๗. สงฺฆเภทกกฺขนฺธกํ

ฉสกฺยปพฺพชฺชากถา

๓๓๐. สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก อภิญฺญาตา อภิญฺญาตาติ เอตฺถ อภิปุพฺโพ ญาตสทฺโท ปากฏตฺโถติ อาห ‘‘ปากฏา ปากฏา’’ติ. กาฬุทายิปฺปภูตโยติ กาฬุทายิอาทโย. ปริวาเรหิ สทฺธึ ทส ทูตา จ อญฺเญ จ พหู ชนา สกฺยกุมารา นามาติ โยชนา. อเมฺหสูติ สกฺยกุลสงฺขาเตสุ อเมฺหสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. ‘‘กุลโต’’ติ อิมินา ‘‘กุลา’’ติ เอตฺถ นิสฺสกฺกตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. ฆราวาสตฺถนฺติ เอตฺถ ฆเร อาวสนฺตานํ มนุสฺสานํ กิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฆราวาเส ย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยนฺติ ยํกิญฺจิ. อุทกํ นินฺเนตพฺพนฺติ เอตฺถ อุทกํ นีหริตฺวา เนตพฺพํ อปเนตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา อุทกํ สพฺพฏฺฐาเนสุ สุสํ โหตี’’ติ. สุสนฺติ สุกฺขํ. ติณานีติ สสฺสทูสกานิ ติณานิ. ‘‘อุทฺธริตพฺพานี’’ติ อิมินา นิทฺธาเปตพฺพนฺติ เอตฺถ ธุธาตุยา ปปฺโผฏนธํสนตฺเถ ทสฺเสติ. ภุสาติ สสฺสนาฬทณฺฑา, เตหิ มิสฺสา ปลาลา ภุสิกา. โอผุณาเปตพฺพนฺติ เอตฺถ ผุณธาตุยา อวกิรณตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปเนตพฺพ’’นฺติ. ตฺวญฺเญว ฆราวาสตฺเถน อุปชานาติ เอตฺถ ฆราวาสตฺเถนาติ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ. อุปชานาติ อุปตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโก, หิวิภตฺติ จ โลโป โหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ตฺวญฺเญว ฆราวาสตฺถํ ชานาหี’’ติ. อหนฺติ ภทฺทิยกุมารนามโก อหํ. ตยาติ อนุรุทฺธกุมารนามเกน ตยา. ‘‘สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. เสสนฺติ ‘‘สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วจนํ.

๓๓๑. นิปฺปาติตาติ เอตฺถ นิกฺขมิตฺวา คมาปิตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิกฺขามิตา’’ติ. มานสฺสิโนติ เอตฺถ มานํ สยนฺติ นิสฺสยนฺตีติ มานสฺสิโนติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มานสฺสยิโน’’ติ.

๓๓๒. ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ เอตฺถ อนฺตรสทฺโท จิตฺตวาจโก, โตปจฺจโย จ สตฺตมฺยตฺถวาจโกติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส จิตฺเต’’ติ. กสฺมา โกปา น สนฺตีติ อาห ‘‘ตติยมคฺเคน สมูหตตฺตา’’ติ. อนาคามิมคฺเคน โทสสฺส สมูหตตฺตา ยสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺเต โกปา น สนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิติ ภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอตฺถ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา ปน วุจฺจติ, ตสฺมา เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. วิภโวติ ปาปํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. นนุ ปาฬิยํ ‘‘วิภโว’’ติ นตฺถิ, ‘‘อภโว’’ติ เอว อตฺถิ, อถ กสฺมา ‘‘วิภโวติ อภโว’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภโวติ จ อภโวติ จ อตฺถโต เอกเมวา’’ติ. อิมินา สทฺทโตเยว นานนฺติ ทสฺเสติ. ยา เอสา ภวาภวตา วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อเนกปฺปการา’’ติ อิมินา อิติสทฺทสฺส ปการตฺถํ ทสฺเสติ. จตูหิปิ มคฺเคหิ วีติวตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ขีณาสวสฺส.

๓๓๓. อหิเมขลิกาติ เมขลา วิย เมขลิกา, อหิเมว เมขลิกา อหิเมขลิกา. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหึ กฏิยํ พนฺธิตฺวา’’ติ.

๓๓๔. สมฺมนฺนตีติ เอตฺถ ‘‘สมฺมาเนตี’’ติ จุราทิคณิกธาตุวเสน วตฺตพฺเพ ทิวาทิคณิกธาตุวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมฺมาเนตี’’ติ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย. สมฺมาเนตีติ สมฺมานํ กโรติ. ยนฺติ กมฺมํ. โสติ สตฺถา. อิมินา ยํ ตุโมติ เอตฺถ ตุโมติ รุฬฺหีสทฺโท อิธ ‘‘โส’’ติ สพฺพนามสทฺเทน สทิสตฺโถติ ทสฺเสติ.

ปกาสนียกมฺมาทิกถา

๓๓๖. ‘‘เขฬสทิสา’’ติ อิมินา มิจฺฉาชีเวน อุปฺปนฺนปจฺจยานํ สทิสูปจาเรน เขฬภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺมา เขฬา วิยาติ เขโฬ, มิจฺฉาชีวปจฺจยา, เขเฬ อสติ ภกฺขติ อชฺโฌหรตีติ เขฬาสโกติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เอตรหิ ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘เขฬาปกสฺสา’’ติ โอฏฺฐเชน ปฐมกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ.

๓๔๐. ปตฺถทฺเธนาติ เอตฺถ ภูโส ถทฺโธ ปตฺถทฺโธ, พาฬฺหถทฺโธติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิจฺจเลนา’’ติ. โปตฺถกรูปสทิเสนาติ เอตฺถ โปตฺถกรูปํ นาม วตฺถทนฺตาทิมยํ, เตน สทิโส โปตฺถกรูปสทิโส, เตน.

๓๔๒. ราชญาตกา นามาติ เอตฺถ รญฺญา ชานิยนฺติ ‘‘อมฺหากํ ครู’’ติ ราชญาตา, เตเยว ราชญาตกาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตทตฺถํ อธิปฺปาเยน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ราชา อเมฺห ชานาตี’’ติอาทิ. ปหฏฺฐกณฺณวาโลติ ปหฏฺโฐ กณฺโณ จ วาโล จ เอตสฺสาติ ปหฏฺฐกณฺณวาโล. พนฺธนิจฺจเลติ รชฺชุวลฺลีหิ พนฺโธ วิย นิจฺจเล, ปหฏฺฐกณฺณวาเลติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘อภิธาวี’’ติ ปเท กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ.

ทุกฺขญฺหิ กุญฺชร นาคมาสโทติ เอตฺถ กุญฺชรสทฺทสฺส อามนฺตนปทภาวํ อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘โภ กุญฺชรา’’ติ. นาคสทฺทสฺส อหินาคหตฺถินาเคสุ ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘พุทฺธนาค’’นฺติ. อาสโทติ ปทสฺส อาโกเธน สทนํ อุปคมนํ อาสโทติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วธกจิตฺเตน อุปคมนํ นามา’’ติ. ทุกฺขนฺติ เอตรหิ จ อายติญฺจ ทุกฺขการณํ. ทุกฺขํ หีติ หิสทฺโท ปทปูรณมตฺตํ, อถ วา ทุกฺขเมวาติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺธนาคํ ฆาตกสฺสา’’ติ อิมินา นาคํ หนตีติ นาคหโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

ปฏิกุฏิโยว โอสกฺกีติ เอตฺถ ตถาคตสฺส ปฏิมุขํ กุเฏน คมนเมตสฺสาติ ปฏิกุฏิโย, ปฏิกุฏิโย เอว หุตฺวา โอสกฺกีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตถาคตาภิมุโขเยว ปิฏฺฐิเมหิ ปาเทหิ โอสกฺกี’’ติ. ‘‘น ชานาตี’’ติ อิมินา ลกฺข ทสฺสนงฺเกสูติ ธาตุปาเฐสุ (ปาณินี ๑๕๓๙ สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ ทการนฺตธาตุ) วุตฺเตสุ อตฺเถสุ อิธ ทสฺสนตฺโถติ ทสฺเสติ. น ลกฺขิตพฺโพติ อญฺเญหิ สปฺปุริเสหิ น ลกฺขิตพฺโพติ อตฺโถ. เอตฺถ ณฺยปจฺจโย กตฺตุกมฺเมสุ โหติ, ยการสฺส กการํ กตฺวา อลกฺขิโกติ วุตฺตํ.

๓๔๓. ‘‘ภุญฺชิตพฺพโภชน’’นฺติ อิมินา ติกโภชนนฺติ เอตฺถ ยุปจฺจยสฺส กมฺมตฺถภาวํ ทสฺเสติ. ตนฺติ ติกโภชนํ. ยถาธมฺโมติ ‘‘คณโภชเน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๐๙) วุตฺตาย มาติกาวิภงฺคปาฬิยา อนุรูปํ. ปญฺจวตฺถุยาจนกถาติ ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจนสฺส กถา. อายุกปฺปนฺติ อวีจิมหานิรเย อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวีจิมหานิรเย อายุกปฺโป นาม เอโก อนฺตรกปฺโปติ ชินาลงฺการฏีกาทีสุ (มิ. ป. ๔.๑.๓; กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗; อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๘; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๔๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๖๖๒) วุตฺโต. ‘‘เอโก อสงฺเขฺยยฺยกปฺโป’’ติ สมฺโมหวิโนทนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๐๙; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๒๘; วิ. วิ. ฏี. ๑.๔๑๐; วชิร. ฏี. ปาราชิกณฺฑ ๔๑๐) วุตฺโต. เสฏฺฐํ ปุญฺญนฺติ มหนฺตํ ปุญฺญํ. อิมินา พฺรหํ ปุญฺญนฺติ พฺรหสทฺโท มหนฺตตฺโถติ ทสฺเสติ. พฺรห วุทฺธิยนฺติ ธาตุปาเฐสุ (ปาณินี ๗๓๕; สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ หการนฺตธาตุ) วุตฺตตฺตา พฺรหสทฺโท มหนฺตวาจโก โหติ. พฺรหธาตุโต อปจฺจยํ กตฺวา ‘‘พฺรหา’’ติปิ, มปจฺจยํ กตฺวา ‘‘พฺรหฺมา’’ติปิ ปาโฐ อตฺถิ. อายุกปฺปเมวาติ สคฺเคสุ อายุกปฺปเมว.

สงฺฆเภทกถา

๓๔๔. โสติ เทวทตฺโต, คโต กิราติ สมฺพนฺโธ. ตตฺเถวาติ วิหารสีมายเมว. อาเวณิกนฺติ ภิกฺขุสงฺฆโต อาเวณิกํ.

๓๔๕. อาคิลายตีติ เอตฺถ อาตฺยูปสคฺโค อภิภวนตฺโถ, คิเลธาตุ พาธนตฺโถติ อาห ‘‘เวทนาภิภูตา พาธตี’’ติ. ตนฺติ ปิฏฺฐึ. ปรสฺส จิตฺตํ อาทิสิตฺวา เทสยติ เอตายาติ อาเทสนา, สา เอว ปาฏิหาริยํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ. อนุสาสติ เอตายาติ อนุสาสนี, อิมเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวมฺปิ เต’’ติอาทิ.

๓๔๖. มมานุกฺรุพฺพนฺติ เอตฺถ อนุตฺยูปสคฺโค อนุกิริยตฺโถ กรธาตุ อนฺตปจฺจโย คจฺฉนฺตาทิคโณติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มมานุกิริยํ กุรุมาโน’’ติ. ‘‘ทุกฺขิโต’’ติ อิมินา กปโณติ เอตฺถ กปธาตุ หึสนตฺโถติ ทสฺเสติ. มหาวราหสฺสาติ วราหสทฺทสฺส สูกรตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘มหานาคสฺสา’’ติ. ‘‘ปถวิ’’นฺติ อิมินา มหึ วิกุพฺพโตติ เอตฺถ มหีสทฺทสฺส เอวํนามกํ มหานทึ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ปทาเลนฺตสฺสา’’ติ อิมินา กรธาตุยา วิตฺยูปสคฺควเสน ปทาลนตฺถํ ทสฺเสติ. ภิสํ ฆสมานสฺสาติ เอตฺถ มานสทฺโท กตฺวตฺโถติ อาห ‘‘ภิสํ ฆสนฺตสฺสา’’ติ. ฆสนฺตสฺสาติ ภกฺขนฺตสฺส. นทีนามกํ ตํ โปกฺขรณินฺติ โยชนา. อิมินา นทีสุ ชคฺคโตติ เอตฺถ นที นาม โปกฺขรณีติ ทสฺเสติ. ชคฺคโตติ หตฺถิยูถํ ปาเลนฺตสฺส.

๓๔๗. ‘‘สุตาติ โสตา’’ติ อิมินา ปาฬิยา ทฺวิธาภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘นิสฺสนฺเทโห’’ติ อิมินา อสนฺทิทฺโธติ เอตฺถ ทิหธาตุํ ทสฺเสติ, ทิสธาตุํ นิวตฺเตติ.

๓๕๐. พุทฺธสหสฺเสนปีติ ปิสทฺโท ครหตฺโถ, ปเคว เอเกน พุทฺเธนาติ ทสฺเสติ.

‘‘สตฺโต’’ติ อิมินา โกจิสทฺทสฺส ปธานปทํ ทสฺเสติ. อฏฺฐาติ อาขฺยาตปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฐิโต’’ติ. เทวทตฺโตติ เม สุตนฺติ เอตฺถ ‘‘เม’’ติ ปทํ ภควนฺตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ภควตา’’ติ. ตเทวาติ สุตเมว. อิทนฺติ ‘‘เทวทตฺโตติ เม สุต’’นฺติ วจนํ. อนุจินาตีติ อนุวฑฺเฒติ. ‘‘ปตฺวา’’ติ อิมินา อาสชฺชนนฺติ เอตฺถ สทธาตุยา คตฺยตฺถํ, กิริยาวิเสสนญฺจ ทสฺเสติ. อวีจินิรยํ ปตฺโตติ เอตฺถ อิทานิ น เทวทตฺโต อวีจินิรยํ ปตฺโต โหติ, อายตึ ปน อวีจินิรเย อวสฺสมฺภาวิยตฺตา ‘‘อวีจินิรยํ ปตฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อาสํสายํ อตีตวจน’’นฺติ. อาสํสายนฺติ อวสฺสมฺภาวิยตฺเถ. เภสฺมา หิ อุทธี มหาติ เอตฺถ เภสฺมาสทฺโท ภยานกปริยาโยติ อาห ‘‘ภยานโก’’ติ.

อุปาลิปญฺหากถา

๓๕๑. เอกโตติ เอตฺถ โตปจฺจยสฺส สตฺตมฺยตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ธมฺมวาทีปกฺเข’’ติ. ‘‘อนุนยนฺโต’’ติ อิมินา อนุสฺสาเวตีติ เอตฺถ อนุสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อนุนยนฺโตติ ปุนปฺปุนํ นยนฺโต. สาวนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ตุมฺหากํเยวา’’ติอาทิ. อยํ อธมฺโม วา อยํ อวินโย วา อิทํ อสตฺถุสาสนํ วา ยทิ ภเวยฺยาติ โยชนา. ‘‘โพเธตี’’ติ อิมินา สาเวตีติ เอตฺถ สุธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อนุสฺสาเวตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหตี’’ติ เอตฺถ อนุสฺสาวนกิริยา ปุพฺพภาเค ปวตฺตา, สลากคฺคาหกิริยา ปจฺฉาภาเคติ ทสฺเสติ.

เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน อนุสฺสาวนสลากคฺคาหมตฺเตน. น ปน สงฺโฆ ภินฺโน โหติ, อนุสฺสาเวตฺวา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ สงฺฆกมฺเม กเตเยว สงฺโฆ ภินฺโน โหตีติ อธิปฺปาโย.

เอตฺถ ฐตฺวา กสฺสจิ โจทกสฺส อนุโยโค สิยาติ โยชนา. กินฺติ สิยาติ อาห ‘‘เอวํ เทวทตฺโต’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวนฺติ ปกตตฺเต สงฺเฆ ภินฺเท สตีติ อตฺโถ. กถนฺติ เกนากาเรน. ปุน กถนฺติ กสฺมา การณา. รญฺโญติ อชาตสตฺตุรญฺโญ, การิตกมฺมํ. ‘‘ฆาตาปิตตฺตา’’ติ พิมฺพิสารราชานํ ฆาตาปิตตฺตา. ตตฺถาติ ‘‘ภิกฺขุ โข อุปาลี’’ติอาทิวจเน, ฐตฺวา ปริหารํ วทามาติ โยชนา. วิรทฺธตฺตาติ วิราธิตตฺตา. ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เตน หี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. เอวญฺหีติ เอวเมว. ตสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. กุมาโร ปนาติ อชาตสตฺตุกุมาโร ปน, กตมตฺเตเยว น วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. ตสฺมาติ ยสฺมา สงฺฆเภทโต ปุพฺเพ รุหิตุปฺปาทกมฺมํ กโรนฺตสฺสาปิ ปจฺฉา อภพฺพภาโว โรปิโต, ตสฺมา.

เภทกรวตฺถูสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ธมฺมาธมฺมาทีนํ สุตฺตนฺตวินยปริยาเยน วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ สุตฺตนฺตปริยาเยนาติ สุตฺตนฺตเทสนาย, สุตฺตนฺตเทสนานยโตติ วุตฺตํ โหติ. ตถาติ ตโต อญฺญถา.

ตตฺถาติ ทฺวีสุ ธมฺมาธมฺเมสุ. เอวํ อมฺหากนฺติ เอวํ กริยมาเน อมฺหากํ. เอวํ สุตฺตนฺตปริยาเยน ธมฺมาธมฺมานํ วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วินยปริยาเยน เตสํ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยปริยาเยน ปนา’’ติอาทิ. ภูเตน วตฺถุนา กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ‘‘อภูเตน วตฺถุนา’’ติ เอตฺถาปิ.

เอวํ ทฺวินฺนํ ปริยายานํ วเสน ธมฺมาธมฺมทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วินยาวินยทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ สุตฺตนฺตนเยน ราคาทโย วิเนตีติ วินโย, วินยนเยน กายํ วาจํ วิเนตีติ วินโยติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ.

เอวํ ทฺวินฺนํ ปริยายานํ วเสน วินยาวินยทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ภาสิตาภาสิตทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ อิทํ วจนํ ตถาคเตน ภาสิตํ ลปิตนฺติ โยชนา.

เอวํ ทฺวินฺนํ ปริยายานํ วเสน ภาสิตาภาสิตทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาจิณฺณานาจิณฺณทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยน เทวสิก’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เทวสิก’’นฺติ ปทํ ‘‘สมาปชฺชนํ, โวโลกน’’นฺติ ตีสุเยว ปเทสุ โยเชตพฺพํ. อฏฺฐุปฺปตฺติวเสนาติ การณุปฺปตฺติวเสน. การณญฺหิ อรติ ผลํ เอตสฺมาติ อตฺโถติ วุจฺจติ, อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, สาเยว อฏฺฐุปฺปตฺติ ตฺถการสฺส ฏฺฐการํ กตฺวา, อฏฺฐุปฺปตฺติยา วโส อฏฺฐุปฺปตฺติวโส, เตน. อิทํ ปทํ ‘‘สุตฺตนฺตเทสนา ชาตกกถา’’ติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. อิทนฺติ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนาทิ. อาจิณฺณนฺติ อา พนฺธิตํ, ปุนปฺปุนํ วา อุปจิตํ วฑฺฒิตํ, ปคุณํ วา. จาริยปกฺกมนนฺติ จาริยตฺถํ ปกฺกมนํ.

เอวํ ทฺวินฺนํ ปริยายานํ วเสน อาจิณฺณานาจิณฺณทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปญฺญตฺตทุกสฺส วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ. ตํ ภาสิตาภาสิตทุกสทิสเมว. เอวํ ทฺวินฺนํ สุตฺตนฺตวินยปริยายานํ วเสน ปญฺจนฺนํ ทุกานํ วิเสโส ทสฺสิโต.

อาปตฺตานาปตฺติทุเก ‘‘น โมจนาธิปฺปายสฺสา’’ติ ปาฐสฺส อนนฺตเร ปจฺฉิมวาเกฺย ฐิโต อาทิสทฺโท อาเนตพฺโพ. อิติ อาทินา นเยนาติ หิ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท. อิทํ ปทํ ปจฺฉิมวาเกฺยปิ อนุวตฺเตตพฺพํ.

ลหุกครุกทุเก ปญฺจาปตฺติกฺขนฺธาติ ถุลฺลจฺจยปาจิตฺติยปาฏิเทสนียทุกฺกฏทุพฺภาสิตวเสน ปญฺจ อาปตฺติราสโย. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน เทฺว อาปตฺติราสโย.

สาวเสสานาวเสสทุเก ฉ อาปตฺติกฺขนฺธาติ ปาราชิกาปตฺติโต อวเสสา ฉ อาปตฺติราสโย.

ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลทุเก ลหุกครุกทุกสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – ครุกาปตฺติ ทุฏฺฐุลฺลา นาม, ลหุกาปตฺติ อทุฏฺฐุลฺลา นามาติ เอวํ วินยปริยายวเสเนว จตุนฺนํ ทุกานํ วิเสโส ทสฺสิโต.

เอตฺถาติ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปนฺตี’’ติอาทิวจเน. จตุนฺนํ สงฺฆกมฺมานนฺติ อปโลกนาทิวเสน จตุนฺนํ สงฺฆกมฺมานํ. กโรนฺเตหิ เหตุภูเตหิ, เหตฺวตฺเถ เจตํ กรณวจนํ.

ตตฺถาติ ‘‘เต อิเมหี’’ติอาทิวจเน. อปกสฺสนฺตีติ เอตฺถ กสธาตุสฺส คตฺยตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริสํ อากฑฺฒนฺตี’’ติ. วิชเฏนฺตีติ วิชฏํ กโรนฺติ, วิสุํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ อุสฺสาเทนฺตีติ เอกสฺมึ อนฺเต อุสฺสทํ กโรนฺติ. อวปกสฺสนฺตีติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ อุปสคฺคานํ วเสน อติวิยตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘อติ วิย อากฑฺฒนฺตี’’ติ. อติวิยตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘ยถา วิสํสฏฺฐาว โหนฺติ, เอวํ กโรนฺตี’’ติ. ยถาติ เยนากาเรน กริยมาเนติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสุ’’นฺติ อิมินา อาเวณิสทฺโท ‘‘วิสุ’’นฺติอตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ ทสฺเสติ. วตฺถูสูติ เภทกรวตฺถูสุ. อิมํ คณฺหถาติ อิมํ วาทํ คณฺหถ. วิสุนฺติ อาเวณึ. อิมสฺมึ ขนฺธเก วุตฺตวจนํ ปริวารปาฬิยา สํสนฺเทนฺโต อาห ‘‘ปริวาเร ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปญฺจหิ อากาเรหีติ ‘‘กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสฺสาวเนน สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘) เอวํ ปญฺจหิ การเณหิ. ตสฺสาติ ปริวาเร วุตฺตวจนสฺส. อิธาติ อิมสฺมึ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก, วุตฺเตน อิมินา สงฺฆเภทลกฺขเณนาติ โยชนา. ‘‘อตฺถโต นานากรณํ นตฺถี’’ติ อิมินา สทฺทโต นานากรณํ อตฺถีติ ทีเปติ. อสฺสาติ สงฺฆเภทลกฺขณสฺส. ตํ ปน นานากรณาภาวนฺติ โยชนา. ตตฺเถวาติ ปริวาเร เอว. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก.

อิติ สงฺฆเภทกกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.