๙. จมฺเปยฺยกฺขนฺธกํ

๒๓๔. กสฺสปโคตฺตภิกฺขุวตฺถุกถา

๓๘๐. จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก คคฺคราย โปกฺขรณิยาติ เอตฺถ คคฺครสทฺทสฺส นามสทฺทภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คคฺครนามิกาย อิตฺถิยา’’ติ. อิมินา คคฺครสทฺโท คคฺครอิติ นามํ ปวตฺตินิมิตฺตํ กตฺวา อิตฺถิทพฺพํ วทตีติ ทสฺเสติ. ตนฺติปฏิพทฺโธติ ตนฺติยา ปฏิพทฺโธ. ‘‘อุสฺสุกฺกมฺปิ อกาสิ ยาคุยา’’ติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตสฺส ภิกฺขุโนติ กสฺสปโคตฺตนามกสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน. ตตฺเถวาติ วาสภคาเมเยว.

๓๘๒. อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ กโรนฺตีติอาทีนํ นานากรณนฺติ สมฺพนฺโธ.

๒๓๖. ญตฺติวิปนฺนกมฺมาทิกถา

๓๘๕. อญฺญตฺราปิ ธมฺมาติ เอตฺถ ธมฺมาติ อุปโยคตฺเถ นิสฺสกฺกวจนเมตนฺติ อาห ‘‘อญฺญตฺร ธมฺม’’นฺติ. ‘‘อญฺญตฺรา’’ติ นิปาตปโยเค ทุติยาตติยาปญฺจมีสุ อญฺญตรสฺส สมฺภวโต อุปโยควจนมฺปิ โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อยเมว วา ปาโฐ’’ติ. ‘‘ภูเตน วตฺถุนา’’ติ อิมินา ธมฺมสทฺทสฺส สจฺจตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา สทฺทสภาวเมว สนฺธาย อติทิสติ, น อตฺถํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. สตฺถุสาสนนฺติ สตฺถุ อาณา. สตฺถุอาณา นาม ญตฺติอนุสาวนานํ สมฺปทาติ อาห ‘‘ญตฺติสมฺปทา อนุสาวนสมฺปทา จา’’ติ. ‘‘ปฏิกุฏฺฐญฺเจว กตญฺจา’’ติ อิมินา ปฏิกุฏฺฐกตนฺติ ปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. ปฏิกุสิตพฺพนฺติ ปฏิกุฏฺฐํ, กตฺตพฺพนฺติ กตํ, กมฺมํ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ อญฺเญสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ยนฺติ กมฺมํ.

๓๘๗. ปาฬิยาติ วินยปาฬิยา. ยนฺติ กมฺมํ, น กริยตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ อฏฺฐกถายํ. โส จ โขติ โส จ วิตฺถาโร, อาคโตติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺมานเมว วเสน อาคโต, นนุ ญตฺติอปโลกนกมฺมวเสนปิ อาคเตน ภวิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺเถสุ หาปนํ วา อญฺญถา กรณํ วา อตฺถิ วิย ญตฺติกมฺเม นตฺถีติ โยชนา. ญตฺติกมฺเม ญตฺติฏฺฐปนโต อญฺญกิจฺจสฺส อสมฺภวโต หาปนํ วา อญฺญถา กรณํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตานีติ ญตฺติกมฺมอปโลกนกมฺมานิ. สพฺเพสมฺปิ กมฺมานนฺติ สพฺเพสมฺปิ จตุนฺนํ กมฺมานํ. ปรโตติ ปรสฺมึ ปริวาราวสาเน (ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๒).

๒๓๗. จตุวคฺคกรณาทิกถา

๓๘๘. ยทิทํ กมฺมนฺติ โยชนา. เตสนฺติ สงฺฆานํ. กมฺมปฺปตฺโตติ เอตฺถ กมฺเมน, กมฺมสฺส วา ปตฺโตติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘กมฺมํ ปตฺโต’’ติ. ‘‘สพฺพกมฺเมสุ กมฺมปตฺโต’’ติ ปาฬินเยน ‘‘กมฺเมสุ ปตฺโต’’ติ อตฺโถปิ ยุชฺชติ. โลกโวหารวเสน ‘‘กมฺเมน กมฺมสฺส วา ปตฺโต’’ติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว.

๓๘๙. ปริสโตติ ปริสการณา. ตตฺถาติ ‘‘จตุวคฺคกรณญฺเจ ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ, จตุวีสติปุคฺคเลสุ วา. กมฺมนานาสํวาสโกติ อุกฺเขปนียกมฺมกโต. ลทฺธินานาสํวาสโกติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตโก. ‘‘หุตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘ภิกฺขุนีจตุตฺโถ’’ติอาทีสุ จตุวีสติยา ฐาเนสุ กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ. ภิกฺขุนี จตุตฺถี เอตสฺสาติ ภิกฺขุนีจตุตฺโถ, จตุวคฺโค สงฺโฆติอาทินา วจนตฺโถ กาตพฺโพ.

๓๙๓. ปริวาสาทีติอาทิสทฺเทน มูลายกสฺสนมานตฺตอพฺภานานิ สงฺคณฺหาติ. เตสนฺติ ปริวาสาทิกมฺมานํ. ปรโตติ ปรสฺมึ จูฬวคฺเค (จูฬว. อฏฺฐ. ๗๕ อาทโย).

๓๙๔. ปฏิกุฏฺฐกตกมฺมสฺสาติ ปฏิกุฏฺฐสฺส หุตฺวา กตสฺส กมฺมสฺส. ปกตตฺตสฺสาติ เอตฺถ ปกติสีลสงฺขาโต อตฺตา สภาโว เอตสฺสาติ ปกตตฺโตติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิปนฺนสีลสฺสา’’ติ. สงฺฆาทิเสสํ อนาปชฺชนฺตสฺสาปิ อวิปนฺนสีลตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺนสฺสา’’ติ. อิมินา สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชนฺโตปิ ปกตตฺโตเยวาติ ทสฺเสติ. โสปิ หิ อิธ อวิปนฺนสีโล นาม, อญฺญตฺถ ปน สงฺฆาทิเสสสฺส สีลวิปตฺติภาวโต ตํ อาปชฺชนฺโตปิ วิปนฺนสีโลเยว นาม. อานนฺตริกสฺสาติ เอตฺถ อนนฺตรสทฺทสฺส สมฺพนฺธญฺจ ณิกปจฺจยสฺส อตฺถญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน อนนฺตรํ นิสินฺนสฺสา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อตฺตโน’’ติ อิมินา อนนฺตรสทฺทสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ‘‘นิสินฺนสฺสา’’ติ อิมินา ณิกปจฺจยสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๓๙. เทฺวนิสฺสารณาทิกถา

๓๙๕. วตฺถุโตติ วตฺถุการณา. ตตฺถาติ ‘‘เทฺวมา ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ. ‘‘สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ อิมินา ‘‘อปฺปตฺโต’’ติอาทิสุตฺตสฺส เนยฺยตฺถภาวํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตนฺติ ปพฺพาชนียกมฺมํ. ปุน ตนฺติ ปพฺพาชนียกมฺมเมว. เอส ภิกฺขุ อปฺปตฺโตติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา อปฺปตฺโตติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. อาเวณิกลกฺขเณนาติ อวินา หุตฺวา ปวตฺเตน ลกฺขเณน. อตฺตนา อวินา หุตฺวา อตฺตโน สนฺตเกน วิสุํ ภูเตน ลกฺขเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ อปฺปตฺโต, กสฺมา สุนิสฺสาริโตติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนสฺสา’’ติอาทิ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, กเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตํ เจ สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสาเรติ, สุนิสฺสาริโตติ สมฺพนฺโธ. โสติ ภิกฺขุ. ยสฺมา อนุญฺญาตา, ตสฺมา สุนิสฺสาริโตติ โยชนา. กิตฺตเกน องฺเคน อนุญฺญาตาติ อาห ‘‘เอเกนปิ องฺเคนา’’ติ.

๓๙๖. โอสารณาติ เอตฺถ โอตฺยูปสคฺควเสน สรธาตุ ปเวสนตฺโถติ อาห ‘‘ปเวสนา’’ติ. ตตฺถาติ ‘‘โอสารณา’’ติอาทิปาเฐ. โอสาเรตีติ เอตฺถ อพฺภานาทิวเสน ปเวสนํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อุปสมฺปทกมฺมวเสนา’’ติ. สหสฺสกฺขตฺตุมฺปีติ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. เอกวาราทิเก ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. สาติสาราติ สโทสา. ตถาติ ยถา อาจริยุปชฺฌายา สาติสารา, ตถา. เสโส การกสงฺโฆ สาติสาโรติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หตฺถจฺฉินฺนาทโย ปน ทฺวตฺตึส สุโอสาริตา’’ติ วุตฺตตฺตา อนฺธมูคพธิรานํ อปพฺพชิตานมฺปิ อุปสมฺปทา รุหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตติ หตฺถจฺฉินฺนาทโย ทฺวตฺตึส.

๓๙๗. อภูตวตฺถุวเสนาติ อสจฺจวตฺถุวเสน, อสํวิชฺชมานวตฺถุวเสน วา. ตตฺถาติ ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ. ปฏินิสฺสชฺชิตาติ เอตฺถ ตปจฺจยสฺส กมฺมตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏินิสฺสชฺชิตพฺพา’’ติ.

๒๔๑. อุปาลิปุจฺฉากถา

๔๐๐. ตตฺถาติ อุปาลิปเญฺหสุ. ตสฺสปาปิยสิกาทีหิ สทฺธึ เอกา ปุจฺฉา กตาติ โยชนา. ภิกฺขูนมฺปิ วาเรติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน ‘‘น เกวลํ อุปาลิปเญฺหสุเยว โยเชตพฺพานิ, อถ โข ภิกฺขูนํ วาเรปี’’ติ ทสฺเสติ.

๒๔๒. ตชฺชนียกมฺมกถา

๔๐๗. ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภณฺฑนการโก’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ. อนปทาโนติ เอตฺถ อปปุพฺโพ ทาสทฺโท อวขณฺฑนตฺโถติ อาห ‘‘อปทานํ วุจฺจติ ปริจฺเฉโท’’ติ. นตฺถิ อปทานํ อวขณฺฑนํ อาปตฺติปริยนฺโต เอตสฺสาติ อนปทาโนติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. สาเยว ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ตสฺสํ ปาฬิยํ. กิญฺจิ อตฺถวินิจฺฉยํ ปาฬิอนุสาเรน วิทิตุํ น สกฺกา น โหตีติ โยชนา.

อิติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.