๑๐. ภิกฺขุนิกฺขนฺธกํ

มหาปชาปติโคตมีวตฺถุกถา

๔๐๒. ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก กสฺมา ปฏิกฺขิปตีติ โจทนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺสา อาโภคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นนู’’ติอาทิ. ‘‘กาม’’นฺติอาทินา อภฺยูปคมปริหารวเสน วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ กามํสทฺโท อนุคฺคหตฺโถ, ปน สทฺโท ครหตฺโถ, ปน ตถาปิ ปฏิกฺขิปตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ มหาปชาปตึ โคตมึ. ยาจิเตน หุตฺวา อนุญฺญาตนฺติ โยชนา. อยนฺติ ปพฺพชฺชา. ภทฺทกํ กตฺวาติ ลทฺธกํ กตฺวา, มนาปํ กตฺวาติ อตฺโถ.

๔๐๓. กุมฺภเถนเกหีติ เอตฺถ กุมฺเภ ทีปํ ชาเลตฺวา เตนาโลเกน เถเนนฺตีติ กุมฺภเถนกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุมฺเภ ทีปํ ชาเลตฺวา’’ติอาทิ.

นาฬิมชฺฌคตนฺติ สสฺสนาฬสฺส มชฺเฌ คตํ. คณฺฐินฺติ ผฬุํ. ‘‘กณฺฑ’’นฺติปิ ปาโฐ, ทณฺฑนฺติ อตฺโถ. เยนาติ ปาณเกน. อยญฺหิ ยํสทฺโท ตํสทฺทานเปกฺโขติ ทฏฺฐพฺโพ.

อนฺโตรตฺตภาโวติ อนฺโตโลหิตภาโว. เอตมตฺถนฺติ เอตํ วกฺขมานํ อตฺถํ. อาฬิยาติ อาวรณาย. อพทฺธายปีติ ปิสทฺโท อนุคฺคหตฺโถ, พทฺธาย ปน ปเควาติ อตฺโถ. กิญฺจีติ อปฺปมตฺตกํ. ยนฺติ อุทกํ. ตมฺปีติ อุทกมฺปิ. ปิสทฺโท อพทฺธาย ฐิตํ กิญฺจิ อุทกํ อเปกฺขติ. เย อิเม ครุธมฺมา ปญฺญตฺตาติ โยชนา. ปฏิกจฺเจวาติ ปเคว, ปฐมเมวาติ อตฺโถ. เตสูติ ครุธมฺเมสุ. อปญฺญตฺเตสุ สนฺเตสุปีติ โยชนา. ปฐมํ วุตฺตนฺติอาทิ วุตฺตํ, วสฺสสหสฺสเมว ฐสฺสติ อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตีติ โยชนา. ‘‘วสฺสสหสฺส’’นฺติ จ เอตํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วสฺสสหสฺสโต. ปริยตฺติธมฺโมปีติ ปิสทฺโท ปฏิเวธสทฺธมฺมํ อเปกฺขติ. ทฺวีสุ สทฺธมฺเมสุ ฐิเตสุ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม ฐิโตเยวาติ กตฺวา น วุตฺตํ. ตานิเยวาติ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิเยว. ปริยตฺติยา สติ ปฏิเวโธ น โหตีติ นาปิ วตฺตพฺโพติ โยชนา. ลิงฺคนฺติ สมณเวสํ, สมณาการนฺติ อตฺโถ.

ภิกฺขุนีอุปสมฺปทานุชานนกถา

๔๐๔. อิมาย อนุปญฺญตฺติยาติ มหาปชาปติยา อฏฺฐครุธมฺมปฏิคฺคหณูปสมฺปทํ อุปนิธาย อยํ ปญฺญตฺติ อนุปญฺญตฺติ นาม, ตาย อนุปญฺญตฺติยา อุปสมฺปาเทตุนฺติ อตฺโถ. มหาปชาปติยา สทฺธิวิหารินิโย กตฺวาติ มหาปชาปตึ อุปชฺฌํ กตฺวา ปญฺจสตา สากิยานิโย ตสฺสา สทฺธิวิหารินิโย กตฺวาติ อตฺโถ. อิตีติ ตสฺมา อเหสุนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมินา โอวาเทนาติ ภควโต อิมินา โอวาเทน.

๔๑๐. เอติสฺสาติ เอติสฺสา ภิกฺขุนิยา. ตนฺติ กมฺมํ. อญฺญสฺมินฺติ อญฺญสฺมึ กมฺเม. อญฺญนฺติ โรปิตพฺพกมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ.

๔๑๑. กทฺทโมทเกนาติ กทฺทเมน อาลุฬิเตน อุทเกเนว. กทฺทมาทีสุปีติ ปีสทฺโท ‘‘เยน เกนจี’’ติ เอตฺถ โยเชตพฺโพ. เยน เกนจิปีติ หิ อตฺโถ. สนฺนิปติตฺวาติ ภิกฺขุนิสงฺเฆน สนฺนิปติตฺวา. อปสาทนียนฺติ อปสาเทตพฺพํ กมฺมํ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน สาวนมตฺเตน. อวนฺทิโยติ น วนฺเทตพฺโพ, วนฺทิตุํ น อรโหติ อตฺโถ. ตโตติ ติกฺขตฺตุํ สาเวตพฺพโต. น วนฺทนฺตีติ ภิกฺขุนิโย น วนฺทนฺติ. ทิสฺวาปีติ ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวาปิ. เตน ภิกฺขุนาติ อปสาทนียํ ทสฺเสนฺเตน ภิกฺขุนา, ขมาเปตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. วิหาเรเยวาติ ภิกฺขูนํ วิหาเรเยว. เตน ภิกฺขุนาติ อุปสงฺกมิตพฺเพน ภิกฺขุนา, วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วตฺตพฺพกาลโต. โสติ อปสาทนียํ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขุ. เอตฺถาติ ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก. กมฺมวิภงฺเคติ ปริวาราวสาเน กมฺมานํ วิภงฺคฏฺฐาเน (ปริ. อฏฺฐ. ๔๙๕-๔๙๖).

โอภาสนฺตีติ อว หีเนน ภาสนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสทฺธมฺเมน โอภาสนฺตี’’ติ. ‘‘ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชนฺตี’’ติ เอตฺถ กมฺมกรเณ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุริเส อสทฺธมฺเมนา’’ติ. เอตฺถ ‘‘ปุริเส’’ติ อิมินา กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘อสทฺธมฺเมนา’’ติ อิมินา กรณํ. วิหารปฺปเวสเนติ ภิกฺขูนํ วิหารปฺปเวสเน. โอวาทํ ฐเปตุนฺติ เอตฺถ โอวาทฏฺฐปนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ภิกฺขุนุปสฺสย’’นฺติอาทิ. โอวาทตฺถายาติ โอวาทปฏิคฺคหณตฺถาย. มา กริตฺถาติ มา กเรยฺยาถ.

๔๑๖. คิหิทาริกาโยติ คิหิภูตา ทาริกาโย พนฺธนฺติ วิยาติ โยชนา. ฆนปฏฺฏเกนาติ ฆนภูเตน ปฏฺเฏน นิยุตฺเตน. เอกปริยกนฺติ เอตฺถ เอกวารํ กฏิยํ ปริกฺขิปิตฺวา กตํ กายพนฺธนํ เอกปริยกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกวารํ ปริกฺขิปนก’’นฺติ. ตตฺถ ปริกฺขิปนกนฺติ กฏิยํ ปริกฺขิปนารหํ.

วิลีเวนาติ เอตฺถ พหุตฺเถ เอกวจนนฺติ อาห ‘‘สเณฺหหิ วิลีเวหี’’ติ. ‘‘กตปฏฺเฏนา’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ‘‘กเตนา’’ติ ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. เสตวตฺถปฏฺเฏนาติ เสตวตฺเถน กเตน ปฏฺเฏน. กตเวณิยาติ กตาย เวณิยา. อิมินา ทุสฺเสน กตา เวณิ ทุสฺสเวณีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอเสว นโย ปุริมปจฺฉิมปเทสุปิ. โจฬกาสาวนฺติ โจฬเมว กสาเวน รตฺตตฺตา โจฬกาสาวํ.

อฏฺฐิลฺเลนาติ อทฺเทน อฏฺฐินา. ‘‘โคชงฺฆฏฺฐิเก’’ติ อิมินา อฏฺฐิโน สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. หตฺถํ โกฏฺฏาเปนฺตีติ เอตฺถ หตฺถํ นาม อคฺคพาหเมวาธิปฺเปตํ, น กปฺปรโต ปฏฺฐายาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อคฺคพาห’’นฺติ. ปิฏฺฐิหตฺถนฺติ หตฺถปิฏฺฐึ. ปิฏฺฐิปาทนฺติ ปาทปิฏฺฐึ.

๔๑๗. วุตฺตนยาเนวาติ ฉพฺพคฺคิยานํ มุขลิมฺปนาทีสุ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๔๗) วุตฺตนยาเนว. องฺคเทเสติ สรีรปฺปเทเส. คณฺฑปฺปเทเสติ กโปลปฺปเทเส. สาโลเก ติฏฺฐนฺตีติ เอตฺถ สํวิชฺชติ อาโลโก เอตฺถาติ สาโลกนฺติ กตฺวา ทฺวารํ คเหตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทฺวารํ วิวริตฺวา’’ติ. วุฏฺฐาเปนฺตีติ อุปสมฺปาเทนฺติ. สูนํ ฐเปนฺตีติ เอตฺถ สูนาสทฺโท มํสปริยาโยติ อาห ‘‘มํสํ วิกฺกิณนฺตี’’ติ. เตนาติ ทาเสน. อิทํ ปทํ ‘‘กาเรนฺตี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ‘‘หริตกญฺเจว ปกฺกญฺจา’’ติ อิมินา หริตกปกฺกิกนฺติ ปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. ตตฺถ หริตกนฺติ หริตเมว ปณฺณํ. ปกฺกนฺติ เสทิตํ ปณฺณํ.

๔๑๘. กถิตาเยวาติ จีวรกฺขนฺธเก กถิตาเยว.

๔๑๙. ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉโยติ ปาฬิยํ วุตฺตวินิจฺฉยโต มุตฺโต วินิจฺฉโย. ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉยํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. โย โกจิ กาลํ กโรนฺโต วทตีติ สมฺพนฺโธ. มมจฺจเยนาติ มม อติกฺกเมน. อญฺญสฺสาติ วุตฺเตหิ อุปชฺฌายาทีหิ อญฺญสฺส. เตสนฺติ อุปชฺฌายาทีนํ. น โหตีติ ปริกฺขาโร น โหติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อจฺจยทานนฺติ อจฺจเยน โหตูติ ทานํ. น รุหตีติ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ ปพฺพชิตสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ยสฺส กสฺสจิ อจฺจยทานํ เตสํ น รุหติ, สงฺฆสฺเสว รุหตีติ อธิปฺปาโย. คิหีนํ ปน อจฺจยทานนฺติ สมฺพนฺโธ. รุหตีติ คิหีนํ ปพฺพชิตสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ยสฺส กสฺสจิ อจฺจยทานํ เตสํ รุหติ, เตสํเยว สนฺตโก โหตีติ อธิปฺปาโย.

๔๒๐. ปุราณมลฺลีติ เอตฺถ มลฺลสฺส ภริยา มลฺลี, ปุราเณ มลฺลี ปุราณมลฺลีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุราเณ’’ติอาทิ. ‘‘คิหิกาเล’’ติ อิมินา ‘‘ปุราเณ’’ติ เอตฺถ ณปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. มลฺลสฺสาติ มุฏฺฐิมลฺลสฺส. ปุริสพฺยญฺชนนฺติ เอตฺถ พฺยญฺชนสทฺโท นิมิตฺตปริยาโยติ อาห ‘‘ปุริสนิมิตฺต’’นฺติ. จิตฺตนฺติ ราคจิตฺตํ.

๔๒๑. ยนฺติ ยํ วตฺถุ, อคฺคนฺติ ปฐมภาคํ. อสปฺปายนฺติ อตฺตโน อสปฺปายํ.

หิยฺโยติ อตีตานนฺตราหนิ. อญฺญสฺมินฺติ ภิกฺขุนีหิ อญฺญสฺมึ. ‘‘ภิกฺขุนีหี’’ติ ปทํ ‘‘ปฏิคฺคาหาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

๔๒๖. ‘‘โภชนกาล’’นฺติ อิมินา ‘‘กาลํ วีตินาเมสุ’’นฺติ เอตฺถ กาลวิเสสํ ทสฺเสติ.

ปุเรติ อาทิมฺหิ. ตาสนฺติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขุนีนํ. อพฺภนฺตริมาติ อพฺภนฺตเร ปริยาปนฺนา. อญฺญาติ อฏฺฐหิ ภิกฺขุนีหิ อญฺญา. นวกตรา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ฐเปตฺวา ภตฺตคฺค’’นฺติ อิมินา อญฺญตฺถ สพฺพตฺถ ยถาวุฑฺฒํ น ปฏิพาหิตพฺพนฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อปาทานํ ทสฺเสติ. อญฺญสฺมินฺติ เอตฺถ สฺมึวจเนน ตฺถปจฺจยสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘จตุปจฺจยภาชนียฏฺฐาเน’’ติ อิมินา สรูปํ ทสฺเสติ.

๔๓๐. ทูเตนปิ อุปสมฺปาเทตุนฺติ เอตฺถ กึ สพฺพถา ทูเตน อุปสมฺปทา วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ทูเตน…เป… วฏฺฏตี’’ติ. เยน เกนจิ อนฺตราเยนาติ สมฺพนฺโธ, อสติ อนฺตราเย น วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. กมฺมวาจาปริโยสาเน อุปสมฺปนฺนาว โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตาวเทวาติ อุปสมฺปนฺนกฺขเณเยว.

๔๓๑. นวกมฺมมฺปีติ ปิสทฺโท อุโทสิตอุปสฺสเย อเปกฺขติ.

๔๓๒. ตสฺสาติ ตสฺสา อิตฺถิยา. ยาว โส ทารโก วิญฺญุตํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ กถํ วิญฺญุภาโว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ยาว ขาทิตุ’’นฺติอาทิ.

ฐเปตฺวา สาคารนฺติ เอตฺถ สกาโร สหสทฺทการิโย, อคารนฺติ จ เสยฺยาคารนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหาคารเสยฺยมตฺตํ ฐเปตฺวา’’ติ. ยถา อญฺญสฺมึ ปุริเส ปฏิปชฺชิตพฺพํ, เอวํ ตถาติ โยชนา. ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ อิมินา ปาฬิยํ อญฺเญ ปุริเสติ เอตฺถ สฺมึวจนสฺส สพฺพนามโต เอการาเทโส ทสฺสิโต, ตํทสฺสเนน จ กจฺจายเน (กจฺจายเน ๑๑๐ สุตฺเต) สพฺพนามโต สฺมึวจนสฺส เอการาเทสนิเสธนํ อนิจฺจนฺติ ทสฺเสติ.

๔๓๔. ‘‘ยเทว สา วิพฺภนฺตา’’ติ อิมินา ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยสฺมา’’ติ อิมินา ยเทวาติ เอตฺถ ยํสทฺทสฺส การณตฺถํ ทสฺเสติ. โอทาตานิ วตฺถานิ นิวตฺถาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺมาเยวา’’ติ อิมินา ตเทวาติ ปทสฺส การณตฺถเมว ทสฺเสติ. ‘‘น สิกฺขาปจฺจกฺขาเนนา’’ติ อิมินา เอวตฺถผลํ ทสฺเสติ. สา ปุน อุปสมฺปทํ น ลภตีติ สา วิพฺภนฺตา ภิกฺขุนี ปุน อุปสมฺปทํ น ลภติ.

ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภตีติ ติตฺถายตนสงฺกนฺตา ภิกฺขุนี ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ, ปเคว อุปสมฺปทํ.

ปาเท สมฺพาหนฺตาติ ภิกฺขุนีนํ ปาเท สมฺพาหนฺตา. เกเสติ ภิกฺขุนีนํ เกเส. ตตฺราติ ‘‘กุกฺกุจฺจยนฺตา น สาทิยนฺตี’’ติ วจเน. เอเก อาจริยา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สารตฺตา โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ปุริสานํ อภิวาทนาทีสุ. อิทนฺติ ปุริสานํ อภิวาทนาทิ, ‘‘อนุญฺญาต’’นฺติ ปเท วุตฺตกมฺมํ ‘‘วฏฺฏตี’’ติ ปเท วุตฺตกตฺตา. อถ วา โอทิสฺส อนุญฺญาตํ อิทํ ปุริสานํ อภิวาทนาทิ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอวญฺหิ สติ ‘‘โอทิสฺส อนุญฺญาต’’นฺติ ปทํ เหตุอนฺโตคธวิเสสนํ, โอทิสฺส อนุญฺญาตตฺตา วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ตนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตวจนํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

๔๓๕. ปลฺลงฺเกน นิสีทนฺตีติ เอตฺถ อาสนปลฺลงฺกํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทนฺตี’’ติ. ตตฺถ อาภุชิตฺวาติ อาพนฺธิตฺวา. กูโปติ วจฺจกูโป. อุปรีติ กูปโต อุปริ. ‘‘สพฺพทิสาสุ ปญฺญายตี’’ติ อิมินา ปฏิจฺฉนฺนเมว อตฺถิ, น อุปริ ฉนฺนนฺติ ทสฺเสติ.

๔๓๖. กุณฺฑกนฺติ กณํ. เอตฺถาติ ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก.

อิติ ภิกฺขุนิกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.