาทาติ มญฺจปาทา. ตสฺมินฺติ โจฬเก. ฐเปนฺตสฺสาติ มญฺจปาเท ฐเปนฺตสฺส. ตตฺถาติ เตสุ ภิกฺขูสุ. เนวาสิกาติ นิพทฺธํ วสนฺตีติ เนวาสิกา. ฐเปนฺตีติ มญฺจปาเท ฐเปนฺติ. ตเถวาติ ยถา เนวาสิกา วฬญฺชนฺติ, ตเถว อาคนฺตุเกหิ วฬญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ.

เสตภิตฺติ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน นีลภิตฺติอาทโย สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘ทฺวารมฺปิ วาตปานมฺปี’’ติอาทินา สามญฺญโต วุตฺตตฺตา ทฺวารวาตปานาทโย อปริกมฺมกตาปิ น อปสฺสยิตพฺพา. เกนจิ วา วตฺถาทินาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘หุตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘โธตปาทกา’’ติ ปทสฺส ‘‘นิปชฺชิตุ’’นฺติ ปเท กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘ภิกฺขู’’ติ ปเท การกวิเสสนภาวํ นิวตฺเตติ. กสฺมึ ฐาเน นิปชฺชิตุํ กุกฺกุจฺจายนฺตีติ อาห ‘‘โธเตหิ ปาเทหิ อกฺกมิตพฺพฏฺฐาเน’’ติ. ‘‘อกฺกมิตพฺพฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ อิมินา ‘‘โธตปาทเก’’ติ ปาฐสฺส โธโต ปาโท ติฏฺฐติ เอตฺถ ฐาเนติ โธตปาทกํ, ตสฺมึ โธตปาทเกติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เอตนฺติ ‘‘โธตปาทเก’’ติ นามํ. ‘‘ปจฺจตฺถริตฺวา’’ติ เอตฺถ เกน ปจฺจตฺถริตฺวาติ อาห ‘‘ปจฺจตฺถรเณนา’’ติ. ‘‘อตฺตโน สนฺตเกนา’’ติ อิมินา สงฺฆิเกน ปจฺจตฺถรเณน ปจฺจตฺถรณํ ปฏิกฺขิปติ. นิทฺทายโตปีติ นิทฺทายการณาปิ, สํกุฏิเตติ สมฺพนฺโธ. อถ วา นิทฺทายโตปีติ นิทฺทายนฺตสฺสปิ. ‘‘สรีราวยโว’’ติ ปเท สามฺยตฺถฉฏฺฐี, ‘‘อาปตฺติเยวา’’ติ ปเท สมฺปทานํ. โลเมสุ ผุสนฺเตสูติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปริโภคสีเสนา’’ติ อิมินา ปริโภคํ อกตฺวา เกนจิ กมฺเมน สรีราวยเวน ผุสนฺตสฺส อนาปตฺตีติ ทสฺเสติ. หตฺถตเลน ผุสิตุํ ปาทตเลน ผุสิตุํ วา อกฺกมิตุํ วาติ ยถาลาภโยชนา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปริโภคสีเสนา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มญฺจปีฐํ นีหรนฺตสฺสา’’ติอาทิ.

สงฺฆภตฺตาทิอนุชานนกถา

๓๒๕. ‘‘สงฺฆสฺส ภตฺต’’นฺติ อิมินา สงฺฆภตฺตนฺติ ปทสฺส ฉฏฺฐีสมาสํ ทสฺเสติ. สงฺฆสฺส อตฺถาย อาภตํ ภตฺตํ กาตุํ น สกฺโกนฺตีติ โยชนา. อุทฺเทสภตฺตนฺติอาทีสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘อุทฺเทเสน ลทฺธภิกฺขูนํ ภตฺตํ กาตุ’’นฺติ อิมินา อุทฺเทเสน ลทฺธภิกฺขูนํ กาตพฺพํ ภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ยถา สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา ลทฺธภิกฺขู, ตเถว. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ‘‘เอกํ วา’’ติอาทินา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เตสนฺติ ลทฺธภิกฺขูนํ. อิมินา นิมนฺเตตฺวา ลทฺธภิกฺขูนํ กาตพฺพํ ภตฺตํ นิมนฺตนภตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สลากาโย ฉินฺทิตฺวา’’ติ อิมินา สลากาโย ฉินฺทิตฺวา กาตพฺพํ ภตฺตํ สลากภตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปกฺขิกนฺติ อุโปสถิกนฺติ ปาฏิปทิกนฺติ เอวํ นิยาเมตฺวาติ โยชนา. ปญฺจมีอาทีสุ ปกฺเขสุ กาตพฺพํ ปกฺขิกํ. อุโปสเถ กาตพฺพํ อุโปสถิกํ. ปาฏิปเท กาตพฺพํ ปาฏิปทิกํ, ตเมว ภตฺตํ ปาฏิปทิกภตฺตํ. อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนนฺติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนนฺติอาทึ อิมํ โวหารํ ปตฺตานีติ หิ อตฺโถ. อุทฺเทสภตฺตาทีนิเยว อนุชานนมกตฺวา กสฺมา สงฺฆภตฺตมฺปิ อนุชานาตีติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา สกฺขิสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตติ มนุสฺสา. ตมฺปีติ สงฺฆภตฺตมฺปิ. ปิสทฺเทน อุทฺเทสภตฺตาทีนิ อเปกฺขติ.

สงฺฆภตฺตาทีนํ วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺต’’นฺติอาทิปาเฐ, เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา, สงฺฆภตฺตาทีสุ วา นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ภุญฺชนฺตานํ อมฺหากํ อชฺช ทส ทฺวาทส ทิวสา อเหสุนฺติ โยชนา. อญฺญโตติ อญฺญสฺมา ฐานา. ตตฺถาติ สงฺฆภตฺเต. วตฺตพฺพาติ มนุสฺสา วตฺตพฺพา. ตนฺติ สงฺฆภตฺตํ, ธาตุกมฺมํ, ‘‘อมฺหาก’’นฺติ การิตกมฺมํ. ตนฺติ สงฺฆภตฺตํ.

อุทฺเทสภตฺตกถา

อยํ นโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. รญฺญา วา ปหิเตติ สมฺพนฺโธ. สเจ อตฺถีติ สเจ ฐิติกา อตฺถิ. อุทฺเทสเกนาติ ภตฺตุทฺเทสเกน. น อติกฺกาเมตพฺพนฺติ อุทฺเทสภตฺตํ น อติกฺกาเมตพฺพํ. เต ปนาติ ปิณฺฑปาติกา ปน. ฐิติกํ ฐเปตฺวาติ ฐิติกํ ฐิตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา มุญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. เตสนฺติ มหาเถรานํ. โยชนนฺตริกวิหารโตปีติ โยชเนน พฺยวธาเน ฐิตวิหารโตปิ. ฐิตฏฺฐานโตติ ฐิติกาย ฐิตฏฺฐานโต. อสมฺปตฺตานมฺปีติ ภตฺตุทฺเทสฏฺฐานํ อสมฺปตฺตานมฺปิ. วฑฺฒิตา นาม สีมาติ อุปจารสีมา วฑฺฒิตา นาม. สงฺฆนวกสฺส ทินฺเนปีติ ยาว ทุติยภาโค น ทาตพฺโพ, ตาว สงฺฆนวกสฺส ทินฺเนปิ. วสฺสคฺเคนาติ คณิยตีติ คํ, วสฺสเมว คํ วสฺสคฺคํ, เตน วสฺสคฺเคน, วสฺสคณนายาติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ ‘‘วสฺสคฺเฆนา’’ติ จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐ ภเวยฺย, เอวํ สติ วสฺสปริจฺเฉเทนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อยเมว ยุตฺตตโร.

เอกสฺมึ วิหาเรติ เอกิสฺสํ วิหารสีมายํ. ตสฺมึเยว ภตฺตุทฺเทสฏฺฐาเนติ เอตฺถ เอวสทฺเทน อญฺญสฺมึ ฐาเน คาหณํ ปฏิกฺขิปติ. เอโกติ เอโก ทายโก. เตนาติ ปหิตภิกฺขุนา. โส อตฺโถติ โส เหตุ. ตํทิวสนฺติ ตสฺมึ ปหิตทิวเส. ปมุสฺสตีติ สติปวาเสน มุสฺสติ. โภชนสาลายาติ ภตฺตุทฺเทสฏฺฐานสงฺขาตาย โภชนสาลาย. ยา ปกติฏฺฐิติกาติ โยชนา. ‘‘เอกาพทฺธา โหนฺตี’’ติ วุตฺตวจนสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ ทฺวาทสหตฺถนฺตรํ อวิชหิตฺวา’’ติ. นวํ ฐิติกนฺติ ภตฺตุทฺเทสฏฺฐาเน ฐปิตปกติฏฺฐิติกโต อญฺญํ นวํ ฐิติกํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตนฺติ อุทฺเทสภตฺตํ. ‘‘เสฺว’’ติ นิยาเมตฺวา วุตฺตตฺตา ทุติยทิวเส น ลพฺภติ.

โกจีติ ทายโก. สกวิหาเร ฐีติกาวเสเนว คาเหตพฺพนฺติ ยํ วิหารํ คจฺฉนฺติ, ตตฺถ อปวิฏฺฐตฺตา สกวิหาเร ฐิติกาวเสเนว คาเหตพฺพํ. ทินฺนํ ปน ภตฺตํ คาเหตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สมฺปตฺตานนฺติ ทินฺนฏฺฐานํ สมฺปตฺตานํ. ตตฺถาติ ทินฺนฏฺฐานํ, สมฺปตฺตานํเยวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส วิหารสฺสาติ ปวิฏฺฐวิหารสฺส. ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเนติ คามทฺวารวีถิจตุกฺกสงฺขาเต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อนฺโตอุปจารคตานนฺติ เอตฺถ อนฺโตอุปจาโร นาม ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตรํ.

คามทฺวารูปจาร วีถิจตุกฺกูปจาร ฆรูปจาเรสุ ตีสุ ฆรูปจารสฺส วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฆรูปจาโร เจตฺถา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ ตีสุ อุปจาเรสุ. ฆรูปจาโร เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เอโก อุปจาโร เอตฺถาติ เอกูปจารํ ฆรํ. อิเมสนฺติ จตุนฺนํ ฆรานํ. ตตฺถาติ จตูสุ ฆเรสุ. เอกกุลสฺส ยํ ฆรนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกวฬญฺชนฺติ เอกทฺวาเรน สมานปริโภคํ. ตตฺถาติ เอกูปจาเร.

ยํ ปน เอกํ ฆรํ กตนฺติ สมฺพนฺโธ. สุขวิหารตฺถายาติ กลหํ วิจฺฉินฺทิตฺวา สุขวิหารตฺถาย. ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเนติ ภิตฺติยา ปริจฺฉินฺเน ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน.

ยสฺมึ ปน ฆเร นิสีทาเปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยมฺปิ นิเวสนนฺติ โยชนา.

โย ปน อุทฺเทสลาโภ อุปฺปชฺชติ, โส ปาปุณาตีติ โยชนา. กิญฺจาปิ ทิสฺสนฺติ, ตถาปีติ โยชนา.

โย ปนาติ ภิกฺขุ ปน, ลภตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺมินฺติ อตฺตนา อญฺญสฺมึ. เตนาติ อุทฺเทสภตฺตํ ลภนฺเตน ภิกฺขุนา.

กาลํ ปฏิมาเนนฺเตสูติ โภชนกาลํ ปฏิมาเนนฺเตสุ ภิกฺขูสุ, นิสินฺเนสูติ สมฺพนฺโธ. โกจิ มนุสฺโส วทตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆุทฺเทสปตฺตํ เทถ อิติ วาติ โยชนา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ปตฺตสฺส ฐาเน ภิกฺขุํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺเต อติทิสติ.

เอตฺถาติ อุทฺเทสภตฺเต, เอวํวจเน วา. เปสโลติ ปิยสีโล. เตนาติ อุทฺเทสเกน. กินฺติ ชานาตีติ อาห ‘‘ทสวสฺเสน ลทฺธ’’นฺติ. ตสฺสาติ อุทฺเทสกสฺส, วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. อปฺปสทฺทาติ สณิกสทฺทา. ‘‘อปสทฺทา’’ติปิ ปาโฐ, นิสฺสทฺทาติ อตฺโถ. สพฺพนวกสฺสาติ สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ นวกสฺส. ฉายายปิ ปุจฺฉิยมานายาติ อนาทเร ภุมฺมวจนํ, สามิวจนํ วา. น ลภตีติ ปาปุณาปิตตฺตา น ลภติ. นิสินฺนสฺสาปิ นิทฺทายนฺตสฺสาปีติ อนาทเร สามิวจนํ, ภิกฺขุสฺส นิสินฺนสฺสาปิ นิทฺทายนฺตสฺสาปีติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ. เอตํ ภาชนียภณฺฑํ นามาติ โยชนา. ตตฺถาติ ‘‘สมฺปตฺตสฺเสว ปาปุณาตี’’ติ วจเน. อุปจาเรนาติ ทฺวาทสหตฺถูปจาเรน. ตสฺมินฺติ อนฺโตปริกฺเขเป.

โกจิ อุปาสโก ปหิณาตีติ สมฺพนฺโธ. ปณีตโภชนานนฺติ ปณีตโภชเนหิ. อุทกสฺสาติ อุทเกน, ปูเรตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อาคตา มนุสฺสาติ สมฺพนฺโธ. เยนาติ ภิกฺขุนา. ยนฺติ วตฺถุ. ติจีวรปริวารนฺติ ติจีวเรน ปริวาริตํ, ติจีวรปริวารวนฺตํ วา อุทฺเทสภตฺตนฺติ อตฺโถ. หิ สจฺจํ อสฺส ภิกฺขุสฺส ปุญฺญวิเสโส อีทิโสติ โยชนา. นนุ อุทกํปิสฺส ปุญฺญวิเสสํ, กสฺมา อญฺญํ อุทฺเทสภตฺตํ ลภตีติ อาห ‘‘อุทกํ ปนา’’ติอาทิ.

คเหตฺวา อาคตา เต มนุสฺสาติ โยชนา. เตสนฺติ มหาเถราทีนํ. ทหรสามเณเรหีติ ทหเรหิ สามเณเรหิ, ลทฺเธสูติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ อุทฺเทสภตฺเต. ปุรโตติ มหาเถรานํ ปุรโต. ปตฺเตติ สงฺฆุทฺเทสปตฺเต, อคาหิเตเยวาติ สมฺพนฺโธ. อาหฏมฺปิ อุทฺเทสภตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

เอโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. โสติ มนุสฺโส, ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ยถา เต รุจฺจติ, ตถา วตฺวา อาหราติ โยชนา. วิสฺสฏฺฐทูโต นามาติ อตฺตโน รุจึ วิสฺสชฺชิตฺวา ตสฺส รุจิยา วิสฺสฏฺโฐ ทูโต นาม. ปฏิปาฏิปตฺตํ วาติ สงฺฆโต ปฏิปาฏิยา ลทฺธํ ปตฺตํ วา, อิทํ นิมนฺตนภตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ อิจฺฉตีติ วิสฺสฏฺฐทูโต ยํ อิจฺฉติ. โสติ พาโล, น วตฺตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ปุจฺฉาสภาเคน วเทยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วทนการณา.

กูฏฏฺฐิติกา นามาติ อญฺเญหิ อุทฺเทสภตฺเตหิ มิสฺเสตฺวา อุชุกฏฺฐิติกาย ปวตฺติตฺวา กูเฏน ปวตฺตา ฐิติกา นาม โหติ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘รญฺโญ วา หี’’ติอาทิ. เอกจาริกภตฺตานีติ ปติ เอกํ กตฺวา จริตพฺพานิ ภกฺขิตพฺพานีติ เอกจาริกานิ, อญฺเญหิ อุทฺเทสภตฺเตหิ อมิสฺเสตฺวา ปติ เอกํ กตฺวา ภกฺขิตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ, ตานิเยว ภตฺตานิ เอกจาริกภตฺตานิ. เอกจฺเจ ภิกฺขู คตาติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ เอกจฺเจสุ ภิกฺขูสุ. ตงฺขณํเยวาติ ตสฺมึ นิสินฺนกฺขเณเยว. ปุน ตงฺขณํเยวาติ ตสฺมึ คาหณกฺขเณเยว. ‘‘ปณีตภตฺต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘กติวสฺสโต ปฏฺฐายา’’ติ วทนฺติ, ‘‘เอตฺตกวสฺสโต นามา’’ติ วุตฺเตติ โยชนา. คาหิเตติ ฐิติกํ อชานนฺเตหิ อาคนฺตุเกหิ ปตฺเต คาหิเต. อาคเตหิปิ ฐิติกํ ชานนกภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. เอเสว นโย ปรโตปิ. ภิกฺขูเยว อาคจฺฉนฺตูติ ปตฺตํ อคฺคเหตฺวา ภิกฺขูเยว อาคจฺฉนฺตูติ อธิปฺปาโย.

เนติ ฐิติกํ อชานนฺเต อาคนฺตุเก. ราชา โภเชตฺวาติ ราชา อตฺตโน เคเห โภเชตฺวา. เนสนฺติ อาคนฺตุกานํ, ปตฺเตปีติ สมฺพนฺโธ. ยํ อาหฏนฺติ ยํ ภตฺตํ อภุญฺชิตฺวา อาหฏํ. ตํ น คาเหตพฺพนฺติ ตํ ภตฺตํ ฐิติกาย น คาเหตพฺพํ โถกตฺตา. เนสนฺติ อาคนฺตุกานํ. คีวา โหตีติ อิณํ โหติ. อิณํ นาม ปฏิทาตพฺพสภาโว โหติ, ตสฺมา ปฏิทาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ฐิติกํ อชานิตฺวา ภุตฺตฏฺฐาเน. ตาว นิสีทิตพฺพนฺติ ตาว อาคเมตฺวา นิสีทิตพฺพํ. ปตฺตฏฺฐาเนน คาหณมฺปิ คีวาสทิโสติ ปุริมเถรสฺส มติ ภเวยฺย. เอวญฺหิ สติ ทฺวินฺนํ เถรานํ วาโท สทิโสเยว.

เอโก ปิณฺฑปาโตติ สมฺพนฺโธ. ตถารูโปติ ติจีวรปริวาโร สตคฺฆนโก. อยนฺติ ปิณฺฑปาโต. อิติ วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ.

เอโก ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราภฏฺฐโกติ อุทฺเทสภตฺตสฺส อนฺตเร เวมชฺเฌ ภสฺสติ คลตีติ อนฺตราภฏฺฐโก. ปริปุณฺณวสฺโส โย ปน สามเณโรติ โยชนา. ตสฺส อุปสมฺปชฺชิตสามเณรสฺส ฐิติกา อติกฺกนฺตาติ สมฺพนฺโธ. โสติ อุทฺเทสภตฺตปตฺโต ภิกฺขุ. สมีเปติ อตฺตโน สมีเป. ตญฺเจ เถยฺยาย หรนฺตีติ ตํ ปตฺตํ ปตฺตหารกา เถยฺยาย หรนฺติ เจ. คีวา โหตีติ ปตฺตทาปกสฺส คีวา โหติ. โส ภิกฺขูติ สมีเป นิสินฺโน โส ภิกฺขุ. อสฺสาติ ปตฺตทาปกสฺส. ‘‘อย’’นฺติ โปตฺถเกสุ ปาโฐ อตฺถิ, โส น สุนฺทโร. ตโตติ อุทฺเทสภตฺตฆรโต. ‘‘สุหโฏ’’ติ วจนสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภตฺตสฺส ทินฺนตฺตา คีวา น โหตี’’ติ.

สาทิยนโกติ อุทฺเทสภตฺตสาทิยนโก, โหตีติ สมฺพนฺโธ. ทสหิปิ ปตฺเตหิ ภตฺตํ อาหราเปตฺวาติ โยชนา. ภิกฺขุทตฺติยํ นามาติ ภิกฺขุนา ทตฺติยํ นาม. โส ภิกฺขูติ สาทิยนโก โส ภิกฺขุ. เต ภิกฺขูติ ปิณฺฑปาติเก เต ภิกฺขู. เอถ ภนฺเต มยฺหํ สหายา โหถ อิติ วตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. ตตฺถาติ อุปาสกสฺส ฆเร. ตสฺเสวาติ สาทิยนกสฺเสว. อิตเรติ นวปิณฺฑปาติกา. เนสนฺติ ทสนฺนํ ภิกฺขูนํ. ตสฺส ภิกฺขุโนติ สาทิยนกสฺส ภิกฺขุโน. ภุตฺตาวีนนฺติ ภุตฺตวนฺตานํ.

เตติ นวปิณฺฑปาติกา, วุตฺตา คจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ อุปาสกสฺส ฆเร. ตตฺราติ ทสสุ ภิกฺขูสุ. มธุเรน สเรน อนุโมทนํ กโรนฺตสฺส เอกสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวาติ โยชนา. อกตภาโค นามาติ ปุพฺเพ น กริยิตฺถาติ อกโต, โสเยว ภาโค โกฏฺฐาโสติ อกตภาโค, อาคนฺตุกภาโค นามาติ อตฺโถ.

เอโก อุปาสโก เทตีติ สมฺพนฺโธ. อิมนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ปตฺตสามิกสฺส ทาตพฺพนฺติ โยชนา. ฐเปตฺวาติ ปกติยา ฐเปตฺวา. ‘‘สพฺโพ สงฺโฆ ภุญฺชตู’’ติ วตฺวา จ กิญฺจิ อวตฺวา จ คเตปิ ปฐมเมว ‘‘สพฺพํ สงฺฆิกํ ปตฺตํ เทถา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาเชตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

ปาติยา อาหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอเกกํ อาโลปนฺติ เอเกกสฺส ภิกฺขุสฺส เอเกกํ อาโลปํ. อจฺฉตีติ วสติ. กสฺส เตติ กสฺส อตฺถาย ตยา, อานีตนฺติ โยชนา. ‘‘เอเกน ภิกฺขุนา’’ติ ปทํ ‘‘คาเหตพฺพ’’นฺติ ปเท การิตกมฺมํ, ‘‘ภตฺต’’นฺติ ธาตุกมฺมํ ตพฺพปจฺจโย วทติ.

กึ อาหรียตีติ อวตฺวาติ กึ วตฺถุ ตยา อาหรีตีติ อุปาสกํ อปุจฺฉิตฺวา. ‘‘กึ อาหริสฺสสี’’ติปิ ปาโฐ, กึ วตฺถุํ ตฺวํ อาหริสฺสสีติ อตฺโถ. สปริวาราย ยาคุยา จ มหคฺฆานํ ผลานญฺจ ปณีตานํ ขชฺชกานญฺจ ตถา อาเวณิกา ฐิติกา กาตพฺพาติ โยชนา. เอกา เอว ฐิติกาติ สมานา เอว ฐิติกา. ตถา ผาณิตสฺสาติ เอตฺถ ตถาสทฺเทน ‘‘เอกา เอว ฐิติกา วฏฺฏตี’’ติ ปทํ อติทิสติ.

อิติ อุทฺเทสภตฺตกถาย โยชนา สมตฺตา.

นิมนฺตนภตฺตกถา

นิมนฺตนํ ปุคฺคลิกํ สงฺฆิกญฺจาติ ทุวิธํ. ตตฺถ ปุคฺคลิกํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุคฺคลิกํ เจ สยเมว อิสฺสโร’’ติ. ‘‘เอตฺตเก ภิกฺขู สงฺฆโต อุทฺทิสถา’’ติอาทีนิ อวตฺวา ‘‘เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ภตฺตํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตตฺวา ทินฺนํ สงฺฆิกํ นิมนฺตนํ นาม. เอตฺถาติ นิมนฺตเน. ปิณฺฑปาติกานมฺปิ วฏฺฏตีติ ‘‘ภิกฺข’’นฺติ กปฺปิยโวหาเรน วุตฺตตฺตา ปิณฺฑปาติกานมฺปิ วฏฺฏติ. ปฏิปาฏิยาติ สงฺฆโต ลทฺธปฏิปาฏิยา. อาคตมนุสฺโส วทตีติ สมฺพนฺโธ. วิจฺฉินฺทิตฺวาติ ‘‘ตุเมฺห จ คจฺฉถา’’ติ วจนํ วิจฺฉินฺทิตฺวา.

นิมนฺตนภตฺตฆรโตติ นิมนฺตนภตฺตสฺส ทินฺนฆรโต. เอโก อาหรตีติ สมฺพนฺโธ. ปูเรตฺวาติ ภตฺตสฺส ปูเรตฺวา. ตนฺติ ภตฺตํ. อิธาปีติ นิมนฺตเนปิ.

ตโตติ วทนการณา. ‘‘โส ภิกฺขู’’ติ ปทํ ‘‘อสฺสา’’ติ ปเท ปกติกตฺตา, ‘‘ชิคุจฺฉนีโย’’ติ ปทํ ตตฺเถว วิกติกตฺตา. อสฺสาติ ภเวยฺย, โหติ วา. ‘‘ปตฺตตฺถาย อาคโตมฺหี’’ติ วทนฺตสฺส ตสฺส ปตฺโต ทาตพฺโพติ โยชนา. ภตฺตาหรณกปตฺตนฺติ ภตฺตํ อาหรติ อเนนาติ ภตฺตาหรณโก, โสเยว ปตฺโต ภตฺตาหรณกปตฺโต, ตํ. ปฏิปาฏิภตฺตนฺติ ปฏิปาฏิยา ลทฺธํ ภตฺตํ.

อาโลปภตฺตฏฺฐิติกโตติ เอเกกอาโลเปน ลทฺธสฺส ภตฺตสฺส ฐิติกโต. อาโลปสงฺเขเปนาติ เอเกกสฺมึ อาโลเป ตํสํขิปเนน. อยํ นโย อุทฺเทสภตฺตโต วิเสโส. กสฺส เต อาภตนฺติ กสฺส อตฺถาย ตยา อาภตนฺติ โยชนา. สงฺฆสฺส เม ภตฺตนฺติ สงฺฆสฺส อตฺถาย มยา ภตฺตํ อาภตํ. เถรานํ เม ภตฺตนฺติ เถรานํ มยา ภตฺตํ อาภตํ.

อุปาสโก ปหิณาตีติ สมฺพนฺโธ. อิเม ตโย ชนาติ สงฺฆตฺเถโร จ คนฺถธุตงฺควเสน อภิญฺญาโต จ ภตฺตุทฺเทสโก จาติ อิเม ตโย ชนา. ปุจฺฉิตุนฺติ ‘‘กึ สงฺฆโต คณฺหามิ, อุทาหุ เย ชานามิ, เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉามี’’ติ ปุจฺฉิตุํ. อารุหิยิตฺถาติ อารูฬฺหา. อตฺตนวเมหีติ อตฺตา นวโม เอเตสนฺติ อตฺตนวมา, เตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. หีติ ยสฺมา. เอเต ภิกฺขูติ สงฺฆตฺเถราทโย ตโย เอเต ภิกฺขู. เตนาติ คนฺถธุตงฺคาทีหิ อนภิญฺญาเตน ภิกฺขุนา ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. นิสฺสิตเก วา, เย ภิกฺขู ชานาถ, เต ภิกฺขู วา คเหตฺวาติ โยชนา. อตฺตนา อญฺโญ คาโม คนฺตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. โสเยว คาโมติ นิมนฺตนคาโมเยว.

ตตฺราติ อสนสาลายํ. อุสฺสวาทีสูติ ฉณาทีสุ. อาทิสทฺเทน อญฺเญน เกนจิ การเณน มนุสฺสานํ พหุสนฺนิปาตํ สงฺคณฺหาติ. ตทาติ ตสฺมึ นิมนฺตนกาเล. สนฺนิปาตฏฺฐานโตติ ภิกฺขูนํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. ยถาสตฺตีติ สตฺติยา อนุรูปํ, สตฺตึ อนติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สตฺติสทฺทสฺส กุนฺตสงฺขาตสฺส สตฺถสฺสปิ วาจกตฺตา ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ยถาพล’’นฺติ.

สงฺฆตฺเถโร วา อาคจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ. พหุกตฺตารมเปกฺขิตฺวา ‘‘อาคจฺฉนฺตี’’ติ พหุวจนวเสน วุตฺตํ. เอกวารนฺติ เอกสฺมึ ทิวเส, อาคมนทิวเสติ อตฺโถ. ปฏิพทฺธกาลโตติ ตตฺเถว สกฏฺฐาเน วาสสฺส นิพทฺธกาลโต. ทุติยวาเรติ ทุติยทิวเส. อภินวอาคนฺตุกาวาติ อนาคมนปุพฺพา อภินวา อาคนฺตุกาว. ตตฺราติ ตสฺมึ ปตฺตฏฺฐาเน. เตสนฺติ อภินวอาคนฺตุกานํ. เอตฺถาติ อนาคตปุพฺพฏฺฐาเน.

สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สกฏฺฐานอาคนฺตุกฏฺฐาเนสุ. เตนาติ อติลาภินา ภิกฺขุนา. อวิเสเสตฺวาติ วิเสสมกตฺวา.

สลากภตฺตกถา

สลากภตฺตํ ปน เอวํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘วจนโต’’ติ ปทํ ‘‘ทาตพฺพา’’ติ ปเท ญาปกเหตุ. สลากาย วาติ กุสทณฺเฑ วา. อสุกสฺส นามาติ อสุกสฺส นาม อุปาสกสฺส. อุปนิพนฺธิตฺวาติ ลิขิตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘โอปุญฺชิตฺวา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ เหฏฺฐุปริยวเสน อาโลเฬตฺวา’’ติ. ภตฺตุทฺเทสเกน ทาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.