๘. วตฺตกฺขนฺธกํ

๑. อาคนฺตุกวตฺตกถา

๓๕๗. วตฺตกฺขนฺธเก อารามนฺติ อุปจารสีมํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปจารสีมสมีป’’นฺติ. ‘‘คเหตฺวา’’ติ ปทสฺส ‘‘อุปาหนา’’ติ กมฺมํ ปากฏํ, กรณํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา กรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปาหนทณฺฑเกน คเหตฺวา’’ติ. อิมินา ‘‘หตฺเถนา’’ติ กรณํ นิวตฺเตติ. ปฏิกฺกมนฺตีติ เอตฺถ ปวิสนฺตีติ จ อปกฺกมนฺตีติ จ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘สนฺนิปตนฺตี’’ติ. อุปาหนา…เป… ปุจฺฉิตพฺพาติ เอตฺถ ‘‘ปุจฺฉิตพฺพา’’ติ ปทสฺส สห กมฺเมน ปุจฺฉิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กตรสฺมึ ฐาเน’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘กตรสฺมึ…เป… โจฬก’’นฺติ อิมินา ปุจฺฉิตพฺพาการํ ทสฺเสติ. ‘‘อาวาสิกา ภิกฺขู’’ติ อิมินา กมฺมํ ทสฺเสติ. ‘‘ปตฺถริตพฺพ’’นฺติ อิมินา วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ เอตฺถ สชธาตุยา จชนตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. โคจโร ปุจฺฉิตพฺโพติ เอตฺถ โคจรสทฺโท ภิกฺขาจารสทฺเทน อตฺถโต เอกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภิกฺขาจาโร ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ. ภิกฺขาย จรนฺติ เอตฺถาติ ภิกฺขาจาโร, โคจรคาโม. ยตฺถาติ ยสฺมึ คาเม. ‘‘กิ’’นฺติอาทินา ปานียํ ปุจฺฉิตพฺพนฺติอาทีสุ ปุจฺฉิตพฺพาการํ ทสฺเสติ. กํ กาลนฺติ กสฺมึ กาเล.

พหิ นิกฺขมนฺตสฺสาติ วิหารโต พหิ นิกฺขมนฺตสฺส. นิลฺโลเกตพฺโพติ โอโลเกตพฺโพ. ‘‘ยทิ สกฺโกตี’’ติ อิมินา สเจ อุสฺสหตีติ เอตฺถ สเจสทฺโท ยทิปริยาโย, อุสฺสหติสทฺโท สกฺโกติ ปริยาโยติ ทสฺเสติ. สกฺโกนฺตสฺส วิหารโสธนวตฺเตติ สมฺพนฺโธ.

๒. อาวาสิกวตฺตกถา

๓๕๙. อาวาสิกวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สพฺพํ กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ วุฑฺฒตรสฺส อาคนฺตุกสฺส. ‘‘ปณฺฑิโต’’ติอาทินา สเจ พาโล ‘‘สมฺมชฺชาหิ ตาว เจติยงฺคณ’’นฺติ น วทติ, สมฺมชฺชนึ นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส วตฺตเมว กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เภสชฺชเมว กาตพฺพนฺติ สหาวธารเณน วุตฺตตฺตา พาโล ‘‘กโรหิ ตาว เภสชฺช’’นฺติ อวทนฺโตปิ เภสชฺชเมว กาตพฺพํ. ‘‘ปณฺฑิโต หี’’ติอาทินา ปน อาคนฺตุกสฺส วตฺตพฺพภาวมตฺตเมว ทสฺเสติ. ปาฬิมุตฺตกวตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. พีชเนนาติ พีชนิยา. ‘‘พีชน’’นฺติ หิ นปุํสกลิงฺโค, ‘‘พีชนี’’ติ อิตฺถิลิงฺโค. ‘‘พีชิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘พีชิตพฺพ’’นฺติ จ อิมินา อฏฺฐกถาวจเนน พีชิยติ อเนนาติ พีชนํ, พีชิยติ เอตายาติ พีชนีติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อสฺสาติ วุฑฺฒตรอาคนฺตุกสฺส. มกฺเขตพฺพาติ อญฺเชตพฺพา. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ อุปาหนปุญฺฉเน. กตฺถาติ กสฺมึ วิหาเร. ปุจฺฉิเตน อาวาสิเกนาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘อตฺตโน สนฺติกํ…เป… น ลภตี’’ติ อิมินา อตฺตานํ สนฺธาย อนาคจฺฉนฺโตปิ อตฺตโน สนฺติกํ สมฺปตฺตสฺส อาคนฺตุกสฺส วตฺตํ อกาตุํ น ลภตีติ ทสฺเสติ.

๓. คมิกวตฺตกถา

๓๖๐. คมิกวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺถาติ เสนาสนกฺขนฺธเก. ตํ สพฺพํ ปฏิสาเมตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถ เยสุ ปาสาณปิฏฺฐิปาสาณตฺถมฺเภสุ อุปจิกา นาโรหนฺติ, ตสฺสํ ปาสาณปิฏฺฐิยํ วา เตสุ ปาสาณตฺถมฺเภสุ วา ยํ กตเสนาสนํ อตฺถิ, ตํ อนาปุจฺฉนฺตสฺสาปิ อนาปตฺตีติ โยชนา. จตูสุ ปาสาเณสูติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ, อุปจิกานํ อุปฺปตฺติฏฺฐาเน กเตติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ อานิสํโส. โอวสฺสกเคเห ปน ฐปิตานํ มญฺจปีฐานนฺติ สมฺพนฺโธ.

๔. อนุโมทนวตฺตกถา

๓๖๒. อิทฺธํ อโหสีติ เอตฺถ อิธธาตุยา วฑฺฒนตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนํ อโหสี’’ติ. สงฺฆตฺเถเร นิสินฺเนติ สมฺพนฺโธ. อนุเถเร อนุโมทนตฺถาย นิสินฺเนติ โยชนา. สงฺฆตฺเถเรน อชฺฌิฏฺเฐปีติ สมฺพนฺโธ. อนุโมทโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. อนุ ปุนปฺปุนํ, ปจฺฉา วา ทายเก ธมฺมกถาย โมเทตีติ อนุโมทโก. ‘‘คจฺฉถา’’ติ สเจ วทติ อนุโมทโกติ โยชนา. ตสฺสาติ อนุโมทกสฺส. มนุสฺสา กาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอเกนา’’ติ ปทํ ‘‘กาเรนฺตี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ตสฺสาติ การิตภิกฺขุสฺส. อนุโมทนโตติ อนุโมทนการณา. อุปนิสินฺนกถาติ อุปสมีเป นิสินฺนานํ กถิยติ เอตายาติ อุปนิสินฺนกถา. อนุโมทนายาติ อนุโมทนตฺถาย. อชฺฌิฏฺโฐวาติ สยํ อชฺฌิฏฺโฐ เอว. เอตฺถาติ อนุโมทนวตฺถุสฺมึ. ‘‘สญฺชาตวจฺโจ’’ติ อิมินา วจฺโจ สญฺชาโต อิมสฺสาติ วจฺจิโตติ กตฺวา สญฺชาตตฺเถ อิต ปจฺจโยติ ทสฺเสติ.

๕. ภตฺตคฺควตฺตกถา

๓๖๔. ภตฺตคฺควตฺเตติ ภตฺตํ คณฺหนฺติ เอตฺถาติ ภตฺตคฺคํ, ปริวิสนฏฺฐานํ. ตสฺมึ กตฺตพฺพํ วตฺตํ ภตฺตคฺควตฺตํ, ตสฺมึ ภตฺตคฺควตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. มนุสฺสานํ ปริวิสนฏฺฐานํ นาม ยตฺถ มนุสฺสา สปุตฺตทารา อาวสิตฺวา ภิกฺขูโภเชนฺติ. ‘‘อติอลฺลียิตฺวา’’ติ อิมินา อนุปขชฺชาติ เอตฺถ ขทธาตุสฺส หึสนํ นาม อติอลฺลียนนฺติ ทสฺเสติ. อาสเนสุ สตีติ อาสเนสุ สนฺเตสุ. นิสีทนฺตสฺส นวกสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อาปชฺชตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อาปุจฺฉิเต อนนุชานนฺโต เถโร อาปชฺชตีติ โยชนา. สงฺฆาฏินฺติ ปารุตสงฺฆาฏึ.

ปตฺตโธวนอุทกนฺติ ภุญฺชนตฺถาย ปตฺตานํ โธวนอุทกํ. คเหตพฺพนฺติ หตฺเถน คเหตพฺพํ.

ยถา คณฺหิยมาเนติ โยชนา. มตฺตายาติ ปมาณาย. สพฺพิอาทีสุ เอวาติ เอวสทฺโท อชฺฌาหริตพฺโพ. สพฺพิอาทีสูติ สพฺพิเตลอุตฺตริภงฺเคสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ยนฺติ สพฺพิอาทิกํ. อปฺปโหตีติ สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ นปฺปโหติ. ตนฺติ สพฺพิอาทิกํ, สมฺปาเทหีติ สมฺพนฺโธ. ตาทิสํ สพฺพิอาทิกนฺติ สมฺพนฺโธ.

ยํ ภตฺตคฺคนฺติ โยชนา. หตฺถโธวนอุทกนฺติ ภุตฺตาวีนํ หตฺถสฺส โธวนอุทกํ. อนฺตราติ โภชนสฺส มชฺเฌ. ปิปาสิเตนาติ ปิวิตุํ อิจฺฉนฺเตน. คเลติ กณฺเฐ.

นิวตฺตนฺเตนาติ เอตฺถ กสฺมา ฐานา นิวตฺตนฺเตนาติ อาห ‘‘ภตฺตคฺคโต’’ติ. กถํ เกนากาเรน นิวตฺติตพฺพนฺติ โยชนา. กสฺมา นวเกหิ ภิกฺขูหิ ปฐมตรํ นิวตฺติตพฺพนฺติ อาห ‘‘สมฺพาเธสุ หี’’ติอาทิ. นิกฺขมโนกาโสติ ปฐมตรํ นิกฺขนฺโตกาโส. ปฏิปาฏิยาติ วุฑฺฒปฏิปาฏิยา. ธุเรติ เคหทฺวารสฺส สมีเป. ธุรสทฺโท หิ อิธ สมีปวาจโก. นวกา อนฺโตเคเห เจ นิสินฺนา โหนฺตีติ โยชนา. อนฺตเรนาติ ภิกฺขูนํ วิวเรน, มชฺเฌน วา. วิรฬายาติ ตนุกาย.

๖. ปิณฺฑจาริกวตฺตกถา

๓๖๖. ปิณฺฑจาริกวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. กปฺปาสํ วา คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ยญฺจาติ ยญฺจ กิญฺจิ วตฺถุํ, คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กโรนฺตี ฐิตา วาติ กโรนฺตี หุตฺวา ฐิตา วา. ตนฺติ กมฺมํ. น จ ภิกฺขาทายิกายาติ อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตตฺตา อิตฺถิยา เอว มุขํ น อุลฺโลเกตพฺพนฺติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อิตฺถี วา โหตู’’ติอาทิ. ‘‘ภิกฺขาทานสมเย’’ติ อิมินา อญฺญสฺมึ สมเย โอโลเกนฺโตปิ นตฺถิ โทโสติ ทสฺเสติ. เอกสฺมึ กาเล ภิกฺขาย ททมานาย สพฺพกาลมฺปิ น โอโลเกตพฺพนฺติ อนิจฺฉิตตฺถํ ปฏิกฺขิปติ.

๗. อารญฺญิกวตฺตกถา

๓๖๘. อารญฺญิกวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. เสนาสนา โอตริตพฺพนฺติ เอตฺถ อรญฺเญ รุกฺขมูลาทีสุ นิสินฺนสฺส วิหาราภาวโต เสนาสนํ นาม วสนฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วสนฏฺฐานโต นิกฺขมิตพฺพ’’นฺติ.

ปตฺตํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวาติ เอตฺถ กถํ ปตฺโต ถวิกาย ปกฺขิปิตพฺโพติ อาห ‘‘สเจ พหี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปตฺโต ปกฺขิปิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. โธวิตฺวา กตฺวาติ ปเทสุ ‘‘ปตฺตํ โวทก’’นฺติ วิภตฺติปริณามํ กตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตมฺปีติ เวฬุนาฬิกมฺปิ. สมีเปติ อารญฺญกสฺส เสนาสนสฺส สมีเป. ยถา จ อารญฺญกสฺส อรณิสหิตํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ กนฺตารํ ปฏิปนฺนสฺสาปิ อรณิสหิตํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ โยชนา. คณวาสิโนติ คเณน สห วาสิโน, อารญฺญกสฺสาติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ อรณิสหิเตน. ‘‘นกฺขตฺตาเนว นกฺขตฺตปทานี’’ติ อิมินา อสฺสยุชาทินกฺขตฺตาเนว (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๕๘-๖๐ คาถาสุ) ทิสาภาคชานนสฺส, จ สมยชานนสฺส จ การณตฺตา นกฺขตฺตปทานิ นามาติ ทสฺเสติ.

๘. เสนาสนวตฺตกถา

๓๖๙. เสนาสนวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ทฺวารํ นามาติ มหาทฺวารํ. มหาวฬญฺชนฺติ มหนฺเตหิ ชเนหิ ปริภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺถาติ ทฺวาเร. อาปุจฺฉิตฺวาวาติ วุฑฺฒํ อาปุจฺฉิตฺวาว, สภาคสฺส วุฑฺฒตรสฺสาติ สมฺพนฺโธ. วฏฺฏติเยวาติ ยถาสุขํ วิหริตุํ วฏฺฏติเยว. ปริวตฺติตพฺพนฺติ ปริมุขํ วตฺติตพฺพํ.

๙. ชนฺตาฆรวตฺตาทิกถา

๓๗๑. ชนฺตาฆรวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. พหิชคตีติ พหิอาลินฺโท.

๓๗๓. อาจมนวตฺถุสฺมึ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. นีหริตฺวาติ อุทกํ นีหริตฺวา. อาจมิตพฺพนฺติ โธวิตพฺพํ. ‘‘อาปุพฺโพ จมุ โธวเน’’ติ หิ ธาตุปาเฐสุ วุตฺตํ. อิทํ อติวิวฏนฺติ อิทํ ฐานํ อติวิวฏํ, น เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ อตฺโถ. อุทกํ อลภนฺตสฺเสวาติ อุทกํ อลภนฺเตเยว.

๓๗๔. วจฺจกุฏิวตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อยนฺติ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทโต วจฺจกรณํ. สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึ เอว ฐาเน. ‘‘น ผรุเสน กฏฺเฐนา’’ติ เอตฺถ น เกวลํ ขรกฏฺฐเมว, ผาลิตกฏฺฐาทโยปิ ฉวิอวเลขนกฏฺฐา ผรุสาเยว นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ผาลิตกฏฺเฐน วา’’ติอาทิ. ปวิฏฺฐสฺสาติ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺฐสฺส.

สพฺพสาธารณฏฺฐานนฺติ สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ, สพฺเพหิ วา สาธารณํ วจฺจกุฏิสงฺขาตํ ฐานํ. ตตฺราติ ตสฺมึ สพฺพสาธารเณ ฐาเน. นิพทฺธคมนตฺถายาติ อตฺตโน นิพทฺธคมนตฺถาย กตํ ยํ ฐานํ วา ยํ ปุคฺคลิกฏฺฐานํ วา โหตีติ โยชนา.

อุหตาติ เอตฺถ อุปุพฺโพ หทธาตูติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุหทิตา’’ติ. ‘‘หท กรีโสสฺสคฺเค’’ติ ธาตุปาเฐสุ (ปาณินี ๙๗๗ ธาตุปาเฐ; สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๕ ทการนฺตธาตุ) วุตฺตตฺตา วจฺจกูปโต พหิ กรีสสฺส โอสฺสชฺชนนฺติ อาห ‘‘พหิ วจฺจมกฺขิตา’’ติ. โธวิตพฺพาติ อุทเกน โธวิตพฺพา. เอตมฺปีติ อุทกสฺส อวิชฺชมานมฺปิ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ วตฺตกฺขนฺธเก.

อิติ วตฺตกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.