มหาวคฺคโยชนา

๑. มหาขนฺธกํ

๑. โพธิกถา

เอวูภโตวิภงฺคสฺส, กตฺวาน โยชนานยํ;

มหาวคฺคขนฺธกสฺส, กริสฺสํ โยชนานยํ.

อุภินฺนนฺติ อุภเยสํ. ปาติโมกฺขานนฺติ ปาติโมกฺขวิภงฺคานํ. ปาติโมกฺขคหเณน เหตฺถ เตสํ วิภงฺโคปิ คหิโต อเภเทน วา อุตฺตรปทโลปวเสน วา. ขนฺธกนฺติ ปญฺญตฺติสมูหํ. ขนฺธสทฺโท เหตฺถ ปญฺญตฺติวาจโก. วินยปญฺญตฺติโย วุจฺจนฺติ ‘‘ขนฺโธ’’ติ. เตสํ สมูโห ขนฺธโก. อถวา ขนฺโธติ ราสิ. ขนฺธสทฺโท หิ ราสตฺถวาจโก. วินยปญฺญตฺติราสิ วุจฺจติ ‘‘ขนฺโธ’’ติ. กกาโร ปกาสกวาจโก. ขนฺธานํ วินยปญฺญตฺติราสีนํ โก ปกาสโกติ ขนฺธโก, ตํ ขนฺธกํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – อุภินฺนํ ปาติโมกฺขานํ สงฺคีติสมนนฺตรํ ขนฺธโกวิทา ขนฺธเกสุ กุสลา มหาเถรา ยํ ขนฺธกํ สงฺคายึสุ, ตสฺส ขนฺธกสฺส ทานิ สํวณฺณนากฺกโม ยสฺมา สมฺปตฺโต, ตสฺมา ตสฺส ขนฺธกสฺส อยํ อนุตฺตานตฺถวณฺณนา โหตีติ.

เย อตฺถาติ สมฺพนฺโธ. หิสทฺโท ปทาลงฺกาโร. เยสนฺติ ปทานํ. เตติ เต อตฺเถ. ภเวติ ภเวยฺย, ภวิตุํ สกฺกุเณยฺยาติ อตฺโถ. เตสนฺติ อตฺถานํ. กินฺติ กึ ปโยชนํ. เตติ อตฺเถ, ญาตุนฺติ สมฺพนฺโธ. อถวา เตติ อตฺถา, อวณฺณิตาติ สมฺพนฺโธ. เตสํเยวาติ อตฺถานเมว. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ปทภาชนีเย เยสํ ปทานํ เย อตฺถา ภควตา ปกาสิตา, เตสํ ปทานนฺติ ปาฐเสโส, เต อตฺเถ ปุน วเทยฺยาม เจ, กทา ปริโยสานํ สํวณฺณนาย ปรินิฏฺฐานํ ภเว, น ภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย. เย เจว อตฺถา อุตฺตานา, เตสํ สํวณฺณนาย กึ ปโยชนํ, น ปโยชนนฺติ อธิปฺปาโย. อธิปฺปายานุสนฺธีหิ จ อธิปฺปาเยน จ อนุสนฺธินา จ พฺยญฺชเนน จ เย ปน อตฺถา อนุตฺตานา, เต อตฺเถ, อตฺถา วา อวณฺณิตา ยสฺมา ญาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา เตสํเยว อตฺถานํ อยํ สํวณฺณนานโย โหตีติ. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

๑. ‘‘เตน…เป… เวรญฺชาย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๑) กรณวจเน วิเสสการณมตฺถิ วิย, ‘‘เตน…เป… ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ นตฺถีติ โยชนา. อสทิโสปมายํ. กิญฺจาปิสทฺโท ครหตฺถโชตโก, ปน-สทฺโท สมฺภาวนตฺถโชตโก. ‘‘กรณวจเนเนวา’’ติ เอตฺถ เอวกาเรน อุปโยควจนํ วา ภุมฺมวจนํ วา นิวาเรติ. อภิลาโปติ อภิมุขํ อตฺถํ ลปตีติ อภิลาโป, สทฺโท. อาทิโตติ เวรญฺชกณฺฑโต. เอตนฺติ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลาย’’นฺติอาทิวจนํ. ‘‘อญฺเญสุปี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อิโต ปเรสู’’ติ.

ยทิ วิเสสการณํ นตฺถิ, กึ ปเนตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ โจเทนฺโต อาห ‘‘กึ ปเนตสฺสา’’ติอาทิ. เอตสฺสาติ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลาย’’นฺติอาทิวจนสฺส. นิทานทสฺสนํ ปโยชนํ นามาติ โยชนา. ตเมวตฺถํ วิภาเวตุมาห ‘‘ยา หี’’ติอาทิ. ยา ปพฺพชฺชา เจว ยา อุปสมฺปทา จ ภควโต อนุญฺญาตาติ โยชนา. ยานิ จ อนุญฺญาตานีติ สมฺพนฺโธ. ตานีติ ปพฺพชฺชาทีนิ. อภิสมฺโพธินฺติ อรหตฺตมคฺคญาณปทฏฺฐานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อรหตฺตมคฺคญาณญฺจ. โพธิมหามณฺเฑติ มหนฺตานํ มคฺคญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ ปสนฺนฏฺฐาเน โพธิรุกฺขมูเลติ อตฺโถ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

ตตฺถาติ ยํ ‘‘เตน สมเยน อุรุเวลาย’’นฺติอาทิวจนํ วุตฺตํ, ตตฺถ. อุรุเวลายนฺติ เอตฺถ อุรุสทฺโท มหนฺตปริยาโยติ อาห ‘‘มหาเวลาย’’นฺติ. ‘‘วาลิกราสิมฺหี’’ติ อิมินา เวลาสทฺทสฺส ราสตฺถํ ทสฺเสติ, กาลสีมาทโย นิวตฺเตติ. ยทิ ปน ‘‘อุรู’’ติ วาลิกาย นามํ, ‘‘เวลา’’ติ มริยาทาย, เอวญฺหิ สติ นนุ อุรุยา เวลาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลา’’ติ. อิมินา เวลาย อติกฺกโม เวลา อุตฺตรปทโลปวเสน, เวลาย อาหฏา อุรุ อุรุเวลา ปทวิปริยายวเสนาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ ‘‘อุรุเวลาย’’นฺติปเท. ตเมวตฺถํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิ. อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ปพฺพชิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตาปสปพฺพชฺชนฺติ อิสิปพฺพชฺชํ, น สมณปพฺพชฺชํ. กติกวตฺตนฺติ กรณํ กตํ, กเตน ปวตฺตํ กติกํ, ตเมว วตฺตํ กติกวตฺตํ. อกํสุ กิราติ สมฺพนฺโธ. โยติ โย โกจิ. อญฺโญติ อตฺตนา อปโร. โส อากิรตูติ สมฺพนฺโธ. ปตฺตปุเฏนาติ ปณฺเณน กเตน ปุเฏน. ตโตติ กติกวตฺตกรณโต. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปเทเส. ตโตติ มหาวาลิกราสิชนนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ ตํ ปเทสํ. ตนฺติ มหาวาลิกราสึ.

‘‘โพธิรุกฺขมูเล’’ติ เอตฺถ อสฺสตฺถรุกฺขสฺส อุปจารวเสน โพธีติ นามลภนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติอาทิ. อิมินา จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธีติ วจนตฺเถน จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ โพธิ นามาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ โพธิมฺหิ, โพธิยํ วา. สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. รุกฺโขปีติ ปิสทฺเทน น มคฺคญาณเมวาติ ทสฺเสติ. มูเลติ อาสนฺเน. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ อนุนาสิกโลปวเสน สนฺธีติ อาห ‘‘ปฐมํ อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘หุตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘ปฐม’’นฺติปทสฺส ภาวนปุํสกํ ทสฺเสติ. สพฺพปฐมํเยวาติ สพฺเพสํ ชนานํ ปฐมเมว อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอโก เอว ปลฺลงฺโก เอกปลฺลงฺโกติ อวธารณสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเกเนว ปลฺลงฺเกนา’’ติ. ‘‘สกึ…เป… อาภุชิเตนา’’ติ อิมินา อวธารณผลํ ทสฺเสติ. ปลฺลงฺโกติ จ อูรุพทฺธาสนํ. วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวทีติ เอตฺถ ตทงฺคาทีสุ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๐๔) ปญฺจสุ วิมุตฺตีสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิสงฺขาตา ผลสมาปตฺติ เอวาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ผลสมาปตฺติสุข’’นฺติ. ผลสมาปตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ. สา หิ วิรุทฺเธหิ อุปกฺกิเลเสหิ มุจฺจิตฏฺเฐน วิมุตฺตีติ วุจฺจติ, ตาย สมฺปยุตฺตํ สุขํ วิมุตฺติสุขํ, จตุตฺถชฺฌานิกํ อรหตฺตผลสมาปตฺติสุขํ. อถวา ตาย ชาตํ สุขํ วิมุตฺติสุขํ, สกลกิเลสทุกฺขูปสมสุขํ. ‘‘ปฏิสํเวทยมาโน’’ติอิมินา ‘‘ปฏิสํเวที’’ติ เอตฺถ ณีปจฺจยสฺส กตฺตุตฺถํ ทสฺเสติ. ปุนปฺปุนํ สุฏฺฐุ วทติ อนุภวตีติ ปฏิสํเวที. ปฏิสํเวที หุตฺวา นิสีทีติ สมฺพนฺโธ.

ปจฺจยาการนฺติ อวิชฺชาทิปจฺจยานํ อุปฺปาทาการํ. กสฺมา ปจฺจยากาโร ปฏิจฺจสมุปฺปาโท นามาติ อาห ‘‘ปจฺจยากาโร หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติอิมินา ‘‘ปฏิจฺจา’’ติปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘สหิเต’’ติอิมินา สํสทฺทสฺสตฺถํ. ‘‘ธมฺเม’’ติอิมินา ตสฺส สรูปํ. เอตฺถาติ อิมิสฺสํ วินยฏฺฐกถายํ. ตตฺถาติ ‘‘อนุโลมปฏิโลม’’นฺติปเท, อนุโลมปฏิโลเมสุ วา. เสฺวว ปจฺจยากาโร วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกรณโต’’ติอิมินา อนุโลมสทฺทสฺส สภาวตฺถํ ทสฺเสติ. เสฺววาติ ปจฺจยากาโร เอว. ตํ กิจฺจนฺติ อตฺตนา กตฺตพฺพํ ตํ กิจฺจํ. ตสฺส อกรณโตติ อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส อกรณโต. อิมินา ปฏิโลมสทฺทสฺส สภาวตฺถํ ทสฺเสติ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา ปุริมนเยเนว. วาติ อถวา. ปวตฺติยาติ สํสารปวตฺติยา. อนุโลโมติ อนุกูโล, อนุรูโป วา. อิตโรติ ‘‘อวิชฺชายเตฺววา’’ติอาทินา วุตฺโต ปจฺจยากาโร. ตสฺสาติ ปวตฺติยา. ปฏิโลโมติ ปฏิวิรุทฺโธ, เอตฺถาติ ‘‘อนุโลมปฏิโลม’’นฺติปเท. อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ เอตฺถ อตฺโถ เอวาติ สมฺภวโต ตสฺส ผลํ วา ‘‘สทฺทนฺตรตฺถาโปหเนน สทฺโท อตฺถํ วทตี’’ติ วจนโต (อุทา. อฏฺฐ. ๑; ที. นิ. ฏี. ๑.๑; ม. นิ. ฏี. ๑.มุลปริยายสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.โอฆตรยสุตฺตวณฺณนา; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.รุปาทิวคฺควณฺณนา) สทฺทนฺตรตฺถาโปหนํ วา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาทิโต ปนา’’ติอาทิ. ยาวสทฺโท อวธิวจโน. ยาว อนฺตํ ปาเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิโตติ อิเมหิ วุตฺเตหิ ทฺวีหิ อตฺเถหิ. ‘‘มนสากาสี’’ติ เอตฺถ อิการโลปวเสน สนฺธีติ อาห ‘‘มนสิ อกาสี’’ติ. ตตฺถาติ ‘‘มนสากาสี’’ติปเท. ยถาติ เยนากาเรน. อิทนฺติ อิมํ อาการํ. ตตฺถาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิปาเฐ อวยวตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. สมาสมชฺเฌ ตสทฺเทน ปุพฺพปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คเหตพฺพานีติ อาห ‘‘อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จา’’ติ. วาเกฺย ปน ตสทฺเทน ปรปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คเหตพฺพานิ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติปทํ ‘‘สมฺภวนฺตี’’ติปเทน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติ. สพฺพปเทสูติ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ สพฺเพสุ ปเทสุ.

ยถา ปนาติ เยนากาเรน ปน. อิทนฺติ อิมํ อาการํ. ตตฺถาติ ‘‘อวิชฺชาย…เป… นิโรโธ’’ติอาทิวาเกฺย. อวิชฺชายเตฺววาติ เอตฺถ ‘‘ภทฺทิโยเตฺววา’’ติอาทีสุ วิย ‘‘ภทฺทิโย อิติ เอวา’’ติ ปทจฺเฉโท กตฺตพฺโพ, น เอวํ ‘‘อวิชฺชาย อิติ เอวา’’ติ, อถ โข ‘‘อวิชฺชาย ตุ เอวา’’ติ กาตพฺโพติ อาห ‘‘อวิชฺชาย ตุ เอวา’’ติ. ‘‘ป อติโมกฺขํ อติปโมกฺข’’นฺติอาทีสุ (กงฺขา. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) วิย อุปสคฺคพฺยตฺตเยน วุตฺตํ, เอวมิธ นิปาตพฺยตฺตเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ เอวสทฺเทน สตฺตชีวาทโย นิวตฺเตติ. ตุสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺถโชตโก. อนุโลมปกฺขโต ปฏิโลมสงฺขาตํ ปกฺขนฺตรํ มนสากาสีติ อตฺโถ. อเสสวิราคนิโรธสทฺโท อยุตฺตสมาโส, อุตฺตรปเทน จ ตติยาสมาโสติ อาห ‘‘วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา’’ติ. ตตฺถ อเสสสทฺทํ วิราคสทฺเทน สมฺพนฺธมกตฺวา นิโรธสทฺเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา อตฺถสฺส คหณํ อยุตฺตสมาโส นาม. ‘‘มคฺเคนา’’ติอิมินา วิราคสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. มคฺโค หิ วิรชฺชนฏฺเฐน วิราโคติ วุจฺจติ. สงฺขารนิโรโธติ เอตฺถ มคฺเคน นิโรธตฺตา อนุปฺปาทนิโรโธ โหตีติ อาห ‘‘สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหตี’’ติ. อนุปฺปาทนิโรโธติ จ อนุปฺปาเทน นิโรโธ สมุจฺเฉทวเสน นิรุทฺธตฺตา. เอวนฺติ ยถา อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ ตถาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ‘‘เอวเมตสฺสา’’ติอาทิวจเน. เกวลสทฺโท สกลปริยาโยติ อาห ‘‘สกลสฺสา’’ติ, อนวเสสสฺสาติ อตฺโถ. อถวา สตฺตชีวาทีหิ อมิสฺสิตตฺตา อมิสฺสตฺโถติ อาห ‘‘สุทฺธสฺส วา’’ติ. ‘‘สตฺตวิรหิตสฺสา’’ติ อิมินา สุทฺธภาวํ ทสฺเสติ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ ขนฺธสทฺโท ราสตฺถวาจโกติ อาห ‘‘ทุกฺขราสิสฺสา’’ติ.

เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตฺถ เอตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ยฺวาย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อวิชฺชาทิวเสน…เป… นิโรโธ โหตี’’ติ ยฺวายํ อตฺโถ วุตฺโตติ โยชนา. สมุทโย จ โหตีติ สมฺพนฺโธ. วิทิตเวลายนฺติ ปากฏเวลายํ ปสิทฺธกาเลติ อตฺโถ. อิมํ อุทานนฺติ เอตฺถ อิมสทฺโท วุจฺจมานาเปกฺโข. ตสฺมึ อตฺเถ วิทิเต สตีติ โยชนา. ปชานนตายาติ ปกาเรน ชานนภาวสฺส. โสมนสฺสยุตฺตญาณสมุฏฺฐานนฺติ โสมนสฺเสน เอกุปฺปาทาทิวเสน ยุตฺเตน ญาเณน สมุฏฺฐานํ, ยุตฺตํ วา ญาณสงฺขาตํ สมุฏฺฐานํ อุทานนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อุทานนฺติ เกนฏฺเฐน อุทานํ? อุทานฏฺเฐน, โมทนฏฺเฐน, กีฬนฏฺเฐน จาติ อตฺโถ. กิมิทํ อุทานํ นาม? ปีติเวคสมุฏฺฐาปิโต อุทาหาโร. ยถา (อุทา. อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา) หิ ยํ เตลาทิมินิตพฺพวตฺถุ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ วิสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘อวเสโก’’ติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ. เอวเมวํ ยํ ปีติเวคสมุฏฺฐาปิตํ วิตกฺกวิปฺผารํ หทยํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ, โส อธิโก หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา วจีทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺโข อุทาหารวิเสโส ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสี’’ติ อิมินา อุทธาตุสฺส อุทาหารตฺถํ ทสฺเสติ.

ตสฺสาติ อุทานสฺส อตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยทาติ เอตฺถ ทาปจฺจยสฺส อตฺถวากฺยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติ. หเวติ ‘‘พฺยตฺต’’นฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ นิปาโต. พฺยตฺตํ ปากฏนฺติ หิ อตฺโถ. ปาตุภวนฺตีติ เอตฺถ ปาตุนิปาตสฺส อตฺถสฺส ‘‘หเว’’ติ นิปาเตน วุตฺตตฺตา ภูธาตุสฺเสว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ. อนุโลม ปฏิโลม ปจฺจยาการ ปฏิเวธสาธกาติ อนุโลมโต จ ปฏิโลมโต จ ปจฺจยาการสฺส ปฏิวิชฺฌนสฺส สาธกา. โพธิปกฺขิยธมฺมาติ โพธิยา มคฺคญาณสฺส ปกฺเข ภวา สตฺตตึส ธมฺมา. อถวา ปาตุนิปาเตน สห ‘‘ภวนฺตี’’ติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปกาสนฺตี’’ติ. อิมสฺมึ นเย หเวสทฺโท เอกํสตฺถวาจโก. หเว เอกํเสนาติ หิ อตฺโถ. อภิสมยวเสนาติ มคฺคญาณวเสน. มคฺคญาณญฺหิ ยสฺมา อภิมุขํ จตฺตาริ สจฺจานิ สเมจฺจ อยติ ชานาติ, ตสฺมา อภิสมโยติ วุจฺจติ.

‘‘กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐนา’’ติ อิมินา อาภุโส กิเลเส ตาเปตีติ อาตาโปติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. น วีริยสามญฺญํ โหติ, อถ โข สมฺมปฺปธานวีริยเมวาติ อาห ‘‘สมฺมปฺปธานวีริยวโต’’ติ. อิมินา อาตาปีติ เอตฺถ อีปจฺจยสฺส วนฺตุอตฺถํ ทสฺเสติ. อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จาติ กสิณาทิอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานสภาเวน อฏฺฐสมาปตฺติสงฺขาเตน ฌาเนน จ. ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จาติ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานสภาเวน วิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาเตน ฌาเนน จ. ‘‘พาหิตปาปสฺสา’’ติ อิมินา พาหิโต อโณ ปาโป อเนนาติ พฺราหฺมโณติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อณสทฺโท หิ ปาปปริยาโย. ‘‘ขีณาสวสฺสา’’ติ อิมินา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อถสฺสาติ อถ อสฺส, ตสฺมึ กาเล พฺราหฺมณสฺสาติ อตฺโถ. ยา เอตา กงฺขา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โก นุ โข…เป… อโวจา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๑๒) นเยน จ ตถา ‘‘กตมํ นุ โข…เป… อโวจา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๓๕) นเยน จ ปจฺจยากาเร วุตฺตาติ โยชนา. โน กลฺโล ปโญฺหติ อยุตฺโต ปโญฺห, ทุปฺปโญฺห เอโสติ อตฺโถ. ตถาติ เอวํ, ตโต อญฺญถา วา. ยา จ โสฬส กงฺขา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) อาคตาติ สมฺพนฺโธ. อปฏิวิทฺธตฺตา กงฺขาติ โยชนา. โสฬส กงฺขาติ อตีตวิสยา ปญฺจ, อนาคตวิสยา ปญฺจ, ปจฺจุปฺปนฺนวิสยา ฉาติ โสฬสวิธา กงฺขา. วปยนฺตีติ วิ อปยนฺติ, อิการโลเปนายํ สนฺธิ. วิตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโก, อปยนฺติ – สทฺโท อปคมนตฺโถติ อาห ‘‘อปคจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติอิมินา อปคมนตฺถเมว ปริยายนฺตเรน ทีเปติ. ‘‘กสฺมา’’ติ อิมินา ‘‘ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ วากฺยสฺส ปุพฺพวากฺยการณภาวํ ทสฺเสติ. สเหตุธมฺมนฺติ เอตฺถ สห อวิชฺชาทิเหตุนาติ สเหตุ, สงฺขาราทิโก ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. สเหตุ จ โส ธมฺโม จาติ สเหตุธมฺโมติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิชฺชาทิเกนา’’ติอาทิ. ‘‘ปฏิวิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปชานา ตีติ เอตฺถ ญาธาตุยา อวโพธนตฺถํ ทสฺเสติ, มารณโตสนาทิเก อตฺเถ นิวตฺเตติ. อิตีติ ตสฺมา, วปยนฺตีติ โยชนา.

๒. ปจฺจยกฺขยสฺสาติ ปจฺจยานํ ขยฏฺฐานสฺส อสงฺขตสฺสาติ โยชนา. ตตฺราติ ทุติยอุทาเน. ขียนฺติ ปจฺจยา เอตฺถาติ ขยํ, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘อญฺญาสี’’ติ อิมินา อเวทีติ เอตฺถ วิทธาตุยา ญาณตฺถํ ทสฺเสติ, อนุภวนลาภาทิเก นิวตฺเตติ. ตสฺมา วปยนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตปฺปการาติ ปฐมอุทาเน วุตฺตสทิสา. ธมฺมาติ โพธิปกฺขิยธมฺมา, จตุอริยสจฺจธมฺมา วา.

๓. อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ สมฺพนฺโธ. เยน มคฺเคน วิทิโตติ โยชนา. ตตฺราติ ตติยอุทาเน. โส พฺราหฺมโณ ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ. เตหิ อุปฺปนฺเนหิ โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ วา ยสฺส อริยมคฺคสฺส จตุสจฺจธมฺมา ปาตุภูตา, เตน อริยมคฺเคน วา วิธูปยนฺติ โยชนา. วุตฺตปฺปการนฺติ สุตฺตนิปาเต วุตฺตปฺปการํ. มารเสนนฺติ กามาทิกํ ทสวิธํ มารเสนํ. ‘‘วิธเมนฺโต’’ติอิมินา วิธูปยนฺติ เอตฺถ ธูปธาตุยา วิธมนตฺถํ ทสฺเสติ, ลิมฺปนตฺถาทโย นิวตฺเตติ. ‘‘วิทฺธํ เสนฺโต’’ติอิมินา วิธเมนฺโตติ เอตฺถ ธมุธาตุยา ธํสนตฺถํ ทสฺเสติ, สทฺทตฺถาทโย นิวตฺเตติ. ‘‘สูริโยว โอภาสย’’นฺติปทสฺส ‘‘สูริโย อิวา’’ติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. สูริโยติ อาทิจฺโจ. โส หิ ยสฺมา ปฐมกปฺปิกานํ สูรํ ชเนติ, ตสฺมา สูริโยติ วุจฺจติ. อพฺภุคฺคโตติ อภิมุขํ อุทฺธํ อากาสํ คโต, อพฺภํ วา อากาสํ อุคฺคโต. อพฺภสทฺโท หิ อากาสปริยาโย. อากาโส หิ ยสฺมา อาภุโส ภาติ ทิปฺปติ, ตสฺมา ‘‘อพฺภ’’นฺติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา สูริโย โอภาสยนฺโต ติฏฺฐติ, เอวํ พฺราหฺมโณ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโต. ยถา สูริโย อนฺธการํ วิธเมนฺโต ติฏฺฐติ, เอวํ พฺราหฺมโณ มารเสนมฺปิ วิธูปยนฺโตติ.

เอตฺถาติ เอเตสุ ตีสุ อุทาเนสุ. ปฐมํ อุทานํ อุปฺปนฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมิสฺสา ขนฺธกปาฬิยา อุทานปาฬึ สํสนฺทนฺโต อาห ‘‘อุทาเน ปนา’’ติอาทิ. อุทาเน ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อุทาเน วุตฺตวจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน, ตเมวตฺถํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ. ตทาติ ‘‘เสฺว อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ รตฺตึ อุปฺปาทิตมนสิการกาเล. ภควา มนสากาสีติ สมฺพนฺโธ. ปุริมา เทฺว อุทานคาถา อานุภาวทีปิกา โหนฺตีติ โยชนา. ตสฺสาติ ปจฺจยาการปชานนปจฺจยกฺขยาธิคมสฺส. เอเกกเมวาติ อนุโลมปฏิโลเมสุ เอเกกเมว. ปฐมยามญฺจาติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ, นิรนฺตรํ ปฐมยามกาลนฺติ อตฺโถ. อิธ ปนาติ อิมสฺมึ ขนฺธเก ปน. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ภควา อุทาเนสีติ สมฺพนฺโธ. วิสาขปุณฺณมายาติ วิสาขาย ยุตฺตาย ปุณฺณมาย. ‘‘อรุโณ อุคฺคมิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพสมเยติ สมฺพนฺโธ. สพฺพญฺญุตนฺติ สพฺพญฺญุภาวํ, อนาวรณญาณนฺติ อตฺโถ. ตโตติ อรุณุคฺคมนโต. ตํ ทิวสนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺมึ ทิวเสติ หิ อตฺโถ. อจฺจนฺตสํโยเค วา, ตํ ทิวสํ กาลนฺติ หิ อตฺโถ. เอวํ มนสิ กตฺวาติ ยถา ตํ ทิวสํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสากาสิ, เอวํ มนสิ กตฺวาติ อตฺโถ. อิตีติ เอวํ. ‘‘โพธิรุกฺขมูเล…เป… นิสีที’’ติ เอวํ วุตฺตํ ตํ สตฺตาหนฺติ โยชนา. ตตฺเถวาติ โพธิรุกฺขมูเลเยว.

๒. อชปาลกถา

๔. น ภควาติ เอตฺถ นกาโร ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ ปเทน โยเชตพฺโพ, น อุปสงฺขมีติ หิ อตฺโถ. ตมฺหา สมาธิมฺหาติ ตโต อรหตฺตผลสมาปตฺติสมาธิโต. อนนฺตรเมว อนุปสงฺกมนํ อุปมาย อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ. อิจฺเจวํ วุตฺตํ น โหตีติ โยชนา. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ. เอตฺถาติ ‘‘ภุตฺวา สยตี’’ติ วาเกฺย. เอวนฺติ อุปเมยฺยโชตโก. อิธาปีติ อิมิสฺสํ ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิปาฬิยมฺปิ. อิทนฺติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิปาเฐ.

อปรานิปีติ ปลฺลงฺกสตฺตาหโต อญฺญานิปิ. ตตฺราติ ‘‘อปรานิปี’’ติอาทิวจเน. ภควติ นิสินฺเน สตีติ โยชนา. กิรสทฺโท วิตฺถารโชตโก. กึ นุ โขติ ปริวิตกฺกนตฺเถ นิปาโต. เอกจฺจานนฺติ อปฺเปสกฺขานํ เอกจฺจานํ. ตาสนฺติ เทวตานํ. พลาธิคมฏฺฐานนฺติ พเลน เตชสา อธิคมฏฺฐานํ. อนิมิเสหีติ อุมฺมิเสหิ. สตฺตาหนฺติ กมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ, อจฺจนฺตสํโยเค วา. เอวญฺหิ สติ ‘‘กาล’’นฺติ กมฺมํ เวทิตพฺพํ. ตํ ฐานนฺติ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกิยมานฏฺฐานํ. อถาติ อนิมิสสตฺตาหสฺส อนนฺตเร. รตนจงฺกเมติ รตนมเย จงฺกเม. ตํ ฐานนฺติ จงฺกมฏฺฐานํ. ตโตติ จงฺกมสตฺตาหโต. รตนฆรนฺติ รตนมยํ เคหํ. ตตฺถาติ รตนฆเร อภิธมฺมปิฏกํ วิจินนฺโตติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ รตนฆเร, อภิธมฺมปิฏเก วา, นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. ตํ ฐานนฺติ อภิธมฺมปิฏกวิจินนฏฺฐานํ.

เอวนฺติอาทิ ปุพฺพวจนสฺส นิคมวเสน ปจฺฉิมวจนสฺส อนุสนฺธินิทสฺสนํ. เตนาติ อชปาลานํ นิสีทนการเณน. อสฺสาติ นิโคฺรธสฺส. ‘‘อชปาลนิโคฺรโธเตฺวว นาม’’นฺติ อิมินา อุปจารวเสน นามลภนํ ทสฺเสติ. อชปา พฺราหฺมณา ลนฺติ นิวาสํ คณฺหนฺติ เอตฺถาติ อชปาโล, อุณฺหกาเล วา อนฺโตปวิฏฺเฐ อเช อตฺตโน ฉายาย ปาเลตีติ อชปาโล, อชปาโล จ โส นิโคฺรโธ เจติ อชปาลนิโคฺรโธติ วจนตฺถานิปิ ปกรณนฺตเรสุ (อุทา. อฏฺฐ. ๔) ทสฺสิตานิ. ตตฺราปีติ อชปาลนิโคฺรเธปิ. โพธิโตติ โพธิรุกฺขโต. เอตฺถาติ อชปาลนิโคฺรเธ. ภควติ นิสินฺเนติ โยชนา. ตตฺถาติ ‘‘อถ โข อญฺญตโร’’ติอาทิวจเน. โสติ พฺราหฺมโณ. ทิฏฺฐมงฺคลิโก นามาติ ทิฏฺฐสุตมุตสงฺขาเตสุ ตีสุ มงฺคลิเกสุ ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาม กิราติ อตฺโถ. ‘‘มานวเสน…เป… วุจฺจตี’’ติ อิมินา ‘‘หุํหุ’’นฺติ กโรตีติ หุํหุงฺโก, หุํหุงฺโก ชาติ สภาโว อิมสฺสาติ หุํหุงฺกชาติโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

เตนาติ พฺราหฺมเณน. สิขาปฺปตฺตนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ. ตสฺสาติ อุทานสฺส. โยติ ปุคฺคโล, ปฏิชานาตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น ทิฏฺฐมงฺคลิกตายา’’ติ อิมินา อวธารณผลํ ทสฺเสติ. ‘‘พาหิตปาปธมฺมตฺตา’’ติ อิมินา พาหิโต ปาโป ธมฺโม อเนนาติ พาหิตปาปธมฺโมติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘หุํหุงฺการปหาเนนา’’ติ อิมินา นตฺถิ หุํหุงฺกาโร อิมสฺสาติ นิหุํหุงฺโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ราคาทิกสาวาภาเวนาติ อิมินา นตฺถิ ราคาทิกสาโว อิมสฺสาติ นิกฺกสาโวติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ภาวนานุโยคยุตฺตจิตฺตตายา’’ติ อิมินา ยตํ อนุยุตฺตํ อตฺตํ จิตฺตํ อิมสฺสาติ ยตตฺโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ยตสทฺโท วีริยวาจโก, ยตธาตุยา นิปฺผนฺโน, อตฺตสทฺโท จิตฺตปริยาโย. ยตสทฺทสฺส ยมุธาตุยา จ นิปฺผนฺนภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สีลสํวเรน วา’’ติอาทิ. ‘‘สญฺญตจิตฺตตายา’’ติ อิมินา ยมติ สํยมตีติ ยตํ, ยตํ อตฺตํ จิตฺตํ อิมสฺสาติ ยตตฺโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สจฺจานิ วิทนฺติ ชานนฺตีติ เวทานีติ วจนตฺเถน มคฺคญาณานิ เวทานิ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหี’’ติ. ‘‘จตุมคฺคญาณสงฺขาตาน’’นฺติ วิภตฺติปริณามํ กตฺวา ‘‘เวทาน’’นฺติปเทน โยเชตพฺโพ. อนฺตนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ยสฺมา สงฺขารานํ อวสาเน ชาตํ, ตสฺมา อนฺตนฺติ วุจฺจติ. ปุน อนฺตนฺติ อรหตฺตผลํ. ตญฺหิ ยสฺมา มคฺคสฺส ปริโยสาเน ปวตฺตํ, ตสฺมา อนฺตนฺติ วุจฺจติ. ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา’’ติ อิมินา วุสิตํ มคฺคสงฺขาตํ พฺรหฺมจริยํ อเนนาติ วุสิตพฺรหฺมจริโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ธมฺเมน พฺรหฺมวาทํ วเทยฺยาติ วุตฺตวจนสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พฺราหฺมโณ อหนฺติ เอตํ วาทํ ธมฺเมน วเทยฺยา’’ติ. ธมฺเมนาติ ภูเตน สภาเวน. โลเกติ เอตฺถ สตฺตโลโกวาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘สกเล โลกสนฺนิวาเส’’ติ.

๓. มุจลินฺทกถา

๕. อกาลเมโฆติ เอตฺถ วปฺปาทิกาลสฺส อภาวา น อกาโล โหติ, อถ โข วสฺสกาเล อสมฺปตฺตตฺตา อกาโลติ อาห ‘‘อสมฺปตฺเต วสฺสกาเล’’ติ. ‘‘อุปฺปนฺนเมโฆ’’ติ อิมินา อกาเล อุปฺปนฺโน เมโฆ อกาลเมโฆติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ เชฏฺฐมูลมาเส. ตสฺมินฺติ เมเฆ. สีตวาตทุทฺทินีติ เอตฺถ สีเตน วาเตน ทูสิตํ ทินํ อิมิสฺสา วฏฺฏลิกายาติ สีตวาตทุทฺทินีติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สา จ ปนา’’ติอาทิ. สา จ ปน สตฺตาหวฏฺฏลิกา สีตวาตทุทฺทินี นาม อโหสีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมีเป โปกฺขรณิยา นิพฺพตฺโต’’ติ อิมินา มุจลินฺทสฺส สมีเป นิพฺพตฺโต มุจลินฺโทติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. มุจลินฺโทติ จ นิจุโล. โส นีโปติ จ ปิยโกติ จ วุจฺจติ. นาคสฺส โภโค เอโกปิ สตฺตาภุชตฺตา ‘‘โภเคหี’’ติ พหุวจนวเสน วุตฺตํ. ตสฺมินฺติ นาคราเช ฐิเต สตีติ โยชนา. ตสฺสาติ นาคราชสฺส. ตสฺมาติ ยสฺมา ภณฺฑาคารคพฺภปมาณํ อโหสิ, ตสฺมา. ฐานสฺส การณํ ปริทีเปติ อเนนาติ ฐานการณปริทีปนํ ‘‘มา ภควนฺตํ สีต’’นฺติอาทิวจนํ. โสติ นาคราชา. หีติ สจฺจํ. ปาฬิยํ ‘‘พาธยิตฺถา’’ติ กิริยาปทํ อชฺฌาหริตพฺพนฺติ อาห ‘‘มา สีตํ ภควนฺตํ พาธยิตฺถา’’ติ. ตตฺถาติ ‘‘มา ภควนฺตํ สีต’’นฺติอาทิวจเน. สตฺตาหวฏฺฏลิกาย สตีติ สมฺพนฺโธ. ตมฺปีติ อุณฺหมฺปิ. นนฺติ ภควนฺตํ. ตสฺสาติ นาคราชสฺส. อุพฺพิทฺธนฺติ อุทฺธํ ฉิทฺทํ. วิทฺธฉิทฺทสทฺทา หิ ปริยายา. อากาสํ เมฆปฏลปฏิจฺฉนฺนํ อาสนฺนํ วิย โหติ, เมฆปฏลวิคเม ทูรํ วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เมฆวิคเมน ทูรีภูต’’นฺติ. วิคตวลาหกนฺติ เอตฺถ วิคตสทฺโท อปคตตฺถวาจโก, วลาหกสทฺโท เมฆปริยาโยติ อาห ‘‘อปคตเมฆ’’นฺติ. อินฺทนีลมณิ วิย ทิพฺพตีติ เทโวติ วจนตฺเถน อากาโส เทโว นามาติ อาห ‘‘เทวนฺติ อากาส’’นฺติ. อตฺตโน รูปนฺติ อตฺตโน นาคสณฺฐานํ. อิมินา สกวณฺณนฺติ เอตฺถ สกสทฺโท อตฺตวาจโก, วณฺณสทฺโท สณฺฐานเววจโนติ ทสฺเสติ.

สุโข วิเวโกติ เอตฺถ ตทงฺค วิกฺขมฺภน สมุจฺเฉท ปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิเวกสงฺขาเตสุ ปญฺจสุ วิเวเกสุ นิพฺพานสงฺขาโต นิสฺสรณวิเวโก จ กายจิตฺตอุปธิวิเวกสงฺขาเตสุ ตีสุ วิเวเกสุ นิพฺพานสงฺขาโต อุปธิวิเวโก จ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘นิพฺพานสงฺขาโต อุปธิวิเวโก’’ติ. ‘‘จตุมคฺคญาณสนฺโตเสนา’’ติ อิมินา ตุฏฺฐสฺสาติ เอตฺถ ปิณฺฑปาตสนฺโตสาทิเก นิวตฺเตติ. สุตธมฺมสฺสาติ เอตฺถ สุตสทฺโท วิสฺสุตปริยาโยติ อาห ‘‘ปกาสิตธมฺมสฺสา’’ติ, ปากฏสจฺจธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ปสฺสโตติ เอตฺถ มํสจกฺขุสฺส กรณภาเวน อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ญาณจกฺขุนา’’ติ. ‘‘อกุปฺปนภาโว’’ติ อิมินา อพฺยาปชฺชนฺติ เอตฺถ พฺยาปาทสทฺทสฺส โทสวาจกภาโว จ ณฺยปจฺจยสฺส ภาวตฺโถ จ ทสฺสิโต. เอเตนาติ ‘‘อพฺยาปชฺช’’นฺติปเทน. เมตฺตาปุพฺพภาโคติ อพฺยาปชฺชสฺส ปุพฺพภาเค เมตฺตาย อุปฺปนฺนภาโว. ปาณภูเตสุ สํยโมติ เอตฺถ ปาณภูตสทฺทา เววจนภาเวน สตฺเตสุ เอว วตฺตนฺตีติ อาห ‘‘สตฺเตสุ จา’’ติ. กรุณาปุพฺพภาโคติ สํยมสฺส ปุพฺพภาเค กรุณาย อุปฺปนฺนภาโว. ยาติ ยา วิราคตา. อนาคามิมคฺคสฺส กามราคสฺส อนวเสสปหานตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอเตน อนาคามิมคฺโค กถิโต’’ติ. ยาถาวมานสฺส อรหตฺตมคฺเคน นิรุทฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘อสฺมิ…เป… กถิต’’นฺติ. อิโตติ อรหตฺตโต.

๔. ราชายตนกถา

๖. ปาจีนโกเณติ ปุรตฺถิมอสฺเส, ปุพฺพทกฺขิณทิสาภาเคติ อตฺโถ. ราชายตนรุกฺขนฺติ ขีริการุกฺขํ. เตน โข ปน สมเยนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ปุจฺฉิตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กตเรน สมเยนา’’ติ. นิสินฺนสฺส ภควโตติ โยชนา. เทวราชสทฺทสฺส อญฺเญ ปชาปติอาทโย เทวราชาโน นิวตฺเตตุํ ‘‘สกฺโก’’ติ วุตฺตํ. ตนฺติ หรีตกํ. ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโตติ สมฺพนฺโธ. นิสินฺเน ภควติ.

‘‘เตน โข ปน สมเยนา’’ติ อิมินา เยน สมเยน ภควา ราชายตนมูเล นิสีทิ, เตน โข ปน สมเยนาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อุกฺกลชนปทโตติ อุกฺกลนามกา ชนปทมฺหา. ยสฺมึ เทเส ภควา วิหรติ, ตํ เทสนฺติ โยชนา. เอตฺถาติ ‘‘ตํ เทสํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา’’ติปเท. เตสนฺติ วาณิชานํ. ญาติสาโลหิตสทฺทานํ อญฺญมญฺญเววจนตฺตา ‘‘ญาตี’’ติ วุตฺเต สาโลหิตสทฺทสฺส อตฺโถ สิทฺโธติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ญาติภูตปุพฺพา เทวตา’’ติ. สาติ เทวตา. เนสนฺติ วาณิชานํ. ตโตติ อปวตฺตนการณา. เตติ วาณิชา. อิทนฺติ อปวตฺตนํ. พลินฺติ อุปหารํ. เตสนฺติ วาณิชานํ. ‘‘สพฺพิมธุผาณิตาทีหิ โยเชตฺวา’’ติ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ตสฺมา มชฺเฌ วุตฺตํ. ปติมาเนถาติ เอตฺถ มาน ปูชายํ เปมเนติ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ นการนฺตธาตุ) วุตฺตตฺตา ปูชนเปมนํ นาม อตฺถโต อุปฏฺฐหนนฺติ อาห ‘‘อุปฏฺฐหถา’’ติ. ตํ โวติ เอตฺถ ตํสทฺโท ปติมานนวิสโย, โวสทฺโท ตีสุ โวสทฺเทสุ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย โวสทฺโท, โส จ จตุตฺถฺยตฺโถติ อาห ‘‘ตํ ปติมานํ ตุมฺหาก’’นฺติ. โวกาโร หิ ติวิโธ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย, โยวจนสฺส การิโย, ปทปูรโณติ. ตตฺถ ตุมฺหสทฺทสฺส การิโย ปญฺจวิโธ ปจฺจตฺตอุปโยคกรณสมฺปทานสามิวจนวเสนาติ. ตตฺถ ตุมฺหสทฺทการิโย สมฺปทานวจโน อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ตุมฺหาก’’นฺติ. ‘‘ย’’นฺติสทฺทสฺส วิสโย ปฏิคฺคหณตฺโถติ อาห ‘‘ยํ ปฏิคฺคหณ’’นฺติ. อสฺสาติ ภเวยฺย. โย ปตฺโต อโหสีติ โยชนา. อสฺสาติ ภควโต. โสติ ปตฺโต. สุชาตาย อาคจฺฉนฺติยา เอวาติ สมฺพนฺโธ. อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. เตนาติ อนฺตรธายเหตุนา. อสฺสาติ ภควโต. หตฺเถสูติ กรณตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. หตฺเถหีติ หิ อตฺโถ. กิมฺหีติ เกน.

อิโตติ อาสฬฺหีมาสชุณฺหปกฺขปญฺจมิโต. เอตฺตกํ กาลนฺติ เอตํ ปมาณํ เอกูนปญฺญาสทิวสกาลํ. ชิฆจฺฉาติ ฆสิตุมิจฺฉา. ปิปาสาติ ปาตุมิจฺฉา. อสฺสาติ ภควโต. เจตสา-เจโตสทฺทานํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา เตสํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน’’ติ จ ‘‘ภควโต’’ติ จ. อิเมหิ สมฺพนฺธิสทฺทานมสทิสตฺตา สมฺพนฺโธปิ อสทิโสติ ทสฺเสติ. อตฺตโนติ จตุนฺนํ มหาราชานํ. สมาโสเยว อวยวีปธาโน โหติ, วากฺยํ ปน อวยวปธาโนเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตูหิ ทิสาหี’’ติ. ปาฬิยํ ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ‘‘สิลามเย’’ติ อิมินา สิลามยเมว เสลามยนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อิทนฺติ ‘‘เสลามเย ปตฺเต’’ติ วจนํ. เยติ มุคฺควณฺณสิลามเย ปตฺเต. ตโตติ อินฺทนีลมณิมยปตฺตอุปนามนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ จตุนฺนํ มหาราชานํ. จตฺตาโรปิ อธิฏฺฐหีติ สมฺพนฺโธ. ยถาติ เยนากาเรน, อธิฏฺฐิยมาเนติ โยชนา. เอกสทิโสติ เอกํเสน สทิโส. อธิฏฺฐิเต ปตฺเตติ สมฺพนฺโธ. ปตฺเตติ จ กรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. ปตฺเตน ปฏิคฺคเหสีติ หิ อตฺโถ. ปจฺจคฺเฆติ เอตฺถ เอกาโร สฺมึวจนสฺส การิโยติ อาห ‘‘ปจฺจคฺฆสฺมิ’’นฺติ. ปฏิ อคฺฆนฺติ ปทวิภาคํ กตฺวา ปฏิสทฺโท ปาเฏกฺกตฺโถ, ‘‘อคฺฆ’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ มหคฺฆตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาเฏกฺกํ มหคฺฆสฺมิ’’นฺติ. อิมินา จตฺตาโร เอกโต หุตฺวา น มหคฺฆา โหนฺติ, ปาเฏกฺกํ ปน มหคฺฆา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. อถ วา สอุปสคฺโค ปจฺจคฺฆสทฺโท อภินวปริยาโยติ อาห ‘‘อภินเว’’ติ. อภินโวติ จ อจิรตนวตฺถุสฺส นามํ. อจิรตนวตฺถุ อจิรตนตฺตา อพฺภุณฺหํ วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อพฺภุเณฺห’’ติ. ‘‘ตงฺขเณ นิพฺพตฺตสฺมิ’’นฺติ อิมินา ตเมวตฺถํ วิภาเวติ. เทฺววาจิกาติปทสฺส สมาสวเสน จ ตทฺธิตวเสน จ นิปฺผนฺนภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทฺว วาจา’’ติอาทิ. ปตฺตาติ เอตฺถ เอโก อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. อิติ ตสฺมา เทฺววาจิกาอิติ อตฺโถติ โยชนา. เตติ วาณิชา. อถาติ ตสฺมึ กาเล. เตติ เกเส. เตสนฺติ วาณิชานํ. ปริหรถาติ อตฺตโน อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ ปฏิคฺคเหตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วา หรถาติ อตฺโถ. เตติ วาณิชา. อมเตเนวาติ อมเตน อิว, อภิสิตฺตา อิวาติ โยชนา.

๕. พฺรหฺมยาจนกถา

๗. ภควา อุปสงฺกมีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ อชปาลนิโคฺรเธ. อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ อาจริโต สมฺมาจริโต, น เอกสฺส พุทฺธสฺส อาจิณฺโณ, อถ โข สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ, อติอาจิณฺโณ นิจฺจาจิณฺโณติ อตฺโถ. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ชานนฺติ หี’’ติอาทิ. ธมฺมเทสนนฺติ ภควโต ธมฺมเทสนํ, ธมฺมเทสนตฺถาย วา ภควนฺตํ, ภควนฺตํ วา ธมฺมเทสนํ. ตโตติ ยาจนการณา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โลกสนฺนิวาโส พฺรหฺมครุโก ยสฺมา, อิติ ตสฺมา อุปฺปาเทสฺสนฺตีติ โยชนา. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

ตตฺถาติ ปริวิตกฺกนาการปาเฐ. ‘‘ปญฺจกามคุเณสุ อลฺลีย’’นฺตีติ อิมินา อลฺลียนฺติ อภิรมิตพฺพฏฺเฐน ลคฺคนฺติ เอตฺถาติ อาลยา ปญฺจ กามคุณาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อลฺลียนฺตีติ ลคฺคนฺติ. ‘‘ปญฺจ กามคุเณ อลฺลียนฺตี’’ติปิ ปาโฐ, เอวํ สติ อลฺลียนฺติ อภิรมิตพฺพฏฺเฐน เสวิยนฺตีติ อาลยา ปญฺจ กามคุณาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อลฺลียนฺตีติ เสวนฺติ. เตติ ปญฺจ กามคุณา. ‘‘ยทิท’’นฺติปทสฺส ยํ อิทนฺติ ปทวิภาคํ กตฺวา ‘‘ย’’นฺติ จ ‘‘อิท’’นฺติ จ สพฺพนามปทนฺติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ยทิทนฺติ นิปาโต’’ติ. อิมินา ตีสุ ลิงฺเคสุ ทฺวีสุ จ วจเนสุ วินาสํ, วิการํ วา วิสทิสํ วา นอยนตฺตา นคมนตฺตา อพฺยยํ นามาติ ทสฺเสติ, อตฺโถ ปน สพฺพนามตฺโถเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺสาติ ‘‘ยทิท’’นฺตินิปาตสฺส, อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. ฐานนฺติ ‘‘ฐานํ’’อิติปทํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’อิติปทํ. อตฺโถปิ ยุตฺโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสนฺติ สงฺขาราทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ. ปจฺจยาติ อวิชฺชาทิการณา. ‘‘อิทปฺปจฺจยา เอวา’’ติ อิมินา อิทปฺปจฺจยตาติ เอตฺถ ตาปจฺจยสฺส สฺวตฺถํ ทีเปติ ‘‘เทวตา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา) วิย.

โส มมสฺส กิลมโถติ เอตฺถ ตํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยา อชานนฺตานํ เทสนา นามา’’ติ, อิมินา ‘‘เทเสยฺยํ, น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ ทฺวินฺนเมว กิริยาปทานํ ตสทฺทสฺส วิสยภาวํ ทสฺเสติ, น เอกสฺส กิริยาปทสฺส. โสติ เทสนาสงฺขาโต กายวจีปโยโค, อิมินา วากฺยวิสเย ตสทฺโท อุตฺตรปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คณฺหาตีติ ทสฺเสติ, สมาสมชฺเฌ ปน ตสทฺโท ปุพฺพปทสฺเสว ลิงฺควจนานิ คณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จา’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ปฐมโพธิสุตฺตวณฺณนา) จ ‘‘อภิธมฺโม จ โส ปิฏกญฺจา’’ติ จ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) อาทิ. กิลมโถติ กายกิลมนเหตุ. กิลมติ อเนนาติ กิลมโถ. อสฺสาติ ภเวยฺย. สาติ กายวจีปโยคสงฺขาตา เทสนา. วิเหสาติ กายวิหึสาเหตุ. วิหึสติ อิมายาติ วิเหสา. จิตฺเตน ปน พุทฺธานํ กิลมโถ วา วิเหสา วา นตฺถิ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา. ‘‘ปฏิภํสู’’ติ เอตฺถ ปฏีติ กมฺมปฺปวจนียโยคตฺตา ‘‘ภควนฺต’’นฺติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ภควโต’’ติ. ‘‘อนุ อจฺฉริยา’’ติ อิมินา ‘‘น อจฺฉริยา’’ติ ปทวิภาคํ นิวตฺเตติ, ปุนปฺปุนํ อจฺฉริยาติ อตฺโถ. ปฏิภํสูติ เอตฺถ ปฏิสทฺโท ปฏิภานตฺโถ, ภาธาตุ ขายนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุ’’นฺติ. ‘‘โคจรา อเหสุ’’นฺติ อิมินา ขายนํ นาม อตฺถโต โคจรภาเวน ภวนนฺติ ทสฺเสติ.

เมติ มม, มยา วา, อธิคตํ ธมฺมํ ปกาสิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. อริยมคฺคโสตสฺส ปฏิ ปฏิโสตนฺติ วุตฺเต นิพฺพานเมวาติ อาห ‘‘ปฏิโสตํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. นิพฺพานคามินฺติ อริยมคฺคํ. อริยมคฺโค หิ ยสฺมา นิพฺพานํ คมยติ, ตสฺมา นิพฺพานคามีติ วุจฺจติ. ตโมขนฺเธนาติ เอตฺถ ตมสทฺโท อวิชฺชาปริยาโย, ขนฺธสทฺโท ราสตฺโถติ อาห ‘‘อวิชฺชาราสินา’’ติ. ‘‘อชฺโฌตฺถฏา’’ติ อิมินา อาวุฏาติ เอตฺถ วุธาตุ อาวรณตฺโถติ ทสฺเสติ. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ เอตฺถ อปตฺยูปสคฺโค อภาวตฺโถ, ตาปจฺจโย ภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิรุสฺสุกฺกภาเวนา’’ติ.

๘. โลเกติ สตฺตโลเก. มหาพฺรเหฺมติ มหาพฺรหฺมาโน. อปฺปรชกฺขชาติกาติ เอตฺถ อปฺปํ รชํ อกฺขิมฺหิ เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขา, อปฺปรชกฺขา ชาติ สภาโว เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขชาติกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺญามเย’’ติอาทิ. ‘‘ปญฺญามเย’’ติ อิมินา มํสมเยติ อตฺถํ นิวตฺเตติ. เอเตสนฺติ สตฺตานํ. ธมฺมสฺสาติ ตุปจฺจยโยเค ฉฏฺฐีกมฺมํ. อาปุพฺโพ ญาธาตุ ปฏิวิชฺฌนตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺฌิตาโร’’ติ.

สํวิชฺชติ มลํ เอเตสนฺติ สมลา, ปูรณกสฺสปาทิกา ฉ สตฺถาโร, เตหิ. ‘‘ราคาทีหี’’ติ อิมินา มลสรูปํ ทสฺเสติ. อวาปุเรตนฺติ เอตฺถ อวปุพฺโพ จ อาปุพฺโพ จ ปุรธาตุ วิวรณตฺโถติ อาห ‘‘วิวร เอต’’นฺติ. วการสฺส ปการํ กตฺวา ‘‘อปาปุเรต’’นฺติปิ ปาโฐ. อมตสทฺทสฺส สลิลาทโย นิวตฺเตตุํ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานสฺสา’’ติ. อิเม สตฺตา สุณนฺตูติ สมฺพนฺโธ. วิมเลนาติ เอตฺถ วิสทฺโท อภาวตฺโถติ อาห ‘‘อภาวโต’’ติ. อิมินา นตฺถิ มลํ เอตสฺสาติ วิมโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ อิมินา อญฺญปทตฺถสรูปํ ทสฺเสติ. อนุกฺกเมน มคฺเคน พุชฺฌิตพฺพนฺติ อนุพุทฺธนฺติ วุตฺเต จตุสจฺจธมฺโม คเหตพฺโพติ อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺม’’นฺติ.

‘‘เสลมเย’’ติ อิมินา สิลาย นิพฺพตฺโต เสโลติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณนา’’ติ อิมินา สมนฺตจกฺขุสรูปํ ทสฺเสติ. ภควา ตฺวมฺปีติ โยชนา. ธมฺมสทฺโท ปญฺญาปริยาโยติ อาห ‘‘ธมฺมมยํ ปญฺญามย’’นฺติ. อเปโต โสโก อิมสฺสาติ อเปตโสโก, ภควา. โสกํ อวตรตีติ โสกาวติณฺณา, ชนตา. โสกาวติณฺณญฺจ ชาติชราภิภูตญฺจาติ จสทฺโท โยเชตพฺโพ. อิมินา จสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทสฺเสติ.

‘‘ภควา’’ติปทํ ‘‘วีโร’’ติอาทีสุ โยเชตพฺพํ. ‘‘วีริยวนฺตตายา’’ติ อิมินา วีรํ ยสฺสตฺถีติ วีโรติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สทฺทสตฺเถสุ อาลปนปเทสุ วิคฺคโห น กาตพฺโพติ อิทํ อาลปนาวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิธ ปน เตสมตฺถทสฺสนตฺถาย วิคฺคโห วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เทวปุตฺต…เป… วิชิตตฺตา’’ติ อิมินา วิชิโต มาเรหิ สํคาโม อเนนาติ วิชิตสงฺคาโมติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ขนฺธมาโร มจฺจุมาเรน สงฺคหิโต ทฺวินฺนํ มารานํ เอกโต วิชิตตฺตา. ‘‘สตฺตวาโห’’ติ ปฐมกฺขเรน จ ‘‘สตฺถวาโห’’ติ ทุติยกฺขเรน จ ยุตฺโต. ตตฺถ สตฺถวาโห วิยาติ ‘‘สตฺถวาโห’’ติ อุปจาเรน วุตฺเต ทุติยกฺขเรน ยุตฺโต, สตฺเต วหหีติ สตฺตวาโหติ มุขฺยโต วุตฺเต ปฐมกฺขเรน ยุตฺโต. อิธ ปน ปฐมกฺขเรน ยุตฺโตติ อาห ‘‘สตฺเต วหตีติ สตฺตวาโห’’ติ. นตฺถิ อิณํ อิมสฺสาติ อณโณ ภควา.

๙. พุทฺธจกฺขุนาติ เอตฺถ จกฺขุ ทุวิธํ มํสจกฺขุญาณจกฺขุวเสน. ตตฺถาปิ มํสจกฺขุ ทุวิธํ ปสาทจกฺขุสสมฺภารจกฺขุวเสน. ตตฺถ ปสาทรูปํ ปสาทจกฺขุ นาม, ภมุกฏฺฐิปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ญาณจกฺขุ ปน ปญฺจวิธํ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๓) ทิพฺพธมฺมปญฺญาพุทฺธสมนฺตจกฺขุวเสน. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุอภิญฺญาญาณํ ทิพฺพจกฺขุ นาม, เหฏฺฐิมมคฺคตฺตยํ ธมฺมจกฺขุ นาม, อรหตฺตมคฺคญาณํ ปญฺญาจกฺขุ นาม, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ อาสยานุสยญาณญฺจ พุทฺธจกฺขุ นาม, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมนฺตจกฺขุ นาม. อิธ ปน ‘‘พุทฺธจกฺขุนา’’ติ วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺตเทฺวญาณานิเยวาติ อาห ‘‘อินฺทฺริย…เป… ญาเณน จา’’ติ. หีติ สจฺจํ. เยสนฺติ สตฺตานํ. สทฺธาทีนีติ อาทิสทฺเทน วีริยสติสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ สงฺคณฺหาติ. ติกฺขานีติ ติขิณานิ. มุทูนีติ สุขุมตรานิ. อาการาติ การณา. อิมานิ ตีณิ ทุกานิ พาหิรตฺถสมาสวเสน วุตฺตานิ. สุเขน วิญฺญาเปตพฺพาติ สุวิญฺญาปยา, ตถา ทุวิญฺญาปยาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เย กถิตการณ’’นฺติอาทิ. ปรโลโก จ วชฺชญฺจ ปรโลกวชฺชานิ, ตานิ ภยโต ปสฺสนฺตีติ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เย’’ติอาทิ. อิมานิ เทฺว ทุกานิ กิตวเสน วุตฺตานิ, อิธ ปจฺฉิมทุเก ‘‘น อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน’’ติ ทุติยปทํ น วุตฺตํ, ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) ปน ยุคฬวเสน วุตฺตํ. อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินีติ วจนตฺเถน คจฺโฉ วา ลตา วา โปกฺขรณี วา วนํ วา ‘‘อุปฺปลินี’’ติ วุจฺจติ, อิธ ปน ‘‘วน’’นฺติ อาห ‘‘อุปฺปลวเน’’ติ. นิมุคฺคาเนว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โปสยนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, อิมินา อนฺโตนิมุคฺคาเนว หุตฺวา โปสยนฺตีติ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุทเกน สม’’นฺติ อิมินา อุทเกน สมํ สโมทกํ, สโมทกํ หุตฺวา ฐิตานีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อติกฺกมิตฺวา’’ติ อิมินา อจฺจุคฺคมฺมาติปทสฺส อติอุคฺคนฺตฺวาติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

ปฏิจฺฉนฺเนน อาโรปิตาติ ปารุตา, น ปารุตา อปารุตา. อปารุตา นาม อตฺถโต วิวรณาติ อาห ‘‘วิวฏา’’ติ โสติ อริยมคฺโค. หีติ สจฺจํ. ปจฺฉิมปททฺวเยติ คาถาย อุตฺตมปททฺวเย. อยเมวตฺโถติ อยํ วกฺขมาโน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. หีติ วิตฺถาโร. น ภาสินฺติ เอตฺถ อุตฺตมปุริสตฺตา ‘‘อห’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เทวมนุเชสุ’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเสสวเสน ‘‘มนุเชสู’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทวมนุสฺเสสู’’ติ.

๖. ปญฺจวคฺคิยกถา

๑๐. ฐานุปฺปตฺติยาติ การเณน อุปฺปตฺติยา. นิกฺกิเลโส ชาติ สภาโว อิมสฺสาติ นิกฺกิเลสชาติโก. ‘‘ญาณ’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺเตปิ อตฺถโต อนาวรณญาณเมวาติ อาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติ. อิโตติ ‘‘ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ ปริวิตกฺกทิวสโต, เหฏฺฐาติ สมฺพนฺโธ. เทวตา ปน อาฬารสฺส กาลงฺกรณเมว ชานาติ, น อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺตภาวํ. ภควา ปน สพฺพํ ชานาติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโต’’ติ. ‘‘ปริหีนตฺตา’’ติ อิมินา มหาชานิโยติ เอตฺถ หาธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ อาฬารสฺส. มหตี ชานิอสฺสาติ ‘‘มหาชานิโก’’ติ วตฺตพฺเพ กการสฺส ยการํ กตฺวา ‘‘มหาชานิโย’’ติ วุตฺตํ. อกฺขเณติ พฺรหฺมจริยวาสาย อโนกาเส, อากิญฺจญฺญายตเนติ อตฺโถ. หิยฺโยติ อนนฺตราตีตาเห. โสปีติ อุทโก รามปุตฺโตปิ. ปิสทฺโท อาฬาราเปกฺโข. ตตฺถ อาฬาโร กาลาโม ยาวอากิญฺจญฺญายตนฌานลาภี โหติ, ตสฺมา อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโต. อุทโก รามปุตฺโต ยาวเนวสญฺญานาสญฺญายตนฌานลาภี โหติ, ตสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘พหุการา’’ติ จ ‘‘พหูปการา’’ติ จ ปาฐสฺส ทฺวิธา ยุตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘พหุการาติ พหูปการา’’ติ. เปสิตตฺตภาวํ มนฺติ โยชนา. อิมินา ปหิตตฺตนฺติ เอตฺถ อตฺตสทฺโท กายวาจโกติ ทสฺเสติ.

๑๑. อนฺตราสทฺเทน ยุตฺตตฺตา ‘‘คยํ, โพธิ’’นฺติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘คยาย จ โพธิมณฺฑสฺส จา’’ติ.

คาถาย จตูสุ สพฺพสทฺเทสุ ทุติโย สพฺพสทฺโท อนวเสสตฺโถ, เสสา สาวเสสตฺถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพํ เตภูมกธมฺม’’นฺติอาทิ. วจนตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อรหตฺตผลสฺสาปิ ตณฺหากฺขยตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตณฺหากฺขเย นิพฺพาเน’’ติ. สยํสทฺโท อตฺตปริยาโย, อภิญฺญายสทฺโท ตุ ตฺวาปจฺจยนฺโตติ อาห ‘‘อตฺตนาว ชานิตฺวา’’ติ. ‘‘สพฺพํ จตุภูมกธมฺม’’นฺติ อิมินา ญาธาตุยา กมฺมํ ทสฺเสติ. ‘‘อยํ เม อาจริโย’’ติ อุทฺทิสนาการทสฺสนํ.

‘‘โลกุตฺตรธมฺเม’’ติ อิมินา โลกิยธมฺเม ปน อาจริโย (มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อตฺถีติ ทสฺเสติ. ปฏิปุคฺคโลติ เอตฺถ ปฏิสทฺโท ปฏิภาคตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิภาคปุคฺคโล’’ติ. สทิสปุคฺคโล นาม นตฺถีติ อตฺโถ. สีติภูโตติ สีติ หุตฺวา ภูโต, สีติภาวํ วา ปตฺโต.

กาสีนนฺติ พหุวจนวเสน วุตฺตตฺตา ชนปทานํ นามํ. ชนปทสมูหสฺส รฏฺฐนามตฺตา วุตฺตํ ‘‘กาสิรฏฺเฐ’’ติ. ‘‘นคร’’นฺติ อิมินา ปุรสทฺโท นครปริยาโยติ ทสฺเสติ. ปฏิลาภายาติ ปฏิลาภาปนตฺถาย. ‘‘เภริ’’นฺติ อิมินา ทุนฺทุภิสทฺโท เภริวาจโกติ ทสฺเสติ. เภริ หิ ‘‘ทุํทุ’’นฺติสทฺเทน อุภิ ปูรณเมตฺถาติ ทุนฺทุภีติ วุจฺจติ. ทการรการานํ สํโยคํ กตฺวา ทุนฺทฺรุภีติปิ ปาโฐ อตฺถิ, โส อปาโฐเยว. ‘‘ปหริสฺสามี’’ติ เอตฺถ ปหารสทฺเทน อาหญฺญินฺติ เอตฺถ อาปุพฺพหนธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ, สฺสามิสทฺเทน อชฺชตนิอึวิภตฺติยา อนาคตกาเล ปวตฺตภาวํ, อิติสทฺเทน คมนาการวาจกสฺส อิติสทฺทสฺส โลปภาวํ ทสฺเสติ.

อนนฺตชิโนติ อนนฺตสงฺขาตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานภูเตน อรหตฺตมคฺคญาเณน สพฺพกิเลสารีนํ ชิตวา, เอเตน ผลูปจาเรน อนนฺตชินภาวํ ทสฺเสติ. หุเวยฺย ปาวุโสติ เอตฺถ ‘‘หุเวยฺย อปิ อาวุโส’’ติ ปทวิภาคํ กตฺวา หุธาตุ สตฺตตฺถวาจโก, อปิสทฺโท เอวํนามวาจโกติ ทสฺเสนฺโต อาห อาวุโส ‘‘เอวํ นาม ภเวยฺยา’’ติ. วการสฺส ปการํ กตฺวา ‘‘หุเปยฺยา’’ติ ปาโฐปิ ยุชฺชติเยว.

๑๒. ‘‘อตฺถาย ปฏิปนฺโน’’ติ อิมินา พาหุลฺลสฺส อตฺถาย ปฏิปนฺโน พาหุลฺลิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปธานโตติ ทุกฺกรจริยาย ปทหนโต. ‘‘ภฏฺโฐ’’ติ อิมินา วิพฺภนฺโตติ เอตฺถ วิปุพฺพภมุธาตุยา อนวฏฺฐานตฺโถ นาม อตฺถโต ภฏฺโฐติ ทสฺเสติ. โสตนฺติ เอตฺถ โสตสทฺทสฺส โสตวิญฺญาณาทิวาจกตฺตา ‘‘โสตินฺทฺริย’’นฺติ วุตฺตํ. อิริยายาติ เอตฺถ อิริยนํ จรณํ อิริยาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺกรจริยายา’’ติ. อภิชานาถ โนติ เอตฺถ โนสทฺโท นุสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘อภิชานาถ นู’’ติ. วากฺยนฺติ วาจกํ. สญฺญาเปตุนฺติปทสฺส สญฺญาปนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อหํ พุทฺโธ’’ติ.

๑๓. อิโตติ ‘‘จกฺขุกรณี’’ติอาทิโต. ปทตฺถโตติ ปทโต จ อตฺถโต จ, ปทานํ อตฺถโต วา. อิโตติ ยถาวุตฺตโต. หีติ สจฺจํ. สุตฺตนฺตกถนฺติ สุตฺตนฺตวเสน วุตฺตวจนํ.

๑๘. เทวตาโกฏีหีติ พฺรหฺมสงฺขาตาหิ เทวตาโกฏีหิ. ปติฏฺฐิตสฺส ตสฺส อายสฺมโตติ สมฺพนฺโธ. สาว เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทาติ โยชนา.

๑๙. ทุติยทิวเส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทุติยทิวเส’’ติอาทิ ปาฏิปททิวสํ อุปนิธาย วุตฺตํ. ปกฺขสฺสาติ อาสฬฺหีมาสกาฬปกฺขสฺส. สพฺเพว เต ภิกฺขูติ โยชนา. อนตฺตสุตฺเตนาติ อนตฺตลกฺขณสุตฺตนฺเตน (มหาว. ๒๐; สํ. นิ. ๓.๕๙).

ปญฺจมิยา ปกฺขสฺสาติ ปกฺขสฺส ปญฺจมิยา. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. ‘‘มนุสฺสอรหนฺโตติ อิมินา เทวอรหนฺโต พหูติ ทสฺเสติ.

๗. ปพฺพชฺชากถา

๓๑. โปราณานุโปราณานนฺติ ปุราเณ จ อนุปุราเณ จ ภวานํ. เอกสฏฺฐีติ เอโก จ สฏฺฐิ จ, เอเกน วา อธิกา สฏฺฐิ เอกสฏฺฐิ.

ตตฺราติ เตสุ เอกสฏฺฐิมนุสฺสอรหนฺเตสุ. ปุพฺพโยโคติ ปุพฺเพ กโต อุปาโย, ปุพฺพูปนิสฺสโยติ อตฺโถ. วคฺคพนฺเธนาติ สมูหํ กตฺวา พนฺเธน. เตติ ปญฺจปญฺญาส ชนา. ฌาเปสฺสามาติ ฑยฺหิสฺสาม. นีหรึสูติ คามโต นีหรึสุ. เตสูติ ปญฺจปญฺญาสชเนสุ. ปญฺจ ชเน ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เสสาติ ปญฺจหิ ชเนหิ อวเสสา. โสติ ยโส ทารโก. เตปีติ จตฺตาโรปิ ชนา. ตตฺถาติ สรีเร. เต สพฺเพปีติ ยสสฺส มาตาปิตุภริยาหิ สทฺธึ สพฺเพปิ เต สหายกา. เตนาติ ปุพฺพโยเคน.

อามนฺเตสีติ กเถสิ.

๓๒. ทิพฺเพสุ วิสเยสุ ภวา ทิพฺพา โลภปาสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิพฺพา นามา’’ติอาทิ. โลภปาสาติ โลภสงฺขาตา พนฺธนา. อสวนตาติ เอตฺถ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อสวนตายา’’ติ. ปริหายนฺตีติ เอตฺถ เกน ปริหายนฺตีติ อาห ‘‘วิเสสาธิคมโต’’ติ. วิเสสาธิคมโตติ มคฺคผลสงฺขาตสฺส วิเสสสฺส อธิคมโต.

๓๓. อนฺตํ ลามกํ กโรตีติ อนฺตโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ลามกา’’ติ. ‘‘หีนสตฺตา’’ติ อิมินา อนฺตกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อามนฺตนปทเมตํ. ตนฺติ ราคปาสํ. หีติ สจฺจํ. โสติ มาโร ปาปิมา. อนฺตลิกฺเข จรนฺตานํ ปญฺจาภิญฺญานมฺปิ พนฺธนตฺตา อนฺตลิกฺเข จรติ ปวตฺตตีติ อนฺตลิกฺขจโรติ วจนตฺเถน ราคปาโส ‘‘อนฺตลิกฺขจโร’’ติ มาเรน ปาปิมตา วุตฺโต.

๓๔. นานาชนปทโตติ เอกิสฺสาปิ ทิสาย นานาชนปทโต. ‘‘อนุชานามิ…เป… ปพฺพาเชถา’’ติอาทิมฺหิ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปพฺพาเชนฺเตน ภิกฺขุนา ปพฺพาเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เย ปฏิกฺขิตฺตา ปุคฺคลาติ โยชนา. ปรโตติ ปรสฺมึ. ‘‘น ภิกฺขเว…เป… ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ ปาฬึ (มหาว. ๘๙) อาทึ กตฺวาติ โยชนา. เตติ ปฏิกฺขิตฺตปุคฺคเล. โสปิ จาติ โสปิ จ ปุคฺคโล. อนุญฺญาโตเยว ปพฺพาเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส จาติ ปุคฺคลสฺส จ, อถ วา เตสญฺจ มาตาปิตูนํ. วจนวิปลฺลาโส เหส. อนุชานนลกฺขณํ วณฺณยิสฺสามาติ สมฺพนฺโธ.

เอวนฺติ อิมินา วุตฺตนเยน. จสทฺโท วากฺยสมฺปิณฺฑนตฺโถ. สเจ อจฺฉินฺนเกโส โหติ จ, สเจ เอกสีมาย อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถิ จาติ อตฺโถ. อญฺเญปีติ อตฺตนา อปเรปิ. ภณฺฑูติ มุณฺโฑ, โสเยว กมฺมํ ภณฺฑุกมฺมํ. ตสฺสาติ ภณฺฑุกมฺมสฺส. โอกาโสติ ปพฺพชฺชาย ขโณ. ‘‘โอกาสํ น ลภตี’’ติ วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

อวุตฺโตปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท วุตฺโต ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชตีติ เอตฺถ ปพฺพชฺชา จตุพฺพิธา ตาปสปพฺพชฺชา ปริพฺพาชกปพฺพชฺชา สามเณรปพฺพชฺชา อุปสมฺปทปพฺพชฺชาติ. ตตฺถ เกสมสฺสุหรณํ ตาปสปพฺพชฺชา นาม วกฺกลาทิคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. อิสิปพฺพชฺชาติปิ ตสฺสาเยว นามํ. เกสมสฺสุหรณเมว ปริพฺพาชกปพฺพชฺชา นาม กาสายาทิคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. เกสมสฺสุหรณญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ สามเณรปพฺพชฺชา นาม สรณคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. อุปสมฺปทปพฺพชฺชา ติวิธา เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทปพฺพชฺชา สรณคหณูปสมฺปทปพฺพชฺชา ญตฺติจตุตฺถวาจิกูปสมฺปทปพฺพชฺชาติ. ตตฺถ เอหิภิกฺขูปสมฺปทปพฺพชฺชายํ เกสมสฺสุหรณาทิ สพฺพํ เอกโตว สมฺปชฺชติ ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ภควโต วจเนน อภินิปฺผนฺนตฺตา. สรณคหณูปสมฺปทปพฺพชฺชา สามเณรปพฺพชฺชสทิสาเยว. เกสมสฺสุหรณญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ สรณคหณญฺจ ญตฺติจตุตฺถวาจิกูปสมฺปทปพฺพชฺชา นาม กมฺมวาจาคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. ตตฺถ สามเณรปพฺพชฺชํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชตี’’ติ. อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส เวยฺยาวจฺจกรฏฺฐานนิยมํ กตฺวา. ปพฺพชฺชากมฺเม อตฺตโน อิสฺสริยมกตฺวาติ อตฺโถ. ทหเรน ภิกฺขุนา เกสจฺเฉทนํ กาสายจฺฉาทนํ สรณทานนฺติ ตีณิ กิจฺจานิ กาตพฺพานิเยว. เกจิ ‘‘สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานี’’ติ ปาฐํ อิธาเนตฺวา ทหเรน ภิกฺขุนา สรณานิ น ทาตพฺพานีติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ ทหรสฺส ภิกฺขุตฺตา, ภิกฺขูนํ ปพฺพาเชตุํ ลภนตฺตา จ. อุปชฺฌาโย เจ เกสจฺเฉทนญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ อกตฺวา ปพฺพชฺชตฺถํ สรณานิเยว เทติ, น รุหติ ปพฺพชฺชา ปพฺพชฺชาย อกตฺตพฺพตฺตา. กมฺมวาจํ สาเวตฺวา อุปสมฺปาเทติ, รุหติ อุปสมฺปทา อปตฺตจีวรานํ อุปสมฺปทสิทฺธิโต, กมฺมวิปตฺติยา อภาวโต จ. ขณฺฑสีมนฺติ อุปจารสีมฏฺฐํ พทฺธสีมํ. ปพฺพาเชตฺวาติ เกสจฺเฉทนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ กาสายจฺฉาทนสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตา. สามเณรสฺส สรณทานสฺส อรุหตฺตา ‘‘สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. ปุริสํ ปพฺพาเชตุนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. อาณตฺติยาติ ภิกฺขูนํ อาณตฺติยา. เยน เกนจีติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ เยน เกนจิ.

‘‘ภพฺพรูโป’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเหตุโก’’ติ. สเหตุโกติ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสเยหิ สห ปวตฺโต. ยสสฺสีติ ปริวารยเสน จ กิตฺติยเสน จ สมนฺนาคโต. โอกาสํ กตฺวาปีติ โอกาสํ กตฺวา เอว. สยเมวาติ น อญฺโญ อาณาเปตพฺโพ. เอตฺโตเยวาติ ทสฺสนฏฺฐานโตเยว. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. ขชฺชุ วาติ กณฺฑุวนํ วา. ‘‘กจฺฉุ วา’’ติปิ ปาโฐ, ปามํ วาติ อตฺโถ. ปิฬกา วาติ โผฏา วา. เอตฺตเกนาติ เอตปมาเณน ฆํสิตฺวา นฺหาปนมตฺเตน. อนิวตฺติธมฺมาติ คิหิภาวํ อนิวตฺตนสภาวา. กตญฺญูติ กตสฺสูปการสฺส ชานนสีลา. กตเวทิโนติ กตญฺญูปการสฺส เวทํ ปากฏํ กโรนฺโต.

อนิยฺยานิกกถาติ ยาวทตฺถํ สุปิตฺวา ยาวทตฺถํ ภุญฺชีตฺวา จิตฺตเกฬึ กโรนฺโต อนุกฺกณฺฐิโต วิหราหีติอาทิกา กถา. นกเถตพฺพํ ทสฺเสตฺวา กเถตพฺพํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถขฺวสฺสา’’ติ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อาจิกฺขนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาจิกฺขนฺเตน จา’’ติอาทิ. วณฺณ…เป… วเสนาติ วณฺโณ จ สณฺฐานญฺจ คนฺโธ จ อาสโย จ โอกาโส จ, เตสํ วเสน, อาจิกฺขิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ ผลโชตโก, อาจิกฺขนสฺส ผลํ วกฺขามีติ อตฺโถ. โสติ ปพฺพชฺชาเปกฺโข. ปุพฺเพติ ปุพฺพภเว, ปพฺพชนโต ปุพฺเพ วา. กณฺฏกเวธาเปกฺโข ปริปกฺกคณฺโฑ วิย ญาณํ ปวตฺตตีติ โยชนา. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อินฺทาสนีติ สกฺกสฺส วชิราวุโธ. โส หิ อินฺเทน อสียติ ขิปียตีติ อินฺทาสนีติ วุจฺจติ. อินฺทาสนิ ปพฺพเต จุณฺณยมานา วิย สพฺเพ กิเลเส จุณฺณยมานํเยวาติ โยชนา. ขุรคฺเคเยวาติ ขุรสฺส โกฏิยเมว. ขุรกมฺมปริโยสาเนเยวาติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปตฺตา, ตสฺมา. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส.

คิหิคนฺธนฺติ เคเห ฐิตสฺส ชนสฺส คนฺธํ. อถาปีติ ยทิปิ อจฺฉาเทตีติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อาจริโย วาติ สรณทานาจริโย วา กมฺมวาจาจริโย วา โอวาทาจริโย วา. ตํเยว วาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขเมว วา. เตน ภิกฺขุนาวาติ อาจริยุปชฺฌายภิกฺขุนา เอว.

อนาณตฺติยาติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อนาณตฺติยา. อิมินา อาจริยุปชฺฌาเยหิ อนาณตฺเตน เยน เกนจิ นิวาสนาทีนิ น กาตพฺพานีติ ทสฺเสติ. ภิกฺขุนาติ อาจริยุปชฺฌายภิกฺขุนา. ตสฺเสวาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺเสว. อุปชฺฌายมูลเกติ อุปชฺฌายมูลเก นิวาสนปารุปเน. อยนฺติ วินิจฺฉโย.

ตตฺถาติ ปพฺพชฺชูปสมฺปทฏฺฐาเน. เตสนฺติ ภิกฺขูนํ. อถาติ วนฺทาปนโต ปจฺฉา, วนฺทาปนสฺส อนนฺตรา วา. ‘‘เอวํ วเทหี’’ติ ปาฬินยนิทสฺสนมุเขน ‘‘ยมหํ วทามิ, ตํ วเทหี’’ติ อฏฺฐกถานยํ นิทสฺเสติ. อถาติ ตทนนฺตรํ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส, ทาตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอกปทมฺปีติ ตีสุ วากฺยปเทสุ เอกํ วากฺยปทมฺปิ, นวสุ วา วิภตฺยนฺตปเทสุ เอกปทมฺปิ. เอกกฺขรมฺปีติ จตุวีสตกฺขเรสุ เอกกฺขรมฺปิ.

เอกโต สุทฺธิยาติ เอกสฺเสว กมฺมวาจาจริยสฺส ฐานกรณสมฺปตฺติยา สุชฺฌเนน. อุภโต สุทฺธิยาวาติ อุภเยสํ สรณทานาจริยสามเณรานํ สุชฺฌเนน เอว. ฐานกรณสมฺปทนฺติ อุรอาทิฏฺฐานานญฺจ สํวุตาทิกรณานญฺจ สมฺปทํ. วตฺตุนฺติ ฐานกรณสมฺปทํ วตฺตุํ. น สกฺโกตีติ วตฺตุํ น สกฺโกตีติ โยชนา.

อิมานีติ สรณานิ. จสทฺโท อุปนฺยาโส, ปนสทฺโท ปทาลงฺกาโร. เอกสมฺพนฺธานีติ เอกโต สมฺพนฺธานิ. อนุนาสิกนฺตํ กตฺวา ทานกาเล ‘‘พุทฺธํ’’อิติ ‘‘สรณํ’’อิติ ปทานญฺจ ‘‘สรณํ’’อิติ ‘‘คจฺฉามิ’’อิติ ปทานญฺจ อนฺตรา วิจฺเฉทมกตฺวา เอกสมฺพนฺธเมว กตฺวา ทาตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ติณฺณํ ปทานมนฺตรา พฺยวธานสฺส กสฺสจิ อกฺขรสฺส อภาวโต. วิจฺฉินฺทิตฺวาติ วิจฺเฉทํ กตฺวา. มการนฺตํ กตฺวา ทานกาเล ติณฺณํ ปทานมนฺตรา เอกสมฺพนฺธมกตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา เอว กตฺวา ทาตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา? ติณฺณํ ปทานมนฺตรา พฺยวธานสฺส นิสฺสรสฺส มการสฺส อตฺถิภาวโต. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ วจนํ, ‘‘นตฺถี’’ติปเท กตฺตา, ‘‘น วุตฺต’’นฺติปเท กมฺมํ. ตถาติ ‘‘อหํ ภนฺเต พุทฺธรกฺขิโต’’ติอาทินา อากาเรน, อวทนฺตสฺส สรณํ น กุปฺปติ, พุการทการาทีนํ พฺยญฺชนานํ ฐานกรณสมฺปทํ หาเปนฺตสฺเสว สรณํ กุปฺปตีติ อธิปฺปาโย.

‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติ อิมินา สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. ติกฺขตฺตุโต อธิกํ ปน สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. ตตฺถาติ ตาสุ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ. ปรโตติ ปรสฺมึ. สาติ อุปสมฺปทา. ปพฺพชฺชา ปน อนุญฺญาตา เอวาติ สมฺพนฺโธ. ปรโตปีติ ปิสทฺโท ปุพฺพาเปกฺโข. สาติ ปพฺพชฺชา. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เกสจฺเฉทนกาสายจฺฉาทนสรณทาเนน. หีติ ผลโชตโก.

เอสาติ เอโส สามเณโรติ อตฺโถ. ‘‘คติมา’’ติ วตฺวา ตสฺสตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปณฺฑิตชาติโก’’ติ. อถาติ เอวํ สติ. อสฺสาติ สามเณรสฺส. ตสฺมึเยว ฐาเนติ สามเณรภูมิยํ ฐิตฏฺฐาเนเยว. ยถา ภควตา อุทฺทิฏฺฐานิ, ตถา อุทฺทิสิตพฺพานีติ โยชนา. เอตนฺติ ‘‘อนุชานามิ…เป… ชาตรูป รชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ วจนํ.

ตนฺติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตวจนํ. ยถาปาฬิยาวาติ เอวสทฺโท สนฺนิฏฺฐานตฺโถ, เตน ยถาปาฬิยาว อุทฺทิสิตพฺพานิ. ยถาปาฬึ วิสชฺเชตฺวา อญฺญถา เอว อุทฺทิสิตพฺพานีติ วาทํ นิวาเรติ. ยถาปาฬึ วิสชฺเชตฺวา อญฺญถา ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณึ สิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ อุทฺทิสนฺโตปิ นิทฺโทโสเยว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตานีติ สิกฺขาปทานิ. ยาวาติ ยตฺตกํ กาลํ น ชานาติ, น กุสโล โหตีติ สมฺพนฺโธ. สนฺติกาวจโรเยวาติ อาจริยุปชฺฌายานํ สมีเป อวจาโรว. อสฺสาติ สามเณรสฺส. กปฺปิยากปฺปิยนฺติ ทสสิกฺขาปทวินิมุตฺตํ กปฺปิยํ ปรามาสาทิญฺจ อกปฺปิยํ อปรามาสาทิญฺจ. เตนาปีติ สามเณเรนาปิ. นาสนงฺคานีติ ลิงฺคนาสนองฺคานิ. สาธุกํ สิกฺขิตพฺพนฺติ สาธุกํ อสิกฺขนฺตสฺส ลิงฺคนาสนญฺจ ทณฺฑกมฺมนาสนญฺจ โหตีติ อธิปฺปาโย.

๑๐. ทุติยมารกถา

๓๕. มยฺหนฺติปทสฺส ‘‘อนุปฺปตฺตา สจฺฉิกตา’’ติปเทสุ ฉฏฺฐีกตฺตุภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มยา โขติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ‘‘มยฺห’’นฺติปทสฺส ‘‘โยนิโส มนสิการา, โยนิโส สมฺมปฺปธานา’’ติปเทสุ สมฺพนฺธภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘โยนิโส มนสิการา, โยนิโส สมฺมปฺปธานา’’ติ เอตฺถ การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘เตน เหตุนา’’ติ. ‘‘ปุนา’’ติอาทินา ‘‘มยฺห’’นฺติปทํ ‘‘โยนิโส มนสิการา, โยนิโส สมฺมปฺปธานา’’ติปเทสุ สามฺยตฺเถ สามิภาเวน โยเชตฺวา ปุน ‘‘อนุปฺปตฺตา, สจฺฉิกตา’’ติ ปเทสุ กตฺตุตฺเถ สามิภาเวน วิภตฺติวิปลฺลาโส กาตพฺโพติ ทสฺเสติ.

๑๑. ภทฺทวคฺคิยกถา

๓๖. ภทฺทํ รูปญฺจ จิตฺตญฺจ เอเตสมตฺถีติ ภทฺทกา. วคฺคพนฺธนํ วคฺโค อุตฺตรปทโลเปน, วคฺเคน จรนฺตีติ วคฺคิยา. ภทฺทกา จ เต วคฺคิยา จาติ ภทฺทวคฺคิยา กการโลเปนาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภทฺทวคฺคิยา’’ติอาทิ. ‘‘โวกาโร นิปาตมตฺโต’’ติ อิมินา ตุมฺหสทฺทสฺส จ โยวจนสฺส จ การิยภาวํ นิวตฺเตติ. หีติ สจฺจํ. เตติ ภทฺทวคฺคิยา. อิทนฺติ ปญฺจสีลรกฺขนํ. ปุพฺพกมฺมนฺติ ปุพฺเพ อุปจิตํ กุสลกมฺมํ.

๑๒. อุรุเวลปาฏิหาริยกถา

๓๘. ปริยาทิเยยฺยนฺติ เอตฺถ ทาธาตุสฺส ปรีติ จ อาติ จ อุปสคฺควเสน อภิภวนตฺโถติ อาห ‘‘อภิภเวยฺย’’นฺติ.

๓๙. ปจฺฉา ปกฺขิตฺตาติ สงฺคีติโต ปรํ โปตฺถการูเฬฺหหิ ฐปิตาติ อตฺโถ.

๔๔. ‘‘เอวํ วทนฺโต วิย โอณโต’’ติ อิมินา ‘‘อาหรหตฺโถ’’ติปทสฺส ตทฺธิตภาวํ ทสฺเสติ. วิตฺถิณฺณมุขตฺตา มนฺทํ หีนํ อติมุขเมตาสนฺติ วจนตฺเถน อคฺคิกปาลา มนฺทามุขิโยติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อคฺคิภาชนานิ วุจฺจนฺตี’’ติ.

๕๑. ยสฺมา โย นาคทมนกาโล จิรํ ปตติ ปวตฺตติ, ตสฺมา โส จิรปติโกติ วุจฺจติ, ตสฺมา จิรปติกา ปฏฺฐาย อภิปฺปสนฺนาติ โยชนา. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จิรกาลโต ปฏฺฐายา’’ติ.

๕๒. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘ชฏามิสฺส’’นฺติอาทิปเทสุ. ขาริกาชนฺติ เอตฺถ กมณฺฑลุอาทิกา ตาปสปริกฺขารา ขารีติ วุจฺจนฺติ, ขาริสงฺขาเตน ภาเรน ปูริโต กาโช ขาริกาโชติ อตฺถํ เอกเทเสน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขาริภาโร’’ติ.

๑๓. พิมฺพิสารสมาคมกถา

๕๕. ลฏฺฐิสทฺโท ตรุณรุกฺขวาจโก ‘‘อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒), อิธาปิ ตรุณตาลรุกฺโข ลฏฺฐิ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตาลุยฺยาเน’’ติ. วฏรุกฺเขติ นิโคฺรธรุกฺเข. เอตฺถ ‘‘วฏ’’อิติ อิมินา วฏรุกฺโข พหุมูลตฺตา สุฏฺฐุํ ปติฏฺฐาตีติ อตฺเถน สุปฺปติฏฺโฐ นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘รุกฺเข’’อิติ อิมินา เจติยสทฺโท เจติยรุกฺเข วตฺตตีติ ทสฺเสติ, เทวาลยญฺจ ถูปญฺจ นิวตฺเตติ. ตสฺสาติ วฏรุกฺขสฺส. เอตนฺติ ‘‘สุปฺปติฏฺเฐ เจติเย’’ติ เอตํ นามํ. โลกโวหารวเสน ทสสหสฺสสงฺขาเต สงฺขฺยาวิเสเส นีหริตฺวา ยุชฺชิตพฺพนฺติ นิยุตนฺติ วจนตฺเถน ทสสหสฺสํ นิยุตํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกนิยุตํ ทสสหสฺสานี’’ติ. ‘‘นหุต’’นฺติปิ ปาโฐ, โส อยุตฺโต นหุตสงฺขาเตน สงฺขฺยาวิเสเสน มิสฺสีภาเวน ปสงฺคตฺตา. เตสนฺติ ทฺวาทสนิยุตานํ พฺราหฺมณคหปติกานํ.

‘‘กิสสรีรตฺตา’’ติ อิมินา กิโส โก อตฺตา เอเตสนฺติ กิสกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. กกาโร เหตฺถ อตฺตวาจโก. ‘‘โอวาทโก’’ติ อิมินา โอวทาโนติ เอตฺถ ยุปจฺจโย กตฺตุตฺโถติ ทสฺเสติ. คาถาพนฺธตฺตา อการสฺส ทีโฆ. ‘‘อถ วา’’ติอาทินา กิสโก หุตฺวา อญฺเญ โอวทาโน กิสโกวทาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ, อยมตฺโถ วา. ตฺวํ ปหาสีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ตุวํ. อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา.

กามิตฺถิโยติ เอการโลปวเสน สนฺธีติ อาห ‘‘กาเม อิตฺถิโย จา’’ติ. อุปจีสูติ เอตฺถ กามขนฺธกิเลสอภิสงฺขารสงฺขาเตสุ จตูสุ อุปธีสุ ขนฺธุปธิ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ขนฺธุปธีสู’’ติ.

โกจรหีติ เอตฺถ โกสทฺโท ‘‘โก เต พลํ มหาราชา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๘๘๐) วิย กฺวสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘กฺวจรหี’’ติ. นิปาโตเยเวส.

ปทสทฺทสฺส จรณปทาทโย นิวตฺเตตุํ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานปท’’นฺติ. ‘‘สนฺตสภาวตายา’’ติอาทินา สนฺโต สภาโว อิมสฺส ปทสฺสาติ สนฺตํ. นตฺถิ อุปธโย เอตฺถาติ อนุปธิกํ. นตฺถิ กิญฺจนเมตฺถาติ อกิญฺจนํ. ตีสุ ภเวสุ น สญฺชตีติ อสตฺตํ. อญฺญถา น ภวตีติ อนญฺญถาภาวิ. อญฺเญน เกนจิ น เนตพฺพนฺติ อนญฺญเนยฺยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตนาติ ‘‘สนฺต’’นฺติอาทิปเทน. เมติ มม, มโนติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ เทวมนุสฺสโลเก เม มโน รโต นามาติ กึ วกฺขามิ. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตีติ โยชนา.

๕๖. ตญฺจาติ สาวกภาวญฺจ.

๕๗. อสฺสาสกาติ เอตฺถ อาปุพฺโพ สาสธาตุ อาปุพฺพ สิสธาตุนา สทิโส, ‘‘เม’’ติ ฉฏฺฐีโยคตฺตา ณฺวุปจฺจโย จ ภาวตฺโถติ อาห ‘‘อาสิสนา’’ติ. ‘‘ปตฺถนา’’ติ อิมินา อาปุพฺพสิสธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ พิมฺพิสารรญฺโญ. ตตฺถาติ รตนตฺตเย. นิจฺฉยคมนเมวาติ ‘‘สรณ’’อิตินิจฺฉเยน ชานนเมว คโต. อตฺตสนฺนิยฺยาตนนฺติ อตฺตโน อตฺตานํ รตนตฺตเย สนฺนิยฺยาตนํ. อิมินา อตฺตสนฺนิยฺยาตน, ปณิปาต, ตปฺปรายน, สิสฺสภาวูปคมนสงฺขาเตสุ จตูสุ สรณคมเนสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๖; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๑.สรณคมนคมกวิภาวนา) อตฺตสนฺนิยฺยาตนสรณคมนํ ทีเปติ. อยนฺติ พิมฺพิสาโร ราชา. ตนฺติ นิยตสรณตํ. ปณิปาตคมนญฺจาติ เอตฺถ ปณีติ กโร. ยถา หิ ปาทปทสทฺทา ทีฆรสฺสวเสน หุตฺวา จรณํ วทนฺติ, เอวํ ปาณิปณิสทฺทา กรํ วทนฺติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปณีติ กโร’’ติ. ปตนํ ปาโต, ปณิโน ปาโต ปณิปาโต. อตฺถโต อญฺชลิปณมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส คมนญฺจ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อิมินา ปณิปาตสรณคมนํ ทีเปติ. จสทฺโท ‘‘ปากฏ’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. ปากฏญฺจ กโรนฺโตติ หิ อตฺโถ.

๕๘. สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ เอตฺถ สิงฺคีสงฺขาโต นิกฺโข สิงฺคีนิกฺโข, เตน สมาโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สิงฺคีสุวณฺณนิกฺเขน สมานวณฺโณ’’ติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณ’’อิติปเทน นิกฺขสทฺทสฺส สุวณฺณตฺถํ ทสฺเสติ, ปญฺจสุวณฺณาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ. ‘‘สมาน’’อิติปเทน สวณฺโณติ เอตฺถ สกาโร สมานสทฺทสฺเสว การิโยติ ทสฺเสติ. สพฺเพสูติ อขิเลสุ จกฺขาทิอินฺทฺริเยสุ. ทนฺโตติ ทมิโต. อินฺทฺริยสํวโรติ วุตฺตํ โหติ. ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ.

๕๙. โอณีโต ปตฺตโต ปาณิ เยนาติ โอณีตปตฺตปาณีติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปตฺตโต จา’’ติอาทิ. ‘‘อปนีตปาณิ’’นฺติ อิมินา โอณีตสทฺโท อปนีตตฺโถ, ปาณิสทฺเทน จ สมฺพนฺธิตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘ภควนฺต’’นฺติ อิมํ กมฺมํ ‘‘สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ ปาฐเสเสน โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เอกมนฺตนฺติ เอตฺถ อนฺตสทฺโท สมีปเทสตฺโถ, โกฏิเทสตฺโถ วา โหติ, อุปโยควจนญฺจ ภุมฺมตฺเถ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกสฺมึ ปเทเส’’ติ. อตฺถิกปโยเค กรณสฺส สมฺภวโต อาห ‘‘พุทฺธาภิวาทนคมเนน วา ธมฺมสฺสวนคมเนน วา’’ติ. อปฺปากิณฺณนฺติ เอตฺถ อปฺปสทฺโท ปฏิเสธตฺโถติ อาห ‘‘อนากิณฺณ’’นฺติ. ‘‘อพฺโพกิณฺณ’’นฺติปิ ปาโฐ. อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอตฺถ ‘‘อปฺปสทฺท’’นฺติปเทน วจนสทฺทสฺส คหิตตฺตา อิมินา ปาริเสสนเยน นครนิคฺโฆสสทฺโทเยว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘นครนิคฺโฆสสทฺเทน อปฺปนิคฺโฆส’’นฺติ. ตีสุ ปาเฐสุ ปฐเมน ปาเฐน ชนสฺส วาโต ชนวาโต, เตน วิรหิตํ วิชนวาตนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. ทุติเยน ชนสฺส วาโท ชนวาโท, เตน วิรหิตํ วิชนวาทนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. ตติเยน ชนสฺส ปาโต สญฺจรณํ ชนปาโต, เตน วิรหิตํ วิชนปาตนฺติ วิกปฺปํ ทสฺเสติ. รหสฺสํ กรียติ เอตฺถาติ ราหสฺเสยฺยกํ. มนุสฺสานํ ราหสฺเสยฺยกํ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มนุสฺสาน’’นฺติอาทินา.

๑๔. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาน ปพฺพชฺชากถา

๖๐. ‘‘เตติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. อคมํสุ กิราติ โยชนา. ตตฺราติ คิรคฺคสมชฺเช. อถาติ ปริวิตกฺกนานนฺตรํ. ตสฺสาติ สญฺจยสฺส. ปารนฺติ ปรตีรํ. เอตฺถาติ ตุมฺหากํ วาเท. อิทนฺติ อยํ วาโท เอตฺตโกเยวาติ อตฺโถ. โยติ โย โกจิ. ตฺวญฺจ อหญฺจ อเมฺห, เตสุ. นามตุมฺหสงฺขาเตสุ หิ ตีสุ สทฺเทสุ เอกเสเสน กตฺตพฺเพสุ ปจฺฉิมสฺเสว เอกเสโส กาตพฺโพ. เตนาติ กติกกรณเหตุนา.

สํเขเปน วุตฺตํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. อตฺถีเกหีติ อมเตน อตฺถิเกหิ. อุปญฺญาตํ มคฺคนฺติ อมตสฺส มคฺโค อุปคนฺตฺวา ญาโต. ญาโต เจว อุปคโต จาติ สห อุปสคฺเคน ปทํ ปริวตฺติตฺวา อตฺถํ กเถนฺโต อุปสคฺคตฺโถ จ ธาตุตฺโถ จ วิสุํเยว โหตีติ ญาเปติ. อตฺถิเกหิ อเมฺหหิ อุปญฺญาตํ นิพฺพานํ มคฺคํ มคฺคนฺโต อนุพนฺเธยฺยนฺติ วา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. มคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาเณหิ อุปคนฺตฺวา ญาตพฺพนฺติ อุปญฺญาตํ นิพฺพานํ. มคฺคธาถุยา อเนฺวสนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริเยสนฺโต’’ติ.

สาริปุตฺโตปิ ปญฺหํ ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. กมณฺฑลุโตติ กุณฺฑิกโต. อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อกถเนน อนฺตเร วิวรํ ปฏิสนฺทหตีติ ปฏิสนฺธาโร, ตํ. เอตฺถาติ ‘‘น ตฺยาหํ สกฺโกมี’’ติปเท. อธิปฺปาโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. เอตฺตกนฺติ เอตฺตกํ ปญฺหํ. อิมสฺสาติ ปริพฺพาชกสฺส. อวิสยภาวนฺติ อตฺตโน อวิสยภาวํ.

เหตุํ ปฏิจฺจ ภวนฺตีติ เหตุปฺปภวาติ วจนตฺเถน ปญฺจกฺขนฺธา เหตุปฺปภวา นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เหตุปฺปภวา นาม ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ. เตนาติ ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติ ปเทน. อสฺสาติ สาริปุตฺตปริพฺพาชกสฺส. ‘‘เตสํ เหตุ นาม สมุทยสจฺจ’’นฺติ อิมินา หิโนติ เอตสฺมา ผลนฺติ เหตูติ วจนตฺเถน สมุทยสจฺจํ เหตุ นามาติ ทสฺเสติ. ตญฺจาติ สมุทยสจฺจญฺจ. เตสนฺติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุภินฺนมฺปิ สจฺจาน’’นฺติ. อปวตฺติวเสน นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ นิโรโธ. ตญฺจาติ นิโรธญฺจ. เตนาติ ‘‘เตสญฺจ โย นิโรโธ’’ติปเทน. อสฺสาติ สาริปุตฺตปริพฺพาชกสฺส. เอตฺถาติ อิมิสฺสํ คาถายํ, จตูสุ สจฺเจสุ วา. นยโตติ นานนฺตริกนยโต, อวินาภาวนยโต วา, เนตฺติเทสนาหารนยโต วา. ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘นิโรเธ หี’’ติอาทิ. เอกเทสสรูเปกเสสนเยน วา มคฺคสจฺจํ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. นิโรโธ จ นิโรธูปาโย จ นิโรโธติ เอกเทสสรูเปกเสโส กาตพฺโพ. เตสญฺจาติ เอตฺถ อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺเถน จสทฺเทน มคฺคสจฺจํ คเหตพฺพนฺติปิ วทนฺติ. อยํ นโย อฏฺฐกถายํ น วุตฺโต. ตเมวตฺถนฺติ จตุสจฺจสงฺขาตํ ตเมวตฺถํ. ปฏิปาเทนฺโตติ นิคเมนฺโต.

‘‘สเจปี’’ติ อิมินา ยทีติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณติ. ‘‘เอตฺตกเมวา’’ติ อิมินา ตาวเทวาติ ปทสฺสตฺถํ วณฺเณติ. ‘‘อิโต อุตฺตริ นตฺถี’’ติ อิมินา เอวการสฺส ผลํ ทสฺเสติ. อิโตติ โสตาปตฺติผลโต. ‘‘อิทํ…เป… ปตฺตพฺพ’’นฺติ อิมินา ‘‘เอตฺตกเมวา’’ติ ปทสฺส อตฺถสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘เอโส เอว ธมฺโม’’ติ อิมินา ‘‘เอเสว ธมฺโม’’ติปทสฺส อตฺถํ วณฺเณติ. ปจฺจพฺยตฺถาติ ปติอวปุพฺโพ อิธาตุ ปฏิวิทฺธตฺโถติ อาห ‘‘ปฏิวิทฺธตฺถา’’ติ. ตุเมฺหหีติ อสฺสชิตฺเถรํ สนฺธายาห. อิมินา ‘‘ปจฺจพฺยตฺถา’’ติ เอตฺถ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปทมชฺฌิมปุริสพหุวจนตฺถวิภตฺตึ ทีเปติ. กปฺปนหุเตหีติ กปฺปานํ นหุเตหิ, โกฏิปโกฏิสตสหสฺสานํ สเตหิ นหุเตหีติ อตฺโถ. อพฺภตีตนฺติ อภิอตีตํ. อเมฺหหิ อทิฏฺฐเมว หุตฺวา อติกฺกมาปิตนฺติ อตฺโถ.

๖๒. อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส คมฺภีรตฺตา อารมฺมณิกภูตํ ญาณมฺปิ คมฺภีรเมวาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘คมฺภีรสฺส จ ญาณสฺสา’’ติ. ยถา หิ สณฺหวตฺถสฺส สิพฺพนตฺถาย สณฺหสูจิ อธิปฺเปตาติ. อุปธีนํ สมฺมา ขยฏฺเฐน นิพฺพานํ อุปธิสงฺขยํ นามาติ อาห ‘‘อุปธิสงฺขเยติ นิพฺพาเน’’ติ. ตทารมฺมณายาติ ตํนิพฺพานารมฺมณาย. วิมุตฺติยาติ ผลวิมุตฺติยา. สาวกปารมีญาเณติ อคฺคสาวกปารมีญาเณ. เตสูติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ. อฑฺฒมาเสน อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ สมฺพนฺโธ.

อตีเตติ กปฺปสตสหสฺสาธิเก อสงฺเขฺยยฺยมตฺถเก. ตสฺสาติ พุทฺธสฺส สนฺติเก อคฺคสาวกภาวํ ปตฺเถสีติ โยชนา. อสฺสเมติ มุนีนํ ฐาเน. ตญฺหิ อา โกธํ, อา ภุโส วา ราคาทโย สเมนฺติ เอตฺถาติ อสฺสโมติ วุจฺจติ, ตสฺมึ. ปตฺถยิตฺวา จ เปเสสีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ นีลุปฺปลมณฺฑเป. เตสูติ ตาปสเสฏฺฐีสุ.

๖๓. เยสนฺติ กุลานํ. ‘‘วิธวภาวายา’’ติ อิมินา วิธวาย ภาโว เวธพฺยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. วิธวาติ จ ปติสุญฺญา. สา หิ ธเวน วิคตาติ ‘‘วิธวา’’ติ จ, วิคโต ธโว อิมิสฺสาติ ‘‘วิธวา’’ติ จ วุจฺจติ. อุภเยนาปีติ ปุตฺตปพฺพชฺชปติปพฺพชฺชสงฺขาเตน ทุวิเธนปิ.

สญฺจยานีติ เอตฺถ นิสฺสยูปจาเรน นิสฺสเย นิสฺสิตูปจาโร โหตีติ อาห ‘‘สญฺจยสฺส อนฺเตวาสิกานี’’ติ. อถ วา ณปจฺจโย ตสฺเสทมตฺเถ โหตีติ อาห ‘‘สญฺจยสฺส อนฺเตวาสิกานี’’ติ. ‘‘มคธาน’’นฺติ พหุวจนวเสน วุตฺตตฺตา ชนปทสฺส นามนฺติ อาห ‘‘มคธานํ ชนปทสฺสา’’ติ. คิริพฺพชนฺติ เอตฺถ วโช วิยาติ วโช, คิริ. วชสทิโส คิริ เอตฺถาติ คิริพฺพชํ ปทเหฏฺฐุปริยวเสน, นครํ. ‘‘มหาวีริยวนฺโต’’ติ อิมินา มหนฺโต วีโร เอเตสํ ตถาคตานนฺติ มหาวีราติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ธมฺเมน นยมานานํ กา อุสูยา วิชานตนฺติ เอตฺถ กจฺจายนนเยน (กจฺจายเน ๒๗๗ สุตฺเต) อุสูยปโยเค สมฺปทานํ โหตีติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, อุปโยคตฺเถ วา’’ติ. วิชานนฺตานนฺติ วิชานนฺเตสุ ตถาคเตสุ, วิชานนฺเต วา.

๑๕. อุปชฺฌายวตฺตกถา

๖๔. อนุปชฺฌายกาติ เอตฺถ วชฺชาวชฺชํ อุปคนฺตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌาโย, โส นตฺถิ เอเตสนฺติ อนุปชฺฌายกาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วชฺชาวชฺช’’นฺติอาทิ. ‘‘ปิณฺฑาย จรณกปตฺต’’นฺติ อิมินา ปิณฺฑาย อุทฺทิสฺส, อุฏฺฐหิตฺวา วา ติฏฺฐติ อเนนาติ อุตฺติฏฺโฐ, โสเยว ปตฺโต อุตฺติฏฺฐปตฺโตติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุตฺติฏฺเฐ น ปมชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๖๘) ปน ปิณฺฑาย จรณํ ‘‘อุตฺติฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ตตฺถ ปิณฺฑาย อุทฺทิสฺส, อุฏฺฐหิตฺวา วา ติฏฺฐนํ อุตฺติฏฺฐนฺติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘ปิณฺฑาย จรณปตฺต’’นฺติ อิทํ วจนํ ‘‘ตสฺมิญฺหิ มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน’’ติปทํ ลงฺฆิตฺวา ‘‘ตสฺมา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติปเทน โยเชตพฺพํ, ตสฺมา ปิณฺฑาย จรณกปตฺตตฺตา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ มนุสฺสา กึสญฺญิโนติ อาห ‘‘ตสฺมิญฺหิ มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน’’ติ. ตสฺมิญฺหิ ตสฺมึ เอว อุตฺติฏฺฐปตฺเต ปพฺพชิตานํ ปริโภคภาเวน มนุสฺเสหิ อวสชฺชิตพฺพตฺตา, อวฉฑฺเฑตพฺพตฺตา วา มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน โหนฺตีติ โยชนา. ปพฺพชิตานํ ปิณฺฑาย จรณกปตฺตตฺตา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตํ, มนุสฺสานํ ปน อวสชฺชิตปตฺตตฺตา อุจฺฉิฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อุตฺติฏฺฐ ปตฺตนฺติปทํ วากฺยเมว, น สมาโสติปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. ‘‘อุฏฺฐหิตฺวา’’ติ อิมินา อุตฺติฏฺฐาติ เอตฺถ ตฺวาโลโปติ ทสฺเสติ. ‘‘คเหตุ’’นฺติ อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. เคหสิตเปมวเสนาติ เคเห นิสฺสิตเปมวเสน, เมตฺตาปุพฺพงฺคมเปมวเสนาติ อตฺโถ. สคารวา หุตฺวา สปฺปติสฺสา หุตฺวา วิหรนฺตาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ. ‘‘สภาคชีวิกา’’ติ อิมินา สภาควุตฺติกาติ เอตฺถ วุตฺติสทฺโท ชีวิกตฺโถเยว, น วิวรณาทฺยตฺโถติ ทสฺเสติ. อุปชฺฌายภาวํ สมฺปฏิจฺฉติ เอเตหีติ อุปชฺฌายภาวสมฺปฏิจฺฉนานิ, ตานิเยว เววจนานิ อุปชฺฌายภาวสมฺปฏิจฺฉนเววจนานิ. ติกฺขตฺตุนฺติ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ, สกิมฺปิ วฏฺฏติเยว. ปทสฺส วเสน วิญฺญาเปตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ อุปชฺฌายคหณฏฺฐาเน. ยทิทํ วาจาย วา สาวนํ, ยทิทํ กาเยน วา อตฺถวิญฺญาปนํ อตฺถิ, อิทเมว สาวนอตฺถวิญฺญาปนเมว อุปชฺฌายคหณนฺติ โยชนา. สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนนฺติ อุปชฺฌาเยน ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺมึ กิสฺมึจิ วุตฺเต สทฺธิวิหาริกสฺส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉนํ. ตนฺติ เกสญฺจิ วจนํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ อุปชฺฌายคหเณ. ‘‘น สมฺปฏิจฺฉนํ องฺค’’นฺติ อิมินา อายาจนทานานิเยว องฺคานิ นามาติ ทสฺเสติ. สทฺธิวิหาริเกนาปิ ญาตุนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ปเทนาติ ‘‘สาธู’’ติ อิมินา ปเทน.

ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ยํ วุตฺตํ สมฺมา วตฺติตพฺพ’’นฺติ. อิมินา กิริยาวิสยภาวเมว ทีเปติ, น ทพฺพวิสยภาวํ. อยนฺติ วุจฺจมานา. อสฺสาติ สทฺธิวิหาริกสฺส. โธตปาทปริหรณตฺถายาติ โธตสฺส ปาทสฺส ปํสุมกฺขนาทีนํ ปริหรณตฺถาย. ตาติ อุปาหนาโย. กาลสฺเสวาติ ปจฺจูสกาลโตเยว, นิสฺสกฺกตฺเถ เจตํ สามิวจนํ. ตโตติ เตหิ ตีหิ ทนฺตกฏฺเฐหิ, วิภตฺตอปาทานเมตํ. เตสุ วา ตีสุ ทนฺตกฏฺเฐสุ. ยนฺติ ยํ ทนฺตกฏฺฐํ. อถาติ ตสฺมึ คหเณ.

ตโตติ สีตุโณฺหทเกหิ, สีตุโณฺหทเกสุ วา. วฬญฺเชตีติ ปริภุญฺชติ. อุทกนฺติ มุขโธวโนทกํ. ‘‘วจฺจกุฏิโต’’ติ อิมินา ปสฺสาวกุฏีปิ คเหตพฺพา. เอวนฺติ สมฺมชฺชิยมาเน. อสุญฺญนฺติ ชนสทฺทโต อตุจฺฉํ. อาสนนฺติ เถรสฺส อาสนํ. ตสฺมินฺติ อาสเน. นิสินฺนสฺส เถรสฺส วตฺตํ กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อุกฺลาโป อสฺมึ เทเส อตฺถีติ อุกฺลาโปติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เกนจิ กจวเรน สํกิณฺโณ’’ติ. เอตฺถ จ สงฺกาโร อุจฺฉิฏฺโฐ กลาโป สมูโห อุกฺลาโปติ วจนตฺเถน อุกฺลาโปติ วุจฺจติ. กจียติ พนฺธียติ อสฺมึ เทเสติ กโจ, โส วรียติ อิจฺฉียติ อเนนาติ กจวโรติ วจนตฺเถน กจวโรติ วุจฺจติ. หตฺเถนปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท ปิโลติเกนปีติอาทึ สงฺคณฺหาติ.

เอกโต กตฺวาติ เอกโต สมานปฏลํ กตฺวา. กสฺมา สงฺฆาฏีติ อาห ‘‘สพฺพํ หี’’ติอาทิ. ‘‘สงฺฆฏิตตฺตา’’ติ อิมินา สํหริตพฺพาติ สงฺฆาฏีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตํ อุปชฺฌายํ สํปาปุณาตีติ โยชนา. เอเกน วา ปทวีติหาเรนาติ สมฺพนฺโธ. ปตฺโตเยว อุณฺหภาริเกสุ ปริยาปนฺโนติ ปตฺตปริยาปนฺโน, ปตฺเต ปริยาปนฺโน ยาคุอาทิโก ปตฺตปริยาปนฺโนติปิ ยุชฺชติเยว. ภิกฺขาจาเรติ ภิกฺขาจารฏฺฐาเน. ยาคุยา วา ลทฺธายาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. โส ปตฺโตติ อุณฺหาทีสุ ปริยาปนฺโน โส ปตฺโต. อญฺญตฺร วาติ อารามาทีสุ วา. ตสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. วจเน อนิฏฺฐิเตติ สมฺพนฺโธ. อิโต ปฏฺฐายาติ ‘‘น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนการโต ปฏฺฐาย. อิมินา เหฏฺฐา วุตฺเตสุ ‘‘นาติทูเร คนฺตพฺพ’’นฺติอาทีสุ นการปฏิสิทฺเธสุ อาปตฺติ นตฺถีติ ทสฺเสติ. ยตฺถ กตฺถจีติ ‘‘น จ อุเณฺห จีวรํ นิทหิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ เยสุ เกสุจิ. อยนฺติ ทุกฺกฏาปตฺติ. หีติ สจฺจํ. อาปตฺติสามนฺตาติ เอตฺถ อาปตฺติยา สามนฺตา อาปตฺติสามนฺตาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาปตฺติยา อาสนฺน’’นฺติ. ‘‘อาสนฺน’’นฺติ อิมินา สามนฺตาสทฺทสฺส อาสนฺนเววจนตญฺจ อุปโยคตฺเถ นิสฺสกฺกวจนตญฺจ ทสฺเสติ. อีทิสํ วจนํ ภนฺเต วตฺตุํ วฏฺฏติ นามาติ โยชนา.

คามโต ปฐมตรนฺติ คามโต อุปชฺฌายสฺส ปฐมตรํ. เตเนวาติ อุปชฺฌาเยเนว. นิวตฺตนฺเตน สทฺธิวิหาริเกนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตินฺต’’นฺติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เสทคฺคหิต’’นฺติ. อิมินา เสเทน สีทตีติ สินฺนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อติเรกํ กตฺวา’’ติ อิมินา อุสฺสาเรตฺวาติปทสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ, อุทฺธํ อุทฺธํ สาเรตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺฉิมวากฺยสฺส ปุพฺพวากฺยการณภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘กึ การณา’’ติ. มชฺเฌ ภงฺคสฺส โทสํ อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘สมํ กตฺวา’’ติอาทิ. ตโตติ สมํ กตฺวา สํหรณโต, นิจฺจํ ภิชฺชมานนฺติ สมฺพนฺโธ. มชฺเฌ ภงฺคโต วา, ทุพฺพลนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ‘‘จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเรตฺวา’’ติ เอตํ วจนํ. ยถาติ เยนากาเรน สํหริยมาเนติ สมฺพนฺโธ. จีวรโภคสฺส โอโร อนฺโต โอโภโคติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายพนฺธน’’นฺติอาทิ.

โยติ อุปชฺฌาโย. ‘‘คาเมเยวา’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อนฺตรฆเร วา ปฏิกฺกมเน วา’’ติ. ปฏิกฺกมเน วาติ โภชนสาลายํ วา. ตสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. ลทฺธา ภิกฺขา เยนาติ ลทฺธภิกฺโข, ตสฺส วา. ปิณฺฑปาโต โหตีติ โยชนา. ตสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. ปิณฺฑปาโต น โหตีติ สมฺพนฺโธ. อตฺตนา ลทฺโธปีติ ปิสทฺโท อุปชฺฌาเยน ลทฺโธปีติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อาหริยตูติ เอตฺถ ตุวิภตฺติ ปุจฺฉายํ โหติ, อาหริยตุ กินฺติ อตฺโถ. กาโลติ โภชนกาโล. ภุญฺชิตฺถาติ ภุตฺโต, ตสฺมึ สตีติ สมฺพนฺโธ. อุปกฏฺโฐติ มชฺฌนฺหิกสฺส อาสนฺโน.

อนนฺตรหิตายาติ เอตฺถ อนฺตรธายตีติ อนฺตรหิโต, ตฏฺฏิกจมฺมขณฺฑาทิ, นตฺถิ อนฺตรหิโต เอตสฺมึ ปตฺตภูมีนมนฺตเรติ อนนฺตรหิโตติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนตฺถตายา’’ติ. กาฬวณฺณกตา วา สุธาพทฺธา วา นิรชมตฺติกา โหตีติ โยชนา. ตนฺติ ปตฺตํ. โธตวาลิกายปีติ สุทฺธวาลิกายปิ. ตตฺถาติ ปํสุรชสกฺขราทีสุ. ปุน ตตฺถาติ ปณฺณาธารเกสุ. อิทํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อภิมุเขนาติ อตฺตโน อภิมุเขน. สณิกนฺติ สินฺนํ. อนฺเต ปนาติ จีวรสฺส โกฏิยํ ปน. นิกฺขิปนฺตสฺส สทฺธิวิหาริกสฺส จีวรสฺส โภโคติ โยชนา.

จุณฺณํ สนฺเนตพฺพนฺติ เอตฺถ จุณฺณสโมธาเนน เนตพฺพนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปิณฺฑิ กาตพฺพา’’ติ. ‘‘เอกสฺมึ นิทฺธูเม ฐาเน’’ติ อิมินา เอกมนฺตนฺติ เอตฺถ เอกสฺมึ อนฺเต ฐาเนติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ชนฺตาฆเรติ อคฺคิสาลายํ. สา หิ ชลติ ทิพฺพติ อคฺคิ เอตฺถาติ ชนฺตา, ชเนติ สรีรเสทเมตฺถาติ วา ชนฺตา, สา เอว ฆรํ ชนฺตาฆรนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมึ. ปริปูชาวเสน กรียตีติ ปริกมฺมนฺติ อตฺเถน องฺคารทานาทิกํ ปริกมฺมํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริกมฺมํ นามา’’ติอาทิ.

‘‘น เกนจิ เคลญฺเญนา’’ติอาทินา อุสฺสหนสฺส การณํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. อคิลาเนน สฏฺฐิวสฺเสน สทฺธิวิหาริเกนาปิ กาตพฺพนฺติ โยชนา. อนาทเรนาติ วตฺตกรณสฺส อนาทเรน. นการปฏิสํยุตฺเตสูติ ปฏิเสธวาจเกน นกาเรน ปฏิสํยุตฺเตสุ. ปเทสูติ ‘‘น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพา’’ติอาทีสุ วาเกฺยสุ. ภูมิยนฺติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ ภิตฺติยมฺปิ อปฏิฆํสิตพฺพตฺตา. ‘‘ปิฐสงฺฆาฏญฺจา’’ติ อิมินา กวาฏปีฬนฺติ เอตฺถ ปีฐสทฺเทน ปิฐสงฺฆาฏํ วุจฺจติ อุตฺตรปทโลปวเสน วา เอกเทสโวหารวเสน วาติ ทสฺเสติ. ‘‘อจฺฉุปนฺเตนา’’ติ อิมินา อปฺปฏิฆํสนฺเตนาติ เอตฺถ ฆํสธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. สมฺมา ตายติ อตฺตานญฺจ ปรญฺจ อเนนาติ สนฺตานํ, ตเมว สนฺตานกนฺติ อตฺเถน กีฏกุลาวกมกฺกฏกสุตฺตาทิ สนฺตานกํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สนฺตานก’’นฺติอาทิ. อุลฺโลกโตติ วิตานโต. ตญฺหิ อุทฺธํ ลุจียเต พนฺธียเตติ อุลฺโลกนฺติ วุจฺจติ, จการสฺส กการมกตฺวา ‘‘อุลฺโลจ’’นฺติปิ วุจฺจติ. โตสทฺเทน อาการสฺส สฺมาวจนสฺส การิยภาวํ ทสฺเสติ. อปหริตพฺพนฺติ อปเนตพฺพํ. ‘‘อวหริตพฺพ’’นฺติปิ ปาโฐ, เหฏฺฐา หริตพฺพํ ปาเตตพฺพนฺติ อตฺโถ.

อาโลกสนฺธิภาคาติ เอตฺถ ภาคสทฺทสฺส ทฺวนฺทโต ปรตฺตา ปุพฺพปเทสุปิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพติ อาห ‘‘อาโลกสนฺธิภาคา จ กณฺณภาคา จา’’ติ. ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺตรพาหิรา’’ติอาทิ. ‘‘วาตปานกวาฏกานี’’ติ อิมินา อาโลกสนฺธิสทฺทสฺส วาตปานกวาฏกปริยายภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘โกณา’’ติ อิมินา กณฺณสทฺทสฺส โกณเววจนภาวํ ทสฺเสติ.

‘‘ยถา ปฐม’’นฺติอาทินา ปฐมปญฺญตฺตเมว ปญฺญเปตพฺพํ, น อญฺญถาติ ทสฺเสติ. อิทํ ปติรูปํ ปฐมปญฺญตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฐมปญฺญตฺเต อปติรูเป อญฺญถาปิ ปญฺญเปตพฺพํ. เอตทตฺถเมวาติ ยถาปญฺญตฺตํ ปญฺญเปตพฺพสฺส อตฺถาย เอว. สเจ ปญฺญตฺตํ อโหสิ, เอวํ สตีติ โยชนา. อิทนฺติ ภิตฺตึ โมเจตฺวา ปญฺญาปนํ. กเฏสุ กิฬญฺเชสุ สารตฺตา อุตฺตมตฺตา กฏสารโกติ วุจฺจติ. นิวตฺเตตฺวาติ สํหริตฺวา. ปุรตฺถิมาติ เอตฺถ ยการโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ปุรตฺถิมายา’’ติ.

วูปกาเสตพฺโพติ เอตฺถ กสธาตุ คตฺยตฺโถติ อาห ‘‘อญฺญตฺถ เนตพฺโพ’’ติ. อุปชฺฌายํ คเหตฺวา อญฺญตฺถ คนฺตพฺโพติ อตฺโถ. อญฺญตฺถาติ อญฺญํ ฐานํ. วิเวเจตพฺพนฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐิคตโต อุปชฺฌายํ วิเวเจตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิสฺสชฺชาเปตพฺพ’’นฺติ. ‘‘อญฺโญ วตฺตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตสฺส อาการํ ทสฺเสติ ‘‘เถร’’นฺติอาทินา. โส โส ภิกฺขุ ยาจิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญน ทาเปตพฺโพติ อตฺตนา อญฺเญน ภิกฺขุนา อุปชฺฌายสฺส ปริวาโส ทาเปตพฺโพติ อตฺโถ. กินฺติ นุ โขติ เกน เอว อุปาเยน ทเทยฺย นุโขติ อตฺโถ. อิติสทฺโท หิ อวธารณตฺโถ. อฏฺฐกถายปิ อิมเมว นยํ ทสฺเสติ ‘‘เกน นุ โข อุปาเยนา’’ติ อิมินา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘กินฺติ นุ โข ปฏิกสฺเสยฺยา’’ติอาทิวาเกฺยสุ. สตฺตสุ กมฺเมสุ ติวิธสฺส อุกฺเขปนียกมฺมสฺส ครุกตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุกฺเขปนียํ อกตฺวา’’ติ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เตน หี’’ติอาทิ.

เตน สทฺธิวิหาริเกน ยาจิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สเจ กโรนฺติเยวาติ ภิกฺขู สเจ กมฺมํ กโรนฺติเยว. ปุน สเจ กโรนฺติเยวาติ ภิกฺขู สเจ อุกฺเขปนียกมฺมํ กโรนฺติเยว. อถาติ ตสฺมึ กมฺเม กเต. อิตีติ เอวํ ยาจเนน. นนฺติ ตํ อุปชฺฌายํ.

สมฺปริวตฺตกนฺติ เอตฺถ ‘‘ปิณฺฑุกฺเขปก’’นฺติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๒๐) วิย สมฺปริวตฺตกนฺติปทํ กิริยาวิเสสนํ, กปจฺจโย จ วิจฺฉตฺโถติ อาห ‘‘สมฺปริวตฺเตตฺวา สมฺปริวตฺเตตฺวา’’ติ. ยทีติ ยาว. ยทิสทฺโท หิ ยาวปริยาโย, เตน วุตฺตํ ‘‘น ตาว ปกฺกมิตพฺพ’’นฺติ. ยาว อปฺปมตฺตกมฺปิ รชนํ คลติ, น ตาว ปกฺกมิตพฺพนฺติ โยชนา. วิสภาคปุคฺคเลนาติ วิสภาเคน ปุคฺคเลน กรณภูเตน. น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา คาโม ปวิสิตพฺโพติ เอตฺถ น อญฺเญเนว กรณีเยน ปวิสิตพฺโพ. ปิณฺฑาย ปน ปวิสิตพฺโพติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ปิณฺฑาย วา’’ติอาทิ. ‘‘อนาปุจฺฉิตฺวา’’ติ อิมินา อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ อากาโร ตฺวาปจฺจยสฺส การิโยติ ทสฺเสติ. ภิกฺขาจารนฺติ ภิกฺขาย จรณฏฺฐานํ, อุปชฺฌาเยน คนฺตพฺพนฺติ โยชนา. ปริเวณนฺติ อุปชฺฌายสฺส ปริเวณํ. ปสฺสตีติ อุปชฺฌายํ ปสฺสติ.

ทสฺสนตฺถาย วาติ อสุภทสฺสนตฺถาย วา. อิมินาปิ วาสตฺถาย เอว น คนฺตพฺพนฺติ อาสงฺกํ นิวตฺเตติ. กมฺมนฺติ ปกฺกมนสฺส การณํ กมฺมํ. อนนุชานนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยาวตติย’’นฺติ. ตนฺติ อุปชฺฌายํ. อสฺสาติ สทฺธิวิหาริกสฺส. ‘‘น สมฺปชฺชตี’’ติ อิมินา สเจ สมฺปชฺชติ, น ปกฺกมิตพฺพาติ ทสฺเสติ. เกวลนฺติ วินา อุทฺเทสาทิสมฺปชฺชเนหิ. เอวรูเป อุปชฺฌาเย นิวาเรนฺเตปีติ โยชนา. ‘‘เคลญฺญโต’’ติ อิมินา วุฏฺฐานสทฺทสฺส อวธิอเปกฺขตํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส. อญฺโญติ อตฺตนา อญฺโญ. ตสฺสาติ อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส.

๑๖. สทฺธิวิหาริกวตฺตกถา

๖๗. สมฺมาวตฺตนายํ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุทฺเทสาทีหีติ อาทิสทฺเทน ปริปุจฺฉาทโย สงฺคณฺหาติ. สงฺคหสทฺทสฺส สงฺเขปคหเณสุปิ วุตฺติโต ‘‘อนุคฺคโห’’ติ วุตฺตํ. อถ วา สมฺมุขา สงฺคโห จ ปรมฺมุขา อนุคฺคโห จ กาตพฺโพ. อามิเสน วา สงฺคโห, ธมฺเมน วา อนุคฺคโห. ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถาย วา สงฺคโห, สมฺปรายิกตฺถาย วา อนุคฺคโห. โลกิยตฺถาย วา สงฺคโห, โลกุตฺตรตฺถาย วา อนุคฺคโห กาตพฺโพ. ตตฺถาติ ยํ วุตฺตํ ‘‘อุทฺเทเสน ปริปุจฺฉาย โอวาเทน อนุสาสนียา’’ติ. ตตฺถ อุทฺทิสนํ อุทฺเทโสติ วจนตฺเถน ปาฬิวาจนา อุทฺเทโส นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺเทโสติ ปาฬิวาจนา’’ติ. ‘‘ปาฬิยา อตฺถวณฺณนา’’ติ อิมินา ปุนปฺปุนํ, สมนฺตโต วา ปาฬิยา อตฺถสฺส ปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. วตฺถุสฺมินฺติ จาริตฺตวาริตฺตวตฺถุสฺมึ. อิทนฺติ จาริตฺตํ. ปุน อิทนฺติ วาริตฺตํ. ‘‘วจน’’นฺติ อิมินา โอวทนํ โอวาโทติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ ‘‘อิทํ กโรหิ, อิทํ มา กริตฺถา’’ติ วจนํ อนุสาสนี นามาติ โยชนา. ‘‘ปุนปฺปุนํ วจน’’นฺติ อิมินา อนุสาสนีติ เอตฺถ อนุสทฺทสฺส นอุปจฺฉินฺนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สเจ อุปชฺฌายสฺส ปตฺโต โหตี’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ น ปกติปตฺโต โหติ, อถ โข อติริตฺตปตฺโต โหตีติ อาห ‘‘อติเรกปตฺโต’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘สเจ อุปชฺฌายสฺส จีวรํ โหตี’’ติอาทีสุ ปเทสุ. อญฺโญปีติ ปตฺตจีวเรหิ อญฺโญปิ. สมณปริกฺขาโรติ ฉตฺตุปาหนาทิ สมณปริกฺขาโร. อิธาติ สทฺธิวิหาริกวตฺเต. นเยนาติ ญาเยน. อุปฺปชฺชมานอุปายปริเยสนนฺติ อุปฺปชฺชมานสฺส, อุปฺปชฺชมานตฺถาย วา อุปายสฺส ปริเยสนํ. อิโตติ ‘‘กินฺติ นุ โข สทฺธิวิหาริกสฺส ปริกฺขาโร อุปฺปชฺชิเยถา’’ติ ปาฬิโต. จีวรํ รชนฺเตนาติ เอตฺถ รชนฺเตน อุปชฺฌาเยนาติ อตฺโถ น ทฏฺฐพฺโพ, สทฺธิวิหาริเกนาติ อตฺโถ เอวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปชฺฌายโต อุปายํ สุตฺวา รชนฺเตนา’’ติ. อุปชฺฌายโต อุปายนฺติ อุปชฺฌายโต ลทฺธํ อุปายํ.

นสมฺมาวตฺตนาทิกถา

๖๘. อุปชฺฌายวตฺตนฺติ อุปชฺฌายมฺหิ วตฺติตพฺพํ วตฺตํ. โสติ สทฺธิวิหาริโก. ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ อสฺส, โส วา ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ โยชนา. ปณาเมตพฺโพติ เอตฺถ ปปุพฺพ นมุธาตุ อตฺถปกรณาทิวเสน อิธ อปสาทนตฺโถติ อาห ‘‘อปสาเทตพฺโพ’’ติ. อธิมตฺตนฺติ อธิกปฺปมาณํ. เคหสิตเปมนฺติ เมตฺตาสิเนหํ. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ กณฺหปกฺเข วุตฺเตน ปฏิปกฺเขน นเยน. อลํ ปณาเมตุนฺติ เอตฺถ อลํสทฺทสฺส อรหตฺถปฏิกฺขิตฺเตสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ อรหตฺโถติ อาห ‘‘ยุตฺโต ปณาเมตุ’’นฺติ.

สาติสาโร โหตีติ เอตฺถ ปกติภาวํ อติกฺกมิตฺวา สรณํ ปวตฺตนํ อติสาโร, โทโส. สํวิชฺชติ โส เอตสฺสาติ สาติสาโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สโทโส โหตี’’ติ. ตสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อาปตฺตึ อาปชฺชตี’’ติ. อาปตฺตินฺติ ทุกฺกฏาปตฺตึ. ตนฺติ วตฺตํ.

เตสนฺติ สทฺธิวิหาริกานํ. วตฺตนฺติ พหุกานํ สทฺธิวิหาริกานํ วตฺตํ. สาทิยนํ วา…เป… พาโล โหตีติ เอตฺถ พาลสฺส การณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สาทิยนํ วา อสาทิยนํ วา น ชานาตี’’ติ. สาทิยนสฺส วา อสาทิยนสฺส วา อชานนตฺตา พาโล โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อชานนสฺส การณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘พาโล โหตี’’ติ. พาลตฺตา สาทิยนํ วา อสาทิยนํ วา น ชานาตีติ วุตฺตํ โหติ. เตสูติ พหุเกสุ สทฺธิวิหาริเกสุ. ตสฺสาติ วตฺตสมฺปนฺนภิกฺขุสฺส. เตสนฺติ อิตเรสํ สทฺธิวิหาริกานํ.

ราธพฺราหฺมณวตฺถุกถา

๖๙. กิญฺจาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต ชานาตีติ โยชนา. อิมินา ‘‘กึ นุ โข อชานนฺโต ปุจฺฉี’’ติ อาสงฺกํ นิวาเรติ. ภควา อนุญฺญาตุกาโม โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปนสทฺโท ครหตฺโถ, ตถา ชานนฺโตปีติ อตฺโถ. ลหุกนฺติ เหตุอนฺโตคธวิเสสนํ. ลหุกตฺตา ปฏิกฺขิปิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อสฺสาติ ภควโต, อชฺฌาสยนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา’’ติวจนสฺส ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พุทฺธานํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. อยญฺจาติ สาริปุตฺตตฺเถโร จ. อคฺโคติ โกฏิอุกฺกํโส. เสฏฺโฐติ ปวโร อุตฺตโม.

‘‘พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลนา’’ติ เอตฺถ พฺยตฺตปฏิพลานํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘พฺยตฺโต นามา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺส สาฏฺฐกถํ วินยปิฏกวาจุคฺคตํ ปวตฺตติ, อยํ พฺยตฺโต นามาติ โยชนา. ตสฺมินฺติ วินยปิฏกํ วาจุคฺคตภิกฺขุมฺหิ. ยสฺสาติ ภิกฺขุโน. สุคฺคหิตนฺติ สาฏฺฐกถาย สุฏฺฐุ คหิตํ. อยมฺปีติ ปิสทฺโท ปุริมภิกฺขุํ อเปกฺขติ. อิมสฺมึ อตฺเถติ อิมสฺมึ วตฺถุมฺหิ, อิมสฺมึ วิสเยติ อตฺโถ. พฺยติเรกานฺวยวเสน ปฏิพลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. โย ปน น สกฺโกตีติ สมฺพนฺโธ. กสฺมาติ อาห ‘‘กาสโสสเสมฺหาทินา วา’’ติอาทิ. ตตฺถ กาโส จ โสโส จ เสโมฺห จ, เต อาทโย ยสฺส เคลญฺญสฺสาติ กาสโสสเสมฺหาทิ, อาทิสทฺเทน เอฬมูคาทโย สงฺคณฺหาติ. โอฏฺโฐ จ ทนฺโต จ ชิวฺหา จ, ตา อาทโย เยสํ ตาลุอาทีนนฺติ โอฏฺฐทนฺตชิวฺหาทโย, เตสํ. ปทพฺยญฺชเนหีติ ปทอกฺขเรหิ. พฺยญฺชนสทฺโท เหตฺถ อกฺขรวาจโก. หาเปตีติ คลตฺตา หาเปติ. อญฺญถา วา วตฺตพฺพนฺติ อญฺเญน สิถิลาทินา อากาเรน วา วตฺตพฺพํ. อญฺญถา วทตีติ อญฺเญน ธนิตาทิอากาเรน วทติ. ตพฺพิปรีโตติ ตสฺส อปฏิพลสฺส วิปรีโต ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ชานาเปตพฺพโต. ยนฺติ ยํ อาการํ ธาตุกมฺมเมตํ, สงฺโฆติ การิตกมฺมเมตํ. อิธ การิตกมฺมํ กิโต วทติ.

๗๑. อุปสมฺปนฺนสมนนฺตราติ เอตฺถ อุปสมฺปนฺนสฺส สมนนฺตราติ อตฺถํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘อุปสมฺปนฺโน หุตฺวาว สมนนฺตรา’’ติ. เอวสทฺเทน จิรกาลํ นิวตฺเตติ. อุลฺลุมฺปตูติ เอตฺถ อุปุพฺพลุปธาตุยา อุปสคฺควเสน วา อตฺถาติสยวเสน วา ธาตูนมเนกตฺถตฺตา อิธ อุปุพฺพธรธาตุยา อตฺเถ วตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺธรตู’’ติ. อุฏฺฐาเปตฺวา, อุกฺขิปิตฺวา วา ธรตูติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อกุสลา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวา’’ติ อิมินา สหาวธินา อุตฺยูปสคฺคสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘กุสเล ปติฏฺฐาเปตู’’ติ อิมินา สหาธาเรน ธรธาตุสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อุตฺยูปสคฺคสฺส อุกฺขิปนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สามเณรภาวา วา อุทฺธริตฺวา’’ติ. ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ อิมินา อุปาทายาติ เอตฺถ สมีเป อาทิยิตฺวาติ สทฺทตฺถมคเหตฺวา สงฺเกตตฺถวเสน ปากฏตฺตา ตสฺส สงฺเกตตฺถํ ทสฺเสติ, อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสตีติ อตฺโถ.

๗๓. อธิฏฺฐิตาติ เอตฺถ อธิ นิจฺจวเสน ฐาติ ปวตฺตตีติ อธิฏฺฐิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิจฺจปฺปวตฺตินี’’ติ. กสฺมา จตฺตาโร ปจฺจยา นิสฺสยาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทินา จตฺตาโร ปจฺจเย นิสฺสาย อตฺตภาโว เสติ ปวตฺตตีติ นิสฺสายาติ อวุตฺตกมฺมตฺถํ ทสฺเสติ.

๑๘. อาจริยวตฺตกถา

๗๕. กินฺตายนฺติ เอตฺถ เอการโลปวเสน สนฺธิ โหตีติ อาห ‘‘กึเต อย’’นฺติ. ‘‘โอวทิตพฺโพติ’’อิมินา โอวทิโยติ เอตฺถ ณฺยปจฺจยสฺส กมฺมตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ตทตฺถายา’’ติ อิมินา ‘‘ยทิทํ คณพนฺธิก’’นฺติ อุตฺตรวาเกฺย ยํสทฺทํ ทิสฺวา ปุพฺพวาเกฺย ตํสทฺทํ ญาเปติ, ตสฺส พาหุลฺลสฺส อตฺถายาติ อตฺโถ.

๗๖. โสติ ปสูโร ปริพฺพาชโก. เตนาติ อุทายิตฺเถเรน. สหธมฺมิกนฺติ สห ธมฺเมน การเณน. พฺยตฺโต ตาว ปุพฺเพ วุตฺตลกฺขโณ โหตุ, ปฏิพโล ปน กถํ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. โย ปน สกฺโกตีติ สมฺพนฺโธ. จาติ สจฺจํ. เอตนฺติ ปฏิพลตฺตํ, ‘‘ปญฺจหิ…เป… วิเนตุ’’นฺติวจนํ วา.

๗๗. ติตฺถิยปกฺขสงฺกนฺเตสูติ ติตฺถิยสงฺขาตํ สาสนสฺส ปฏิปกฺขํ สงฺกมนฺเตสุ. อาจารสมาจารสิกฺขาปนกนฺติ อติวิย จริตพฺพํ อาภิสมาจาริกสีลํ สิกฺขาปนกํ. อิมินา อาจารํ สิกฺขาเปตีติ อาจริโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นามมตฺตเมวาติ ‘‘อาจริโย’’ติ วา ‘‘อนฺเตวาสิโก’’ติ วา นามมตฺตเมว. นานนฺติ อุปชฺฌายโต วา สทฺธิวิหาริกโต วา นานํ.

๒๐. ปณามนาขมาปนากถา

๘๐. ยํ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. นิสฺสยนฺเตวาสิเกน กาตพฺพนฺติ โยชนา. ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมนฺเตวาสิเกหีติ ปพฺพชฺชนฺเตวาสิเกน จ อุปสมฺปทนฺเตวาสิเกน จ ธมฺมนฺเตวาสิเกน จ. เอเตสนฺติ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมนฺเตวาสิกานํ. เอเตสูติ เอเตสุ ตีสุ อนฺเตวาสิเกสุ. อาจริยสฺสาติ ปพฺพชฺชนฺเตวาสิโก ปพฺพชฺชาจริยสฺส, อุปสมฺปทนฺเตวาสิโก อุปสมฺปทาจริยสฺสาติ อตฺโถ. สมีเปติ นิสฺสยาจริยสฺส จ ธมฺมาจริยสฺส จ อาสนฺเน. ตสฺมาติ ยสฺมา อนฺเตวาสิเกน อาจริยมฺหิ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ตสฺมา. อาจริเยนาปีติ นิสฺสยปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา ธมฺมาจริเยนาปิ. โอวาทาจริโย เตสุ สงฺคหํ คจฺฉติ. เตสูติ จตูสุ อนฺเตวาสิเกสุ.

๒๒. นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิกถา

อาณตฺติวินิจฺฉโย

๘๓. ‘‘นิสฺสยปฏิปสฺสทฺธีสู’’ติ สมูหาธาโร. ‘‘อุปชฺฌาโย ปกฺกนฺโต วาติอาทีสู’’ติ อวยวาธาโร. ‘‘วิปฺปวสิตุกาโม’’ติ อิมินา นิราลยภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ คเตติ เอวํ อุปชฺฌาเย คเตติ โยชนา. อญฺญทาปีติ อญฺญสฺมิมฺปิ กาเล. อุปชฺฌาเยน ปวาสิตกาเลติ อตฺโถ. เอกสมฺโภคปริโภโคติ อตฺตนา วา อุปชฺฌาเยน วา เอโก ปจฺจยสมฺโภโค จ ธมฺมปริโภโค จ. เอกทิวสมฺปีติ ปิสทฺโท ครหตฺโถ, ทฺวิหาทิกํ ปน ปเควาติ อตฺโถ. ปริหาโร นตฺถีติ อาปตฺติปริหาโร นตฺถิ, อาปตฺติยา ปริหรณํ อปนยนํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ลชฺชี เปสโลติ ลชฺชี หุตฺวา ปิยสีโล ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตทเหวาติ ตสฺมึ อุปชฺฌายสฺส ปกฺกนฺตอหนิ เอว. ตถาติ ยถา ‘‘อุปชฺฌาโย ลหุํ อาคมิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉติ, ตถา ‘‘อหํ ลหุํ อาคมิสฺสามี’’ติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. สเจ วทตีติ สเจ อาจริโย วทตีติ โยชนา. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. สภาคตนฺติ ลชฺชิเปสลภาวํ.

ยาว อาคมนาติ อุปชฺฌายสฺส ยาว อาคมนา. นนฺติ อุปชฺฌายํ. ‘‘วาเสนฺติเยวา’’ติปเท การิตกมฺมํ. ตตฺถาติ อุปชฺฌายสฺส คตฏฺฐาเน. เตนาติ อุปชฺฌาเยน. ปวตฺตีติ ปวตฺตนํ. นทีปูเรน วา อุปทฺทุโตติ สมฺพนฺโธ. นทีปูรตฺตา อุทโกสกฺกนํ อาคเมติ, โจราทีนํ อุปทฺทุตตฺตา สหาเย ปริเยสติ. โสติ อุปชฺฌาโย.

‘‘นิสฺสยปณามนา’’ติ อิมินา อาณาปนํ อาณตฺตีติ วจนตฺเถน นิสฺสยปณามนา อาณตฺตีติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นิสฺสยปณามนาติ นิสฺสยสฺส อุปชฺฌาจริยสฺส ปณามนา. ตสฺมา ปณามิโต โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อาปุจฺฉีติอาทินา’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘มา มํ สุสานคมนํ อาปุจฺฉี’’ติอาทโย สงฺคณฺหาติ. เตนาติ สทฺธิวิหาริเกน. ขมาเปตพฺโพติ ติติกฺขาเปตพฺโพ.

ตาวาติ มหาเถเรหิ, มหาเถรานํ วา ปฐมํ. อญฺญตฺถาติ อุปชฺฌายสฺส วิหารโต อญฺญํ วิหารํ. อปฺเปวาติ อปิ เอว นาม ขเมยฺยาติ โยชนา. ตเตฺรวาติ อญฺญตฺเถว. ทุพฺภิกฺขาทิโทเสนาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ญาติวิโยคาทิโทโส คเหตพฺโพ. ตํเยวาติ อตฺตนา วสิตํ ตเมว ฐานํ. อญฺญสฺสาติ อุปชฺฌายโต อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อิมินา อุปชฺฌาเยน ปริจฺจตฺตตฺตา อุปชฺฌายสโมธาเน นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิ นตฺถีติ ทีเปติ.

สโมธานวินิจฺฉโย

อาปุจฺฉิตฺวาติ =๐๐ อนฺเตวาสิกํ อาปุจฺฉิตฺวา. ตตฺราปีติ อาจริยนฺเตวาสิเกสุปิ. กทาติ กสฺมึ กาเล. สายเนฺห วา รตฺตึวาติ อชฺช สายเนฺห วา รตฺตึ วา. ตํขเณเยวาติ ตสฺมึ สมฺปฏิจฺฉนกฺขเณเยว.

โส จาติ อนฺเตวาสิโก จ. ตโตติ คามโต. สุคโตติ สุฏฺฐุ คโต, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ อธิปฺปาโย. อถาปีติ ปุน จ ปรํ. อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมเน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาจริยํ อนาปุจฺฉา’’ติอาทิ. อุปจารสีมาติกฺกเมติ อุปจารสีมาย อติกฺกเม สติ, อติกฺกมนเหตุ วาติ โยชนา. เอตฺถ จ อุปจารสีมา นาม ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ปริกฺเขโปเยว, อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ.

สายเนฺห วา รตฺติภาเค วาติ อชฺช สายเนฺห วา รตฺติภาเค วา. เสฺวติ สุเว.

พหิสีมนฺติ อุปจารสีมโต พหิ. ตโตติ พหิสีมโต. ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานนฺติ อนฺเตวาสิกโต ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ. อติกฺกมิตฺวาติ อุปจารสีมโต พหิ อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกานํ วสนฏฺฐานโต อติกฺกมิตฺวา.

มุจฺจิตุกาโมติ อนฺเตวาสิกมฺหา มุจฺจิตุกาโม เอว. ปณาเมตีติ กายวาจาหิ ปณาเมติ. สาลโยติ อาจริเย สาเปกฺโข. ‘‘นิราลโย’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘น ทานี’’ติอาทิ. เอวมฺปีติ ธุเร นิกฺขิตฺเตปิ. อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเป สติ, ธุรนิกฺเขปเหตุ วา ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ โยชนา. ปณามิเตน ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. อาจริยนฺติ นิสฺสยาจริยํ. เจติยํ วา วนฺทนฺตํ อุปชฺฌายนฺติ สมฺพนฺโธ, มคฺคปฺปฏิปนฺนํ วา อุปชฺฌายนฺติ โยชนา. ทูรตฺตาติ ทูรภาวโต. อุปริปาสาเทติ ปาสาทสฺส อุปริ. ตนฺติ อุปชฺฌายํ. นิสินฺนํ อุปชฺฌายนฺติ สมฺพนฺโธ.

สวนวเสน สโมธาเน วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุปชฺฌายสฺส สทฺทนฺติ สมฺพนฺโธ.