๒๓๒. อฏฺฐจีวรมาติกากถา

๓๗๙. อิทานิ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานนเยนาติ ‘‘สีมาย เทตี’’ติ กตฺตุวาจเกน กิริยาปเทน ทายกปุคฺคลสงฺขาตกตฺตุโน อธิฏฺฐานวเสน วุตฺตตฺตา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน นเยน. เอตฺถาติ เอตาสุ อฏฺฐสุ มาติกาสุ. อฏฺฐมา มาติกาติ โยชนา. ตตฺถาติ อฏฺฐสุ มาติกาสุ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘กติกาย เทตี’’ติอาทีสุ.

สีมาย…เป… ภาเชตพฺพนฺติอาทิมฺหิ มาติกานิทฺเทเส ปน เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สีมาย เทตีติ เอตฺถ ปนฺนรส สีมา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ปนฺนรสสุ สีมาสุ. อุปจารสีมา ปริจฺฉินฺนา โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตกํ ฐานนฺติ ปริกฺเขปารหฏฺฐานสฺส เอกนฺเตน อวุตฺตตฺตา เอกนฺเตน ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ธุวสนฺนิปาตโต วา ขิปิตานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปริยนฺเต’’ติ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ. ตสฺมา ตีสุ นิสฺสกฺกปเทสุ โยเชตพฺพํ. สา ปนาติ อุปจารสีมา ปน. ภิกฺขูสุ วฑฺฒนฺเตสุ อาวาโสปิ วฑฺฒตีติ มนสิกตฺวา วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขูสุ วฑฺฒนฺเตสู’’ติ. สพฺเพสํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตเมวาติ สีมกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๑๓๘, ๑๔๔) วุตฺตเมว.

อปิจ โขติ เอตฺถ อปิสทฺโท ปุจฺฉตฺถวาจโก. เกหิ ฐปิตาติ หิ อตฺโถ. ราชราชมหามตฺตา ฐเปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ลาภสีมาติ ลาภสฺส มริยาโท. ยนฺติ โย ลาโภ. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ คาวุตาทิอนฺตเร. ลาภสีมา นามาติ ลาเภน ปริจฺฉินฺนา สีมา นาม. ตตฺถาติ พหูสุ ชนปเทสุ. อนฺตรทีปา จาติ มหาทีปโต อญฺญทีปา จ, ขุทฺทกทีปาติ อธิปฺปาโย.

เอตฺเถว สีมายาติ ขณฺฑสีมาย เอว. เตสํเยวาติ ขณฺฑสีมคตานํเยว. เอวตฺถผลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺเญส’’นฺติอาทิ. รุกฺเข วา ปพฺพเต วา ฐิตสฺส วา เหฏฺฐา ปถวีมชฺฌคตสฺส วา ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. อิมิสฺสา อุปจารสีมาย ฐิตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. สมานสํวาสสีมายาติ มหาสีมาย. ขณฺฑสีมสีมนฺตริกาสูติ ขณฺฑสีมายญฺจ ทฺวินฺนํ สีมานํ สีมนฺตริกายญฺจ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ คามฏฺฐานมฺปิ ปาปุณาติ. อวิปฺปวาสสีมาย ทินฺนํ คามฏฺฐานํ น ปาปุณาติ ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจา’’ติ วุตฺตตฺตา.

ชมฺพุยา ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป. ตมฺโพ โลหิโต ปาณิ หตฺโถ เอเตสนฺติ ตมฺพปาณิโน. วิชยกุมาราทโย สตฺตสตา ชนา. เตสํ นิวาโส ตมฺพปณฺณิ, โสเยว ทีโปติ ตมฺพปณฺณิทีโป, ตสฺมึ. สพฺเพสํ ภาคนฺติ สมฺพนฺโธ. ตเตฺรวาติ ชมฺพุทีเปเยว. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

โย ปน ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ กถนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ มหาสิวตฺเถรํ. ติโยชนาปีติ ปิสทฺโท ตโต อูนาปิ โหตีติ ทสฺเสติ. สพฺพํเปตนฺติ สพฺพํปิ เอตํ ลาภคณฺหนาทึ. อิติ อาหํสูติ โยชนา.

กติกานํ ยถิจฺฉิตกเตน ปวตฺตตฺตา พหุ โหติ, ตสฺมา อิธ อิจฺฉิตกติกํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สมานลาภกติกายา’’ติ. ตตฺราติ ‘‘กติกาย เทตี’’ติ ปาเฐ. สนฺนิปติเตหิ ภิกฺขูหิ ภาเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ วิหารสฺส. พุทฺธาธิวุตฺโถติ พุทฺเธน อธิ อิสฺสรวเสน วสิยิตฺถาติ พุทฺธาธิวุตฺโถ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน สาวนมตฺเตน. นิสินฺโนวาติ นิสินฺโน เอว โหติ, นิสินฺโน อิว วา. ตสฺมึ วิหาเรปีติ ตสฺมึ โปราณกาทิวิหาเรปิ. เอวเมวาติ ‘‘อยํ โปราณโก วิหาโร เตน นววิหาเรน สทฺธึ สมานลาภํ กาตุํ สงฺฆสฺส รุจฺจตี’’ติอาทินา เอวเมว. อิธาติ โปราณกวิหาเร. ตสฺมินฺติ นววิหาเร. เอวนฺติ ยถา เอเกน วิหาเรน สทฺธึ เอโก วิหาโร กาตพฺโพ, เอวํ ตถาติ อตฺโถ.

ภิกฺขาปญฺญตฺติยาติ เอตฺถ ภิกฺขา ปญฺญปิยติ นิจฺจวเสน ฐปิยติ เอตฺถาติ ภิกฺขาปญฺญตฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน ปริจฺจาคปญฺญาปนฏฺฐาเน’’ติ. ตสฺสาติ ‘‘ยตฺถ สงฺฆสฺส ธุวการา กริยนฺตี’’ติปาฐสฺส. อตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยตฺถ วาติ ยสฺมึ วา ฐาเน. อเนนาติ จีวรทายเกน. สลากภตฺตาทีนิ วา นิพทฺธานิ การิตานีติ สมฺพนฺโธ. เยน ปนาติ จีวรทายเกน ปน. สกโลปิ วิหาโรติ สกโลปิ สอาราโม วิหาโร. ตตฺถาติ จีวรทายเก. อิเมติ ปากวตฺตสฺส วตฺตนฏฺฐานาทโย วิหารา. ธุเวน กริยนฺตีติ ธุวการา วิหารา. โสติ จีวรทายโก. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ พหูสุ วิหาเรสุ.

เตหีติ พหุตเรหิ ภิกฺขูหิ. ธุวกาเรสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เอกตฺถาติ เอกสฺมึ ธุวกาเร. ‘‘สเจ ภิกฺขุคณนาย คณฺหถาติ วทตี’’ติ อิมินา สเจ น วทติ, ภิกฺขุคณนาย ภาเชตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ, วิหารคณนาย คณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ตถาติ ยถา ‘‘ภิกฺขุคณนาย คณฺหถา’’ติ วทติ, ตถาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ภาเชตพฺพวตฺถูสุ. ตนฺติ มญฺจปีฐกํ, ปุจฺฉิตฺวา ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุจฺฉิตฺวาติ ทายกํ ปุจฺฉิตฺวา, วทตีติ ทายโก วทติ. สงฺฆสฺสาปีติ ปิสทฺโท น ทายกสฺเสวาติ ทสฺเสติ.

อุปจารสีมายํ ฐิเตน สงฺเฆน ภาเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สีมฏฺฐสฺสาติ อุปจารสีมายํ ฐิตสฺส. อสมฺปตฺตสฺสาปีติ ภาชนฏฺฐานํ อสมฺปตฺตสฺสาปิ. อลสชาติกาติ โกสชฺชชาติกา. ฐิติกาติ ปพนฺธวเสน ฐิยเต ฐิติ, สาเยว ฐิติกา. อถ วา ‘‘ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพ’’นฺติ อฏฺฐกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๗๙) วุตฺตตฺตา ติฏฺฐติ ปพนฺธวเสน เอตฺถาติ ฐิติ, สาเยว ฐิติกาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ฐิติกํ ฐเปตฺวาติ วีสติวสฺสสงฺขาตํ ฐิติกํ ฐเปตฺวา. เตสนฺติ เถรานํ.

สมฺปตฺตสมฺปตฺตานนฺติ ภาชนฏฺฐานํ สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ. อตฺตโน วิหารทฺวาเร วา อตฺตโน อนฺโตวิหาเรเยว วาติ โยชนา. สีมาติ อุปจารสีมา. เถราสนํ อารูเฬฺห สตีติ โยชนา. วสฺสคฺเคนาติ วสฺสคณนาย.

ปาเฏกฺกนฺติ ปจฺเจกํ. สพฺพาเนว จีวรานีติ สมฺพนฺโธ. ทุพฺภาสิตทุคฺคหิตานมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺตี’’ติ. เอกนฺติ ทสสุ วตฺเถสุ เอกํ.

วตฺถสฺเสว ปุปฺผํ วา วลิ วา อตฺถีติ โยชนา. เตนาติ ปุปฺผวลินา. เอกํ ตนฺตนฺติ เอกํ สุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ฐิติกาย ฐานาฏฺฐาเนสุ. ทฺวีหิปิ คเหตพฺพํ ฐิติกาย อภาวโต.

ภิกฺขุ อตฺตโน สนฺตกํ ยํ จีวรนฺติ โยชนา. ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏตีติ ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘ตุยฺหํ เทมา’’ติ วา อวตฺวา ‘‘ภิกฺขูนํ เทม, เถรานํ เทมา’’ติ วุตฺตตฺตา ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏติ. ภิกฺขุเถรา นาม หิ น อตฺตนาเยว โหนฺติ, อญฺเญปิ พหู, ตสฺมา วฏฺฏติ. ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วุตฺเต อตฺตนา เอกนฺเตน สงฺโฆเยว, ตสฺมา ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วุตฺเตปิ น วฏฺฏติ, ปเคว ‘‘ตุยฺห’’นฺติ วุตฺเต.

ตโตติ พหุวตฺถโต. คเหตุํ น วฏฺฏตีติ ปํสุกูลิกานํ คเหตุํ น วฏฺฏติ.

ยนฺติ วตฺถํ. ตตฺถาติ ปริกฺขาเรสุ. สุตฺตนฺติ ตนฺตํ.

เอวํ อนฺโตสีมํ ปวิสิตฺวา ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ ทินฺเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา พหิสีมาย ทินฺเน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. เอกพทฺธา จาติ ทฺวาทสหตฺถมนติกฺกมิตฺวา เอกโตพทฺธา จ. เย ปนาติ ภิกฺขู ปน.

อุภโตสงฺฆสฺส เทตีติ เอตฺถ จตุนฺนํ วากฺยานํ วเสน วุตฺเตปิ อุภโตสงฺฆสฺส เทติเยว นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส ทมฺมีติ วุตฺเตปี’’ติอาทิ. อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตาติ ปุคฺคลสฺส อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา เอกวีสติปฏิวีเส กตฺวา เอโก เจติยสฺส ทาตพฺโพติ นยํ อติทิสติ. ปาปุณนโกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ เจติยสฺส อุภโตสงฺฆคฺคหเณน อคหิตตฺตา.

ตตฺถาติ อุภโตสงฺฆปุคฺคลเจติเยสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปุพฺเพติ พุทฺธสฺส ภควโต ธรมานกาเล. ตทาติ ยทา พุทฺโธ ภควา ธรติ, ตทา. ปฏิมํ วาติ ปฏิพิมฺพํ วา. ตญฺหิ ภควตา ปฏิ สทิสํ มานียตีติ ปฏิมาติ วุจฺจติ. เจติยํ วาติ ถูปํ วา. โส หิ เทวมนุสฺเสหิ จิติตพฺพํ, ปูเชตพฺพํ, อิฏฺฐกาทีหิ วา จินิตพฺพนฺติ เจติยนฺติ วุจฺจติ. ตตฺถาติ เทยฺยธมฺเมสุ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. ยํ เทนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺมึ ทาเน. อนิยมวาจกสฺส ‘‘โย’’ติ สพฺพนามสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปพฺพชิโต วา คหฏฺโฐ วา’’ติ. วตฺตํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุนฺติ ปุพฺพกาลอปรกาลกิริยานํ วิการวเสน อนิยตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาปิ วตฺตํ กาตุ’’นฺติ.

‘‘ทูรมฺปิ หริตฺวา ปูเชตพฺพ’’นฺติ อิมินา ชงฺฆเปสนิกกมฺมํ น โหตีติ ทสฺเสติ. หรนฺตสฺส ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉโตติ อนาทเร สามิวจนํ. ตนฺติ สงฺฆสฺส อาหฏภตฺตํ.

วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺสาติ วสฺสํ วสิตฺถาติ วสฺสํวุตฺโถ. อลุตฺตกิตนฺตสมาโสยํ, โสเยว สงฺโฆ วสฺสํวุตฺถสงฺโฆ, ตสฺส. ยาวติกสทฺโท ยตฺตกปริยาโยติ อาห ‘‘ยตฺตกา’’ติ. ทิสาปกฺกนฺตสฺสาปีติ อญฺญํ ทิสํ ปกฺกนฺตสฺสปิ, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. วทนฺตีติ อฏฺฐกถาจริเยหิ อปเร อาจริยา วทนฺติ. เอตนฺติ วจนํ.

สมฺปตฺตานนฺติ ทินฺนฏฺฐานํ สมฺปตฺตานํ. สพฺเพสนฺติ ยตฺถ กตฺถจิ วุตฺถวสฺสานํ สพฺเพสํ. ตตฺราติ วิหาเร. ตตฺราติ ตสฺมึ วทเน สติ, เตสุ ภิกฺขูสุ วา. วสฺสํ วสนฺตีติ วสฺสํวสนฺตา, เตสํ. จีวรมาเสติ จีวเรน ลกฺขิเต ปจฺฉิมกตฺติกมาเส.

เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโสติ ผคฺคุณปุณฺณมีสงฺขาโต เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโส. วสฺสาวาสิกนฺติ วสฺสํ อาวสนฺตานํ ทาตพฺพํ จีวรํ. อาโรเปตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตีตวสฺสาวาสสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ อตีตวสฺสาวาสสฺสาติ อตีตวสฺสํ, อตีตวสฺเส วา อาวาสสฺส สงฺฆสฺส. ตนฺติ จีวรํ.

ฐเปตฺวาติ วิหาเร ฐเปตฺวา. สมฺปตฺตานนฺติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ. อิโตติ จีวรทานกาลโต. เตติ อนฺโตวสฺเส วุตฺถภิกฺขู.

อาทิสฺสาติ ปทสฺส ตฺวาปจฺจยนฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาทิสิตฺวา’’ติ. อยมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺราติ ‘‘ยาคุยา วา’’ติอาทิปาเฐ. อชฺชตนาย วาติ อชฺช ภวานํ ปุญฺญานํ อตฺถาย วา. เตสนฺติ นิมนฺตกานํ, ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. เยหิ นิมนฺติเตหีติ นิมนฺติเตหิ เยหิ ภิกฺขูหิ. เยสํ วา ปตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสํ น ปาปุณาตีติ สพฺเพสํ เตสํ น ปาปุณาติ, กสฺมา? อนิมนฺติตตฺตา. เตสํ น ปาปุณนฺติ, กสฺมา? นิมนฺติตเคหํ อปวิฏฺฐตฺตา. โสติ ทายโก.

ปุพฺเพปีติ อิโต ปุพฺเพปิ. อสฺสาติ ทายกสฺส. วาเสตฺวาติ วาสาเปตฺวา. โสติ ทายโก. โยติ ภิกฺขุ, วสตีติ สมฺพนฺโธ. ตานีติ เภสชฺชานิ. อิทนฺติ จีวรํ.

‘‘อนฺเตวาสิกานญฺจา’’ติ ปเทน สทฺธิวิหาริกาปิ คเหตพฺพา อุทฺเทสาทิวเสน อนฺเต วสนสีลตฺตา. อุทฺเทสํ คเหตุํ อาคโต จ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต จาติ อิเม อนฺเต อวสนสีลาปิ รูฬฺหีวเสน อนฺเตวาสิกา นาม. อิมินา นิสฺสยํ คเหตุํ อาคโต จ เถรสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คหิตปุพฺโพ จ อนฺเตวาสิโก นามาติ ทสฺเสติ. วตฺตํ กตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ คเหตฺวา วิจรนฺตานํ สพฺเพสํ อุทฺเทสนฺเตวาสิกานํ ปาปุณาตีติ โยชนา. อิมินา สทฺธิวิหาริกนิสฺสยนฺเตวาสิกอุปสมฺปทนฺเตวาสิกปพฺพชฺชนฺเตวาสิกาปิ คเหตพฺพา เตสมฺปิ นิพทฺธจาริกภิกฺขุภาวโต. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ จีวรกฺขนฺธเก.

อิติ จีวรกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.