๙. ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธกํ

๑. ปาติโมกฺขุทฺเทสยาจนกถา

๓๘๓. ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก นนฺทิมุขิยา รตฺติยาติ เอตฺถ นนฺทิยติ ตุสิยตีติ นนฺทิ, อิการนฺโตยํ นปุํสกลิงฺโค. ‘‘นนฺทิเสโน (ชา. อฏฺฐ. ๓.๔.๑) นนฺทิวิสาโล’’ติอาทีสุ อิการนฺโตยํ ปุลฺลิงฺโค โหติ, อิธ ปน มุขํ อเปกฺขิตฺวา อิการนฺโต นปุํสกลิงฺโค โหติ. อรุณุฏฺฐิตกาเล โอทาตทิสามุขตาย นนฺทิ มุขํ เอติสฺสํ รตฺติยนฺติ นนฺทิมุขี, รตฺติ, ตาย นนฺทิมุขิยา รตฺติยา, เตน วุตฺตํ ‘‘อรุณุฏฺฐิตกาเลปิ หิ นนฺทีมุขา วิย รตฺติ ขายตี’’ติ. อนฺโตปูตินฺติ เอตฺถ กายสฺส อนฺโต กุณปปูตินฺติ อตฺถํ ปฏิปกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อตฺตจิตฺตสนฺตาเน’’ติอาทิ. ‘‘กิเลสวสฺสนวเสนา’’ติ อิมินา อุทกวสฺสนวเสนาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ, กิลินฺนนฺติ อตฺโถ. กสมฺพุชาตนฺติ เอตฺถ กสมฺพูติ สงฺกาโร. โส หิ สมฺมุญฺจนิยา กสิยมาเน วิเลขิยมาเน สมฺพติ สทฺทํ กโรตีติ กสมฺพุ, ตํ วิย ชาตนฺติ กสมฺพุชาตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน อธิปฺปายวเสน ‘‘อากิลิฏฺฐชาต’’นฺติ วุตฺตํ, อติวิย กิลิฏฺฐชาตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อากิณฺณโทสตาย กิลิฏฺฐชาต’’นฺติปิ ปาโฐ. ‘‘ยาว พาหาคหณาปิ นามา’’ติ อิมินา ปาเฐน ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ ปทปูรณมตฺตํ. เตนาติ โมฆปุริเสน. ‘‘ยาวา’’ติ นิปาตปโยคตฺตา ‘‘พาหาคหณาปี’’ติ เอตฺถ ปญฺจมีวิภตฺติ อวธิอตฺเถ โหติ. นาม-สทฺโท ครหตฺถโชตโก, ตสฺส ปโยคตฺตา ‘‘อาคเมสฺสตี’’ติ เอตฺถ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ (สทฺทนีติสุตฺตมาลาย ๘๙๓ สุตฺเต). อาคเมสฺสติ นามาติ โยชนา. อาคเมสฺสตีติ อีสํ อธิวาเสสฺสติ. ‘‘อาโต คมุอีสมธิวาสเน’’ติ หิ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ มการนฺตธาตุ) วุตฺตํ.

๓๘๔. น อายตเกเนว ปปาโตติ เอตฺถ ทีเฆเนว ปปาโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปฐมเมว คมฺภีโร’’ติ. อายตสทฺโท หิ ทีฆปริยาโย. ‘‘น อายตเกน คีตสฺสเรน ธมฺโม คายิตพฺโพ’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๒๔๙) วิย ปปาโต ทีเฆน ตีรสฺส อาทิมฺหิ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมเมวาติ ตีรสฺส อาทิมฺหิเยว. ‘‘อนุปุพฺเพน คมฺภีโร’’ติ อิมินา ‘‘น ปฐมเมว คมฺภีโร’’ติ วจนสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. ฐิตธมฺโมติ ตีรสฺส อนฺโตเยว ฐิตสภาโว. เวลํ นาติวตฺตตีติ เอตฺถ เวลาสทฺทสฺส ตีรมริยาทตฺเถสุ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอสกฺกนกนฺทรํ มริยาทเวล’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘โอสกฺกนกนฺทร’’อิติ ปเทน ตีรตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘มริยาท’’ อิติ ปเทน มริยาทตฺถํ. เกน อุทเกน ทริตพฺโพติ กนฺทโร, อุทเกน โอสกฺกโน กนฺทโร เอตฺถาติ โอสกฺกนกนฺทรํ, ตีรํ. โอสกฺกนกนฺทรภูตญฺจ มริยาทภูตญฺจ เวลํ ตีรํ นาติกฺกมตีติ อตฺโถ. ตีรํ วาเหตีติ เอตฺถ วหธาตุยา ปาปุณนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตีรํ อปฺเปตี’’ติ. ตตฺถ อปฺเปตีติ ปาปุณาเปติ. ‘‘อุสฺสาเรตี’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ‘‘ถลํ อุสฺสาเรตี’’ติ ปเทน ‘‘ตีรํ วาเหตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตีติ อตฺโถ ทสฺสิโต. อุสฺสาเรตีติ อุทฺธริตฺวา คมาเปติ. อญฺญาปฏิเวโธติ เอตฺถ อาชานาติ, อาชานิตฺถาติ วา อญฺญํ อรหตฺตมคฺโค วา อรหตฺตผลํ วา, ตสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อญฺญาปฏิเวโธ, สุขุจฺจารณตฺถํ มชฺเฌ ทีโฆ, อญฺญาปฏิเวโธ นาม อรหตฺตุปฺปตฺติเยว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตุปฺปตฺตี’’ติ.

๓๘๕. ฉนฺนมติวสฺสตีติ อุทานปาฬิยา สนฺธายภาสิตปาฬิภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาปตฺติ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อิทนฺติ ‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ นวาปตฺติอาปชฺชนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ.

๔. ปาติโมกฺขสวนารหกถา

๓๘๖. ปุเร วา ปจฺฉา วาติ ญตฺติโต ปุเร วา ปจฺฉา วา. เขตฺเตติ ปาติโมกฺขฏฺฐปนสฺส เขตฺเต. เขตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. เรการํ ภณตีติ ฉตฺตึสตฺยกฺขเรสุ เร-การํ ญตฺติฏฺฐปนโก ภณติ. อิทนฺติ ปญฺจตึสตฺยกฺขรานํ อุจฺจารณฏฺฐานํ. วุตฺเตติ ญตฺติฏฺฐปนเกน วุตฺเต. ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วจเน อนารทฺเธเยวาติ โยชนา.

๕. ธมฺมิกาธมฺมิกปาติโมกฺขฏฺฐปนกถา

๓๘๗. เตน ปุคฺคเลนาติ เตน จุทิตเกน ปุคฺคเลน. สา วิปตฺตีติ สีลวิปตฺติอาทิสงฺขาตา สา วิปตฺติ. สญฺญาอมูลิกวเสนาติ ‘‘กตา’’ อิติ สญฺญาย อมูลิกวเสน. กตญฺจาติ เอกนฺเตน กตญฺจ. อกตญฺจาติ เอกนฺเตน อกตญฺจ.

โกเปตุกามตาย เนว อาคจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ อนาคมนาทิการเณน. อาปชฺชตีติ ปาติโมกฺขฏฺฐปนโก อาปชฺชติ. อิจฺจสฺสาปีติ อิติ เอวํ อสฺส ปาติโมกฺขฏฺฐปนกสฺสาปิ. ปจฺจาทิยตีติ ปติ อาทิยติ, ‘‘อกตํ กมฺมํ, ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติอาทินา ปุน อาทียติ, ปุน อารภตีติ อตฺโถ.

๖. ธมฺมิกปาติโมกฺขฏฺฐปนกถา

๓๘๘. มคฺคปฏิปาทนาทีสูติ มคฺคสฺมึ ปฏิปาทนาทีสุ. อาทิสทฺเทน เถยฺยจิตฺเตน อวหาราทโย สงฺคณฺหาติ. อาการาทิสญฺญาติ อาการสญฺญา ลิงฺคสญฺญา นิมิตฺตสญฺญา. ตนฺติ ปริสงฺกํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ.

๗. อตฺตาทานองฺคกถา

๓๙๘. อตฺตาทานํ อาทาตุกาเมนาติ เอตฺถ กึ อตฺตาทานนฺติ อาห ‘‘สาสนํ โสเธตุกาโม’’ติอาทิ. อิมินา ปรํ โจเทตุํ อตฺตนา อาทาตพฺพํ อธิกรณํ อตฺตาทานนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อกาโล อิมํ อตฺตาทานํ อาทาตุนฺติ เอตฺถ อกาลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ราชภย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ วสฺสารตฺโตติ วสฺสกาโล. โส หิ วสฺโส อติวิย รญฺชติ เอตฺถ กาเลติ วสฺสารตฺโตติ วุจฺจติ. วสฺสารตฺโตปิ อธิกรณวูปสมตฺถํ ลชฺชิปริสาย ทูรโต อานยนสฺส ทุกฺกรตฺตา อกาโล นาม. อิตีติ อยํ ราชภยาทิกาโลติ อตฺโถ. วิปรีโตติ ราชภยาทีนํ อภาวกาโล.

อภูตํ อิทํ อตฺตาทานนฺติ เอตฺถ อภูตสทฺโท อวิชฺชมานปริยาโยติ อาห ‘‘อสนฺตมิท’’นฺติ, อิทํ อตฺตาทานํ อวิชฺชมานนฺติ อตฺโถ. มยา คหิโตติ สมฺพนฺโธ. สีลวา ปุคฺคโลติ โยชนา. ยนฺติ อตฺตาทานํ สํวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ อตฺตาทานํ.

น ลภิสฺสามิ สนฺทิฏฺเฐ, ลภิสฺสามิ สนฺทิฏฺเฐติ เอตฺถ ‘‘น ลภิสฺสามิ, ลภิสฺสามี’’ติ อิทํ กึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อปฺเปกทา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อปฺเปกทาติ อปิ เอกทา. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. เอวรูปาติ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตสภาวา. ตนฺติ อุปตฺถมฺภกภิกฺขุลภนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น ลภิสฺสามี’’ติ อิทํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

โกสมฺพกานํ ภณฺฑนาทิ ภวติ วิย ภณฺฑนาทิ ภวิสฺสตีติ โยชนา. ปจฺฉาปิ อวิปฺปฏิสารกรํ ภวิสฺสตีติ เอตฺถ เกสํ อวิปฺปฏิสารกรํ ภวติ วิย ปญฺจงฺคสมฺปนฺนาคตํ อตฺตาทานํ อาทิยโต ปจฺฉาปิ อวิปฺปฏิสารกรํ ภวตีติ อาห ‘‘สุภทฺทํ วุฑฺฒปพฺพชิต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ปญฺจสติกสงฺคีตินฺติ ปญฺจสเตหิ มหากสฺสปาทีหิ กตฺตพฺพํ สงฺคีตึ. มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปจฺฉา สมนุสฺสรณกรํ โหติ อิว โหตีติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สมนุสฺสรณกรนฺติ สมฺโมทวเสน ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณสฺส กรํ. อิมินา ‘‘อวิปฺปฏิสารกร’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ปจฺฉาปีติ เอตฺถ ปิสทฺทสฺส อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาสนสฺส จา’’ติอาทิ. ตตฺถ สาสนสฺส จ สสฺสิริกตายาติ สมฺพนฺโธ. วิคตอุปกฺกิเลสจนฺทิมสูริยานํ วิย สาสนสฺส จ สสฺสิริกตาย สํวตฺตตีติ อธิปฺปาโย.

๘. โจทเกน ปจฺจเวกฺขิตพฺพธมฺมกถา

๓๙๙. ‘‘อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิมํเสนา’’ติอาทีสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ฉิทฺทสปฺปฏิมํสํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา วิปรีตวเสน อจฺฉิทฺทอปฺปฏิมํสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เยน กตานีติ สมฺพนฺโธ. ฉิชฺชตีติ ฉิทฺโท, ปฏิ ปุนปฺปุนํ มสิยติ อามสิยตีติ ปฏิมํโส, นิคฺคหิตาคโม, ภาวปฺปธาโนยํ กมฺมนิทฺเทโส. สห ปฏิมํเสนาติ สปฺปฏิมํโส, กายสมาจาโร. วิปรีโตติ วิปริวตฺตวเสน อิโต ปวตฺโต, กายสมาจาโรติ อตฺโถ. อมูลกานุทฺธํสนาทีหีติ อาทิสทฺเทน ทุฏฺฐุลฺลวาจาทโย สงฺคณฺหาติ.

เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตนฺติ เอตฺถ อปฺปนาภาวปฺปตฺตํ เมตฺตจิตฺตเมวาธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปลิโพเธติ อาวาสปลิโพธาทิเก ปลิโพเธ. ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน วิหตาฆาต’’นฺติ อิมินา อปฺปนาภาวปฺปตฺตํ เมตฺตจิตฺตเมว ทสฺเสติ. อิทํ ปนาวุโส กตฺถ วุตฺตํ ภควตาติ เอตฺถ อิทํสทฺทกึสทฺทานํ วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ กตรสฺมึ นคเร’’ติ.

๙. โจทเกน อุปฏฺฐาเปตพฺพกถา

๔๐๐. ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติอาทีสุ โจทนาย กาลอกาลาทึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอโก เอก’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เอโกติ เอกโก โจทโก. เอกนฺติ เอกกํ จุทิตกํ. สงฺฆมชฺฌ…เป… อสนสาลาทีสุ วา ปริวาริตกฺขเณ วาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘สงฺฆมชฺฌ…เป… อสนสาลาทีสู’’ติ อิมินา ฐานาภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุปฏฺฐาเกหิ ปริวาริตกฺขเณ’’ติ อิมินา กาลาภาวํ ทสฺเสติ. อิเมหิ ปเทหิ ฐานมฺปิ กาเลน สงฺคเหตฺวา ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ตจฺเฉนาติ สจฺเจน. หมฺโภติ นิปาโต ปจฺฉิมปเทสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. หมฺโภ มหลฺลก, หมฺโภ ปริสาวจร, หมฺโภ ปํสุกูลิก, หมฺโภ ธมฺมกถิกาติ หิ อตฺโถ. อิทนฺติ กมฺมํ. การณนิสฺสิตนฺติ มหลฺลกภาวการณาทีสุ นิสฺสิตํ. ‘‘ภนฺเต’’ติ นิปาโตปิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘หมฺโภ’’ติ นิปาเตน โลกโวหารวเสน อนาทรสฺส ปกาสกตฺตา ผรุเสน วทติ นาม, ‘‘ภนฺเต’’ติ นิปาเตน สาทรสฺส ปกาสกตฺตา สเณฺหน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ กตฺวาติ อิมสฺมึ วีติกฺกเม อยํ นาม โทโสติ การณนิสฺสิตํ กตฺวา. ‘‘เมตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ อิมินา เมตฺตจิตฺโตติ ปทสฺส ‘‘วกฺขามี’’ติ ปเท กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ. โน โทสนฺตโรติ เอตฺถ อนฺตรสทฺทสฺส จิตฺตวาจกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ทุฏฺฐจิตฺโต’’ติ. ‘‘หุตฺวา’’ติ อิมินา กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ.

๑๐. โจทกจุทิตกปฏิสํยุตฺตกถา

๔๐๑. อชฺฌตฺตนฺติ เอตฺถ อตฺตสทฺทสฺส จิตฺตวาจกภาวญฺจ สตฺตมีวิภตฺติยาปิ อมาเทสภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน จิตฺเต’’ติ. อุปฺปาเทตฺวาติ อิมินา ‘‘มนสิกริตฺวา’’ติ ปทสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. การุญฺญตาติ เอตฺถ ทฺวีสุ ณฺยปจฺจยตาปจฺจเยสุ เอกสฺเสว ภาววาจกตฺตา เอโก สฺวตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กรุณภาโว’’ติ. ตตฺถ กรุณสฺส ปุคฺคลสฺส ภาโว การุญฺญํ, ตเทว การุญฺญตา. อถ วา กรุโณ เอว ปุคฺคโล การุญฺญํ, ตสฺส ภาโว การุญฺญตาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อิมินาติ ‘‘การุญฺญตา’’ติ ปเทน. กรุณญฺจาติ อปฺปนาปตฺตํ กรุณญฺจ. กรุณาปุพฺพภาคญฺจาติ อปฺปนาปตฺตาย กรุณาย ปุพฺพภาเค ปริกมฺมูปจารวเสน ปวตฺตํ กามาวจรกรุณญฺจ. ทฺวีหิปีติ ‘‘หิเตสิตา, อนุกมฺปิตา’’ติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ. เมตฺตญฺจาติ อปฺปนาปตฺตเมตฺตญฺจ. เมตฺตาปุพฺพภาคญฺจาติ อปฺปนาปตฺตาย เมตฺตาย ปุพฺพภาเค ปริกมฺมูปจารวเสน ปวตฺตํ กามาวจรเมตฺตญฺจ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺเธ โกฏฺฐาเส. ปฏิญฺญํ อาโรเปตฺวาติ จุทิตกํ ปฏิญฺญํ อาโรเปตฺวา. เย เอเตติ ‘‘การุญฺญตา’’ติอาทินา นเยน เย เอเต ปญฺจ ธมฺมา วุตฺตาติ โยชนา. อิมินา อิเม ปญฺจ ธมฺเมติ เอตฺถ อิมสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสติ.

สจฺเจ จ อกุปฺเป จาติ เอตฺถ สจฺจสทฺทสฺส วิรติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘วจีสจฺเจ จา’’ติ. ‘‘อกุปฺปนตายา’’ติ อิมินา นกุปสฺส ภาโว อกุปฺปนฺติ กตฺวา ณฺยปจฺจยสฺส ภาวตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ, วิตฺถาโร วา. น ปโร ฆฏฺเฏตพฺโพติ น ปโร กุชฺฌาเปตพฺโพ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก.

อิติ ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.