๘. จีวรกฺขนฺธกํ

๒๐๒. ชีวกวตฺถุกถา

๓๒๖. จีวรกฺขนฺธเก ปทกฺขิณสทฺทสฺส อปสพฺยตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘เฉกา กุสลา’’ติ. อภิสฏาติ เอตฺถ สรธาตุยา คติจินฺตาสุ อิธ คตฺยตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อภิคตา’’ติ. อภิคตาติ อภิมุขํ คนฺตพฺพา. นนุ ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสาน’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา ปน ‘‘อตฺถิเกหิ อตฺถิเกหิ มนุสฺเสหี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กรณตฺเถ ปนา’’ติอาทิ. อิมินา ฉฏฺฐีกตฺตา นาม ตติยากตฺตุนา สมาโนเยวาติ ทสฺเสติ. นิคเม วสตีติ เนคโมติ วุตฺเต กุฏุมฺพิยคโณ เนคโม นามาติ อาห ‘‘กุฏุมฺพิยคโณ’’ติ.

๓๒๗. นคเร นิวสนฺตีติ นาครา. ทตฺวา, วุฏฺฐาเปสุนฺติ สมฺพนฺโธ. อารามุยฺยานวาหนาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อญฺญานิ อุปโภคปริโภคานิ สงฺคณฺหาติ. คณิกฏฺฐาเนติ คณิกาย ฐาเน. คณิกาติ จ นครโสภินี. สา หิ อตฺถิเกน ชนคเณน อภิคนฺตพฺพาติ คณิกาติ วุจฺจติ. ปฏิสเตน จาติ เอตฺถ จสทฺโท อวธารณตฺโถ. รตฺตึ คมนสฺส ปฏินิธิสงฺขาเตน สเตน เอวาติ หิ อตฺโถ. คิลานนฺติ เอตฺถ ภาวปจฺจเยน วินาปิ ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘คิลานภาว’’นฺติ. ‘‘ชานาเปยฺย’’นฺติ อิมินา ปฏิเวเทยฺยนฺติ เอตฺถ วิทธาตุยา ญาณตฺถํ ทสฺเสติ. กตฺตรสุปฺเปติ เอตฺถ กตฺตรสทฺโท ชิณฺณปริยาโยติ อาห ‘‘ชิณฺณสุปฺเป’’ติ. สุปนฺติ สุนขาทโย เอตฺถาติ สุปฺปํ, กตฺตรํ สุปฺปํ กตฺตรสุปฺปํ.

๓๒๘. ตนฺติ ชีวกํ. อญฺเญ ราชทารกา วทนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. นตฺถิ มาตา เอตสฺสาติ นิมฺมาติโก. ยถา จาติอาทีสุ ยถา เปสนฺติ, ตถาติ โยชนา. จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. น เกวลํ วทนฺติเยว, อถ โข น โกจิ กิญฺจิ เปเสตีติ หิ อตฺโถ. อญฺเญสนฺติ ชีวกโต อญฺเญสํ. ตสฺสาติ ชีวกสฺส. อิตีติ เอวํ. โสติ ชีวโก. ตํ สพฺพนฺติ ‘‘นิมฺมาติโก นิปฺปิติโก’’ติ วทนญฺจ ปณฺณาการสฺส อเปสนญฺจาติ ตํ สพฺพํ.

ยํนูนาติ สาธุ วต. อหํ วชฺชสิปฺปํ สิกฺเขยฺยํ สาธุ วตาติ โยชนา. ตสฺสาติ ชีวกสฺส. เอตทโหสีติ เอตํ อโหสิ, ปริวิตกฺโก อหูติ อตฺโถ. ปรูปฆาตปฏิสํยุตฺตานีติ ปรํ อุปคนฺตฺวา, อุป ภุเสน วา หนเนน ปฏิสํยุตฺตานิ. เมตฺตาปุพฺพภาคนฺติ สิปฺปสฺส ปุพฺพภาเค ปวตฺตา เมตฺตา เอตสฺสาติ เมตฺตาปุพฺพภาคํ. อิติ อโหสีติ โยชนา. ปุริมจินฺตาย อเนกนฺตภาวโต เอกนฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. อปิ จาติ เอกนฺเตน. อยนฺติ ชีวโก. อิโตติ ภทฺทกปฺปโต. อยนฺติ อุปาสโก. จตุปริสนฺตเรติ จตุปริสมชฺเฌ. ปตฺถตคุณนฺติ ปตฺถริตคุณํ. ฐานนฺตรนฺติ ฐานเภทํ, อหมฺปีติ น อยํ อุปาสโกเยว, อหมฺปีติ อตฺโถ. ภควาติ อาลปนปทเมตํ. ปตฺถนนฺติ อิจฺฉิตวรํ. โจทิยมาโนปีติ อุยฺโยชิยมาโนปิ. ปิสทฺเทน ปุริมจินฺตนมเปกฺขติ. เอสาติ เอโส ชีวโก.

๓๒๙. ทิสาปาโมกฺโขติ ปทสฺส ทิสาสุ ปาโมกฺโข ทิสาปาโมกฺโขติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพทิสาสู’’ติอาทิ. ตสฺมิญฺจ สมเยติ ชีวกสฺส ตสฺมึ จินฺตนสมเย จ, อาคมํสูติ สมฺพนฺโธ. เตติ วาณิเช, ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. กุโตติ นครโต. ตกฺกสีลโตติ ตกฺกสีลนครโต. ตตฺถาติ ตกฺกสีเล. อามาติ สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ นิปาโต, อาม อตฺถีติ หิ อตฺโถ. เตติ วาณิชา. ตถาติ ยถา ชีวโก อาห, ตถา อกํสูติ อตฺโถ. โสติ ชีวโก. ปิตรนฺติ อภยราชกุมารํ. เตหีติ วาณิเชหิ.

ตนฺติ ชีวกํ, ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. โสติ ชีวโก. กสฺมา ตาต ตฺวํ อิธาคโต อสิ ปนาติ ปุจฺฉีติ โยชนา. ตโตติ ปุจฺฉโต. โสติ ชีวโก. สิกฺขิตุํ อาคโต อมฺหีติ โยชนา. พหุญฺจ คณฺหาตีติอาทีสุ โส กิญฺจิ กมฺมํ อกตฺวา สิปฺปสฺเสว สิกฺขิตตฺตา พหุญฺจ คณฺหาตีติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา สิกฺขนฺติเยว, เอวํ ตถา โส น สิกฺขตีติ โยชนา. โส ปนาติ ชีวโก ปน, กโรติ สิกฺขตีติ สมฺพนฺโธ. เอกํ กาลนฺติ เอกสฺมึ กาเล. เอวํ สนฺเต กสฺมา โส พหุญฺจ คณฺหาตีติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. เมธาวิตายาติ ขิปฺปํ คหณธารณปญฺญตาย, พหุญฺจ สิปฺปนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส ชีวกสฺส คหิตญฺจ สิปฺปํ น สมฺมุสฺสตีติ โยชนา.

ยตฺตกํ สิปฺปํ อาจริโย ชานาติ, ตตฺตกํ อยํ ชีวโก ชานาตีติ โยชนา. ยนฺติ สิปฺปํ. อยนฺติ ชีวโก, ภวิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ ชีวกํ. ยถาติ เยนากาเรน. กมฺมวิปากนฺติ กมฺมวิปากชํ โรคํ. ‘‘น’’นฺติ ปทํ ‘‘สิกฺขาเปสี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ, ‘‘เภสชฺชโยชน’’นฺติ ปทํ ธาตุกมฺมํ. เภสชฺชโยชนนฺติ เภสชฺเชน โรคสฺส โยชนํ. โส ปนาติ ชีวโก ปน. อิมินาติ ชีวเกน น อุคฺคหิตํ, อุคฺคหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอเกน ทฺวาเรนาติ จตูสุ ทฺวาเรสุ เอเกน ทฺวาเรน. อาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. ปริตฺตํ ปาเถยฺยนฺติ เอตฺถ ปริตฺตสทฺทสฺส อารกฺขนตฺเถปิ ปวตฺตนโต อิธ อปฺปตฺเถ ปวตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปมตฺตก’’นฺติ. กสฺมา อปฺปมตฺตกํ ปาเถยฺยํ อทาสีติ โยชนา. ตสฺสาติ ทิสาปาโมกฺขสฺส. อยนฺติ ชีวโก, ลภิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ลภนโต. ขีเณ ปาเถยฺเยติ ปาเถยฺเย ขีเณ สตีติ โยชนา.

๒๐๓. เสฏฺฐิภริยาทิวตฺถุกถา

๓๓๐. ยา นามาติ ยา นาม ฆรณี. กิมฺปิ มายนฺติ เอตฺถ เอการโลปสนฺธีติ อาห ‘‘กิมฺปิ เม อย’’นฺติ. อิมินา ยการาเทสสนฺธึ นิวตฺเตติ, ‘‘มฺยาย’’นฺติปิ ปาโฐ, เอวํ สติ อาเทสสนฺธิเยว, น โลปสนฺธิ. อยํ ฆรณี เม กิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ กิมฺปิ ทสฺสตีติ โยชนา. ตสฺส จาติ สพฺพิสฺส จ, กตสฺสาติปิ ปาโฐ. โรคูปสมสฺส จาติ มม โรคสฺส อุปสมสฺส จ, อิเมหิ ปเทหิ สํยมสฺสาติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุปการ’’นฺติ อิมินา อุปชานามีติ เอตฺถ อุปสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อธิปฺปาโยติ ฆรณิยา อาสโย.

๓๓๑. ‘‘สพฺพาลงฺการํ ตุยฺหํ โหตู’’ติ อิทํ วจนํ ราชา สภาวโต อาห, อุทาหุ กิญฺจิ จินฺเตตฺวาติ อาห ‘‘ราชา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิมนฺติ อลงฺการํ. ปมาณยุตฺเตติ การณานุรูเป. นนฺติ ชีวกํ. นาฏกานมฺปีติ ปญฺจสติกานํ นาฏกานมฺปิ. โสปีติ ชีวโกปิ. เตสนฺติ อภยกุมารนาฏกานํ. เมติ มยฺหํ, น ปติรูปนฺติ สมฺพนฺโธ. อยฺยิกานนฺติ มาตามหีนํ. กตสฺส เม อุปการนฺติ โยชนา. อิมินา อธิกาโร จ อุปกาโร จ อตฺถโต สทิสนฺติ ทสฺเสติ. ราชา ปสนฺโน ทตฺวา อาหาติ สมฺพนฺโธ.

๒๐๕. ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุกถา

๓๓๒. อิริยาปถสมฺปริวตฺตเนนาติ อิริยาปถสฺส ปุนปฺปุนํ ปริวตฺตเนน. ตีหิ สตฺตาเหหิ นิจฺจลสฺส นิปนฺนสฺส อสฺส เสฏฺฐิสฺส มตฺถลุงฺคนฺติ โยชนา. อปฺเปว นิปชฺเชยฺยาติ โยชนา. นนฺติ เสฏฺฐึ. เตเนวาติ เตเนว การเณน. สีสํ ฉาเทตีติ สีสจฺฉวีติ วุตฺเต สีสปฏิจฺฉาทนจมฺมนฺติ อาห ‘‘สีสจมฺม’’นฺติ. ตสฺสาติ เสฏฺฐิสฺส. ตีหิ สตฺตาเหนาติ เอตฺถ ปุพฺพปเทน ปจฺฉิมปทํ คุณิตฺวา คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตีหิ ปสฺเสหิ เอเกเนเกน สตฺตาเหนา’’ติ.

๓๓๓. ชนํ นีหราเปตฺวาติ ชนํ อปกฺกมาเปตฺวา.

๒๐๗. ปชฺโชตราชวตฺถุกถา

๓๓๔. วิจฺฉิกสฺส ชาโตติ วิจฺฉิกสฺส การณา ชาโต, วิจฺฉิกํ ปฏิจฺจ ชาโตติ อตฺโถ. สพฺพิ จ เภสชฺชํ วิจฺฉิกานํ ปฏิกูลํ โหตีติ โยชนา. ปญฺญาสโยชนิกาติ เอตฺถ ณิกปจฺจยสฺส คนฺตุํ สมตฺถตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คนฺตุํ สมตฺโถ โหตี’’ติ. อสฺส รญฺโญติ จนฺทปชฺโชตนามกสฺส อสฺส รญฺโญ. หตฺถินีเยวาติ ภทฺทวติกา นาม หตฺถินีเยว. วีสโยชนสตนฺติ วีสาธิกํ โยชนสตํ.

ภุญฺชิตุํ นิสินฺนสฺส เอกสฺส กุลปุตฺตสฺส ทฺวาเรติ โยชนา. ตสฺสาติ กุลปุตฺตสฺส, อาโรเจสีติ สมฺพนฺโธ. โสติ กุลปุตฺโต, ‘‘อาหรา’’ติ อาณาเปสีติ สมฺพนฺโธ. อิตโรติ ปุริโส. ตนฺติ ปตฺตํ. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ภเว. ตตฺถ ตตฺถ วาหนสมฺปนฺโน โหมีติ โยชนา. โสติ ปุริโส. ปชฺโชโต นาม อยํ ราชา ชาโตติ โยชนา.

สพฺพึ ปาเยตฺวาติ อิทํ อุปลกฺขณมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพิญฺจ ปาเยตฺวา’’ติอาทิ. สพฺพิญฺจ ปาเยตฺวา, ปริจารกานํ อาหาราจาเร วิธิญฺจ อาจิกฺขิตฺวาติ อตฺโถ. โอลุมฺเปตฺวาติ ลุปิธาตุ โอทหนตฺโถติ อาห ‘‘โอทหิตฺวา’’ติ. วิเรเจสีติ อุทฺธญฺจ อโธ จ วิเรเจสิ.

๒๐๘. สิเวยฺยกทุสฺสยุคกถา

๓๓๕. สิวถิกนฺติ สิวา ชมฺพุกา กุณปขาทนตฺถาย อาคนฺตฺวา ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ สิวฏฺฐํ, ตเทว สิวถิกํ, อิมินา สิวถิกายํ อุปฺปนฺนํ สิเวยฺยกํ ถิกสทฺทสฺส โลปํ กตฺวาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ อุตฺตรกุรูสุ. ตนฺติ มตํ. หตฺถิโสณฺฑกสกุณาติ หตฺถิลิงฺควิหงฺคมา. เต หิ หตฺถิโน โสณฺโฑ วิย โสณฺโฑ เอเตสุ อตฺถีติ หตฺถีโสณฺฑกา, เต จ เต สกุณา เจติ หตฺถิโสณฺฑกสกุณาติ วุจฺจนฺติ. รญฺโญ อาหรนฺตีติ รญฺโญ อตฺถาย, สนฺติกํ วา อาหรนฺติ. อิทนฺติ สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ. สิวิรฏฺเฐ วายิตํ สิเวยฺยกนฺติ จ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถวา’’ติอาทิ. เตนาติ การเณน. ‘‘สิเวยฺยกนฺติ…เป… วทนฺตี’’ติ โปราณา อาหูติ โยชนา.

๒๐๙. สมตฺตึสวิเรจนกถา

๓๓๖. กึปนาติ เอตฺถ กึสทฺโท อนิยมตฺโถ. ลูโข กึ, น ลูโข กินฺติ หิ อตฺโถ. ‘‘สิเนหปานํ ปน เตเมตี’’ติ จ ‘‘กโรตี’’ติ จ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สกลกาเย. สิราติ กณฺฑรา. อยนฺติ ชีวโก. โอฬาริกโทสหรณตฺถนฺติ โอฬาริกสฺส โทสสฺส อปนยนตฺถํ. ปกตตฺเตติ ปกติสงฺขาเต สภาเว สตีติ สมฺพนฺโธ. ภควา ภนฺเตติ โยชนา. กุโตติ กสฺส สนฺติกา. วฏฺฏติ นุ โขติ จินฺเตสีติ โยชนา. ตโตติ จินฺตนโต. โสโณติ โกฬิวีสโสโณ, ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ โสณสฺส สนฺติกา. ตสฺสาติ โสณสฺส. โสติ โสโณ. เถรสฺสาติ โมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส. อิทํ ‘‘ปตฺต’’นฺติปเท สามี, ‘‘อทาสี’’ติ ปเท สมฺปทานํ. อญฺญํ ปิณฺฑปาตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ราชาปิ โข ภุญฺชิตุกาโม อโหสีติ สมฺพนฺโธ. ยญฺจ สุชาตา อทาสิ, ยญฺจ ปรินิพฺพานกาเล จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต, ภาชนคเตสุ ทฺวีสุเยว เตสุ ปิณฺฑปาเตสุ เทวตา โอชํ ปกฺขิปนฺตีติ โยชนา. อญฺเญสูติ ทฺวีหิ ปิณฺฑปาเตหิ อญฺเญสุ. อิจฺฉนฺติ รุจึ. โสติ พิมฺพิสาโร ราชา. ตเววาติ ตุยฺหเมว. ตนฺติ ภควโต วจนํ. ราชา อกาสีติ สมฺพนฺโธ. เตติ อสีติกุลปุตฺตสหสฺสา. เอตทตฺถเมวาติ โสณสฺส อรหตฺเต ปติฏฺฐาปนตฺถเมว, น รญฺโญ อนุคฺคหตฺถนฺติ อธิปฺปาโย.

๒๑๐. วรยาจนกถา

๓๓๗. กตํ ภตฺตกิจฺจํ เยนาติ กตภตฺตกิจฺโจ, ตสฺมึ สตีติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตนเยเนวาติ ราหุลวตฺถุมฺหิ (มหาว. อฏฺฐ. ๑๐๕) วุตฺตนเยเนว. อิทํ วตฺถนฺติ อิทํ สิเวยฺยกํ วตฺถํ, อุปฺปนฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตาวา’’ติ อชฺฌาหริตพฺโพ. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ วตฺถุปฺปนฺนกาลมชฺเฌ. โกจิ ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ ปํสุกูลิกเหตุนา. อยนฺติ ชีวโก. คหปติจีวรนฺติ เอตฺถ คหปตีนํ จีวรนฺติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘คหปตีหิ ทินฺนํ จีวร’’นฺติ. วตฺถทานานิสํสปฏิสํยุตฺตายาติ ‘‘วตฺถโท โหติ วณฺณโท’’ติอาทิกาย (สํ. นิ. ๑.๔๒) วตฺถทานสฺส อานิสํเสน ปฏิสํยุตฺตาย. วิจฺฉาวเสน วุตฺโต ‘‘อิตรีตเรนา’’ติ สพฺพนามสทฺโท อนิยมตฺโถติ อาห ‘‘อปฺปคฺเฆนปิ มหคฺเฆนปิ เยน เกนจี’’ติ. ปาวาโรติ อุตฺตราสงฺโค. โส หิ ปารุปนตฺถาย วริยติ อิจฺฉิยตีติ ปาวาโรติ วุจฺจติ. ‘‘กปฺปาสาทิเภโท’’ติ อิมินา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปกติโกชวเมวาติ ปกติยา ภิกฺขูนํ สารุปฺปํ โกชวเมว. โสฬสนาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจโยคฺยตฺตา มหตี ปิฏฺฐิ เอตสฺสาติ มหาปิฏฺฐิยํ, ตเมว โกชวํ มหาปิฏฺฐิยโกชวํ. ตสฺส กิร โลมานิ จตุรงฺคุลาธิกานิ โหนฺติ.

๒๑๑. กมฺพลานุชานนาทิกถา

๓๓๘. กาสีนนฺติ กาสีนํ ชนปทานํ, กาสิรฏฺเฐ นิวาสีนํ ชนานํ วา. ปเสนทิสฺสาติ ปจฺจุฏฺฐํ, ปฏิปกฺขํ วา เสนํ ชินาตีติ ปเสนทิ ชการสฺส ทการํ กตฺวา. เอสาติ เอโส กาสิราชา. ‘‘สหสฺส’’นฺติ อิมินา กาสิสทฺทสฺส สงฺเกตสงฺขฺยํ ทสฺเสติ. ตํอคฺฆนโกติ เตน กาสินา อคฺฆนโก. กสฺมา อฑฺฒกาสีติ (เถรีคา. อฏฺฐ. ๒๕) วุตฺโตติ อาห ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ. อยนฺติ กมฺพโล. ปนาติ การณตฺถโชตโก. ยสฺมาติ หิ อตฺโถ.

๓๓๙. ภญฺชิตพฺพํ โขมาทีนิ ปญฺจ สุตฺตานิ มิสฺสิตฺวา อวมทฺทิตพฺพนฺติ ภงฺคนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภงฺคํ นามา’’ติอาทิ. วากมยเมวาติ ภงฺคนามเกน วาเกน นิพฺพตฺตเมว.

๓๔๐. เตติ ภิกฺขู, สลฺลกฺขึสุ กิราติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสาติ ปทสฺส, อตฺถนฺติ สมฺพนฺโธ. น อจฺฉึสูติ น อาสึสุ, น วสึสูติ อตฺโถ. นากามาติ เอตฺถ กมุธาตุ อิจฺฉตฺโถ ยการโลโปติ อาห ‘‘น อนิจฺฉายา’’ติ. ทาตพฺโพติ ภาโค ทาตพฺโพ. อุปจาเรติ สุสานสฺส สมีเป. ‘‘อกามา ภาคํ ทาตุ’’นฺติ วจนสฺส อเนกนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ ปนา’’ติอาทิ. อิธาติ อิมํ สุสานํ. ‘‘สมฺปตฺตา คณฺหนฺตู’’ติ เทนฺตีติ โยชนา. เยนาติ ภิกฺขุนา. สทิสา โอกฺกมึสูติ เอตฺถ สทิสสทฺโท สมปริยาโยติ อาห ‘‘สมํ โอกฺกมึสู’’ติ. สมนฺติ ภาวนปุํสโก. สมานทิสายาติ วา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกทิสาย วา’’ติ. เอตฺถ ปน ยการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. พหิเมวาติ สุสานโต พหิ เอว. กติกนฺติ กเตน ปวตฺตํ สงฺครํ.

๒๑๓. จีวรปฏิคฺคาหกสมฺมุติกถา

๓๔๒. ‘‘โย น ฉนฺทาคตึ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ญาตกาทีนํ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกจฺจสฺมินฺติ ชเน. วาสทฺโท วิกปฺปตฺโถ. เอเตสุ ตีสุ อญฺญตเรน การเณน ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นามาติ หิ อตฺโถ. อาคตสฺสาปิ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. ปเคว ปจฺฉา อาคตสฺสาติ หิ อตฺโถ. อวมญฺญนฺติ อุญฺญาตํ. โวติ ตุมฺหากํ. นตฺถิ กินฺติ โยชนา. มุฏฺฐา สติ เอตสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ. อาคตานมฺปิ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ. ปเคว ปฐมํ อาคตานนฺติ หิ อตฺโถ. เอตํ จีวรปฏิคฺคาหกฏฺฐานํ นามาติ โยชนา. สนฺตสนฺโต วาติ เขทเขโท วา. อิทญฺจิทญฺจาติ อิทญฺจ อิทญฺจ จีวรํ. ตสฺมาติ ยสฺมา จ คจฺฉติ, ยสฺมา จ ชานาติ, ตสฺมา. โยติ ภิกฺขุ. สกฺโกตีติ สมฺพนฺโธ. เอวรูโป ภิกฺขุ สมฺมนิตพฺโพติ โยชนา.

อปโลกเนนปีติ ‘‘อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวรปฏิคฺคาหกํ กาตุํ สงฺฆํ อปโลเกมี’’ติ อปโลกเนนปิ, สมฺมนิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถ ปนาติ ยสฺมึ ปน ธุรวิหาเร.

‘‘คหิตฏฺฐาเนเยวา’’ติ อิมินา ตตฺเถวาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉฑฺเฑตฺวา’’ติ อิมินา อุชฺฌิตฺวาติ เอตฺถ อุธธาตุยา วิสฺสชฺชนตฺถํ ทสฺเสติ. จีวรปฏิคฺคาหกนฺติ ปทสฺส จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ จีวรปฏิคฺคาหโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย’’ติอาทิ. ตตฺถ โย ปฏิคฺคณฺหาติ, โส จีวรปฏิคฺคาหโก นามาติ โยชนา. ‘‘จีวรปฏิสามก’’นฺติ อิมินา จีวรํ คหิตฏฺฐานโต นีหริตฺวา ภณฺฑาคาเร ทหติ ฐเปตีติ จีวรนิทหโกติ อตฺถํ ทสฺเสติ. โย น ฉนฺทาตึ คจฺฉตีติอาทีสุ เอตฺถ เอเตสุ จ อิโต ปรญฺจาติ โยชนา.

๒๑๔. ภณฺฑาคารสมฺมุติอาทิกถา

๓๔๓. โย วิหาโร วา โย อฑฺฒโยโค วา โหติ, โส วิหาราทิโก สมฺมนิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘อารามิกสามเณราทีหี’’ติ ปทํ วิวิตฺตตฺเถ อปาทานํ, กรณมฺปิ ยุชฺชติ. ปจฺจนฺตเสนาสนํ ปน น สมฺมนิตพฺพํ โจราทิอุปทฺทวตฺตา. วิหารมชฺเฌเยวาติ ภณฺฑาคารวิหารมชฺเฌเยว.

ยสฺสาติ ภณฺฑาคารสฺส. อิทํ ปทํ ‘‘ฉทนาทีสู’’ติ ปเท สามี, ‘‘นตฺถี’’ติ ปเท สมฺปทานํ. ยสฺส ปนาติ ภณฺฑาคารสฺส ปน. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กสฺมึจิ ฐาเน. เยนาติ ปติตเหตุนา. มูสิตฺวา ขาทตีติ มูสิโก. อาทิสทฺเทน โคธามงฺคุสาทโย สงฺคณฺหาติ. อุป ภุสํ, อุปคุหิตฺวา วา จินนฺตีติ อุปจิกา. ตนฺติ โอวสฺสนาทึ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

จีวรปฏิคฺคาหกาทีหีติ อาทิสทฺเทน จีวรนิทหกภณฺฑาคาริเก สงฺคณฺหาติ. ตตฺถาติ เตสุ. จีวรปฏิคฺคาหเกน น คณฺหิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตาวาติ จีวรนิทหกภณฺฑาคาริกานํ, เตหิ วา ปฐมํ. ยํ ยนฺติ จีวรํ. ตเถวาติ ยถา วิสุํ วิสุํ กตฺวา คณฺหติ, ตเถว. จีวรนิทหเกนาปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ ปฏิคฺคาหเกเนว, อถ โข นิทหเกนปีติ สมฺปิณฺเฑติ. ตเถวาติ ยถา นิทหโก อาจิกฺขติ, ตเถว. ตโตติ เตหิ จีวเรหิ, วิภตฺตอปาทานํ, เตสุ จีวเรสุ วา นิทฺธารณํ. ตเทวาติ สงฺเฆน วุตฺตจีวรเมว.

อิตีติอาทิ นิคมนํ. ภควตา อนุญฺญาโตติ สมฺพนฺโธ. ภณฺฑาคารนฺติ ภณฺฑสฺส ฐปโนกาสํ อคารํ. ภณฺฑาคาริโกติ ภณฺฑาคาเร นิยุตฺโต. พาหุลฺลิกตายาติ ปจฺจยพาหุลฺเลน นิยุตฺตภาวตฺถํ. เอวํ สนฺเต กิมตฺถาย อนุญฺญาโตติ อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. อนุคฺคหาย อนุญฺญาโตติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. เนว ชาเนยฺยุนฺติ โยชนา. เทฺว เทฺว วา จีวเรติ สมฺพนฺโธ. สงฺคหํ กาตุนฺติ สงฺเฆน สงฺคหํ กาตุํ.

น วุฏฺฐาเปตพฺโพติ เอตฺถ อตฺถุทฺธารวเสน อญฺเญปิ อวุฏฺฐาปนีเย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺเญปี’’ติอาทิ. หีติ วิตฺถาโร. ตตฺถาติ จตูสุ. สงฺโฆ ปน เทตีติ สมฺพนฺโธ. อุปการตาย จาติ สงฺฆสฺส อุปการตาย จ. เอตฺถ จ ปุริเมสุ ตีสุ เอโกเยว เหตุ, ปจฺฉิเม ปน เทฺว เหตโวติ ทฏฺฐพฺพํ.

สมฺมุขีภูเตนาติ อญฺญมญฺญสฺส มุเข สํวิชฺชมาโน, สนฺนิปติโต วา สมฺมุโข, สมฺมุโข หุตฺวา ภูโต สมฺมุขีภูโต. ภูสทฺทโยคตฺตา อการสฺสีกาโร โหติ, อนฺโตอุปจารสีมายํ ฐิโต สงฺโฆ. ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺโตอุปจารสีมายํ ฐิเตนา’’ติ. โกลาหลนฺติ พหุชเนหิ สนฺนิปติตฺวา เอกโต กตํ อพฺยตฺตสทฺทํ. ตทาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อมฺหาก’’นฺติอาทิ. ‘‘จีวรภาชเกสู’’ติอาทินา อคติคมนาการํ ทสฺเสติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ตุลาภูโตติ ตุลาย สทิโส หุตฺวา ภูโต, ตุลาย สทิสภาวํ ปตฺโต วา. มชฺฌตฺโตติ มชฺเฌ ฐิโต อตฺตา สภาโว เอตสฺสาติ มชฺฌตฺโต.

อิทนฺติ จีวรํ. ฆนนฺติ นิรนฺตรํ. ตนุกนฺติ วิรฬํ. เอตฺถ ‘‘อุจฺจินิตฺวา’’ติ อิมินา วตฺถสฺส ปมาเณน อุจฺจินนํ ทสฺเสติ. ‘‘ตุลยิตฺวา’’ติ อิมินา อคฺเฆน ตุลนํ ทสฺเสติ. วณฺณาวณฺณํ กตฺวาติ วณฺณญฺจ อวณฺณญฺจ ขุทฺทกญฺจ ปมาณํ, มหนฺตญฺจ ปมาณํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอกจฺจานิ จีวรานิ อปฺปคฺฆานิ โหนฺติ, เอกจฺจานิ มหคฺฆานีติ วุตฺตํ โหติ. ทสทสอคฺฆนกนฺติ ทสหิ ทสหิ กหาปเณหิ อคฺฆนกํ. ยนฺติ จีวรํ, พนฺธิตฺวาติ นวคฺฆนกํ เอกคฺฆนเกน, อฏฺฐคฺฆนกญฺจ ทฺวิอคฺฆนเกน พนฺธิตฺวาติ อตฺโถ. สเม ปฏิวีเสติ สมปมาเณ ปฏิวีเส ฐเปตฺวา, อิมินา ‘‘วณฺณาวณฺณ’’นฺติ เอตฺถ วณฺณสทฺโท ปมาณตฺโถติ ทีเปติ. ทส ทส ภิกฺขูติ อิทํ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ อญฺเญนากาเรนาปิ คเณตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. ภณฺฑิกนฺติ จีวรภณฺเฑน นิยุตฺตํ ปุฏํ. กุโสติ สลากทณฺโฑ.

อตฺติสฺสราติ อตฺตนาว อตฺตานํ อิสฺสรา. อญฺเญสํ วตฺตปฏิปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. อุปฑฺฒภาโคติ ภิกฺขูนํ ลทฺธภาคโต อุปฑฺโฒ ภาโค. เย ปนาติ สามเณรา ปน. สมภาโคติ ภิกฺขูนํ ภาเคน สโม ภาโค. อิทญฺจาติ ‘‘อุปฑฺฒปฏิวีส’’นฺติ วจนญฺจ, กถิตนฺติ สมฺพนฺโธ. สมกเมวาติ ภิกฺขุสามเณรานํ สมปมาณเมว. ตตฺรุปฺปาทวสฺสาวาสิกนฺติ ตสฺมึ วิหาเร อุปฺปาเทน มูเลน อุปฺปาทิตํ วสฺสาวาสิกํ. ผาติกมฺมนฺติ วฑฺฒนกมฺมํ ‘‘ยตฺตเกน วินยาคเตน สมฺมุญฺชนิพนฺธนาทินา หตฺถกมฺเมน วิหารสฺส อูนตา น โหติ, ตตฺตกํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอตนฺติ ผาติกมฺมํ กตฺวา คหณํ. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ ตตฺรุปฺปาทวสฺสาวาสิกคหเณ. สพฺเพสนฺติ อขิลานํ ภิกฺขุสามเณรานํ. ภณฺฑาคาริกจีวเรปีติ ภณฺฑาคาเร ฐปิเต อกาลจีวเรปิ. ปิสทฺเทน ตตฺรุปฺปาทวสฺสาวาสิกมเปกฺขติ. สามเณรา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อปหริตกนฺติ หริตวิรหิตํ. รงฺคฉลฺลินฺติ รชนจฺฉวึ. เอตนฺติ อุกฺกุฏฺฐิกรณโต สมภาคทานํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เย จาติ สามเณรา จ. วิรชฺฌิตฺวา กโรนฺตีติ กตฺตพฺพกาเลสุ อกตฺวา ยถิจฺฉิตกฺขเณ กโรนฺติ. เตติ สามเณเร. สมปฏิวีโส ทาตพฺโพติ ‘‘กริสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญาตมตฺเตน สโม ปฏิวีโส ทาตพฺโพ.

‘‘สกํ ภาคํ ทาตุ’’นฺติ อิทํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ภณฺฑาคารโต…เป… สนฺธายา’’ติ. ปหตายาติ ปหริตพฺพาย, ปหนิตพฺพาย วา. ตสฺมาติ ยสฺมา สนฺธาย วุตฺตํ, ตสฺมา. อนีหเฏสูติ ภณฺฑาคารโต อนีหริเตสุ. อิมสฺส ภิกฺขุโนติ อุตฺตริตุกามสฺส อิมสฺส ภิกฺขุโน. ตุลายาติ มาเนน.

เตสูติ สาฏเกสุ, เอโก สาฏโกติ โยชนา. สพฺเพสุ ปาติเตสูติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตเกนาติ ทฺวาทสคฺฆนเกน. ตํ สุตฺวาติ ภิกฺขูนํ ตํ วจนํ สุตฺวา. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สงฺฆคณสนฺตเก. อนุปฺปทาเนน ขิปิยติ ปกฺขิปิยตีติ อนุกฺเขปนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุกฺเขปํ นามา’’ติอาทิ. ยตฺตกํ อคฺฆนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺตเกน อคฺเฆน อคฺฆนเกติ โยชนา. วิกลฺลกาติ วิกลสฺส ภาโว วิกลฺลํ, จีวรปุคฺคลานํ อปโหนกภาโว, ตเทว วิกลฺลกา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปาฐเสโส, เตสุ ทฺวีสุ วิกลฺลเกสูติ อตฺโถ. อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ, นิปาโตยํ. ฉินฺทนฺเตหิ จ ทาตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ทาตพฺพานีติ จ ฉินฺทิตพฺพานิ. ทาสทฺโท หิ อวขณฺฑนตฺโถ. ทาตุนฺติ อวขณฺฑิตุํ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. เอตฺถาติ เอเตสุ วิกลฺลเกสุ. ตนฺติ จีวรํ. อถาติ โตสิตโต ปรํ. ตตฺถาติ เอกสฺส ภิกฺขุโน โกฏฺฐาเส. สามณกนฺติ สมณสฺส อนุรูปํ. โยติ ภิกฺขุ. เตนาติ ปริกฺขาเรน. อิทมฺปีติ อญฺญํ สามณกสฺส ปริกฺขารสฺส ฐปนมฺปิ. ปิสทฺเทน ปุริมํ วตฺถฉินฺทนมเปกฺขติ.

วคฺคนฺติ สมูหํ. อฏฺฐ วา นว วา ภิกฺขู โหนฺตีติ โยชนา. เตสนฺติ อฏฺฐนฺนํ วา นวนฺนํ วา. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. อยํ อปโหนกภาโวติ โยชนา. ปุน จีวรสฺเสว วิกลฺลกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถวา’’ติอาทิ. เอตฺถ ปุริมนเย จีวรสฺส จ ปุคฺคลสฺส จ วิกลฺลกํ โหติ, ปจฺฉิเม จีวรสฺเสวาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

๒๑๕. จีวรรชนกถา

๓๔๔. คิหิปริภุตฺตํ ปนาติ คิหินา ปริภุตฺตํ วตฺถํ ปน, กิญฺจิ ผลนฺติ สมฺพนฺโธ.

สีตุทกาติ สีตํ อุทกํ. ลิงฺควิปลฺลาโส หิ อยํ. อุตฺตราฬุมฺปนฺติ เอตฺถ อุตฺตร อุฬุมฺปนฺติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา อการโต อุการสฺส โลปํ กตฺวา, ปุพฺพสรสฺส จ ทีฆํ กตฺวา ‘‘อุตฺตราฬุมฺป’’นฺติ วุจฺจติ. อุตฺตราฬูติ อุตฺตรอุทกํ. อุฬุสทฺโท หิ อุทกวาจโก, ตํ ปาติ รกฺขตีติ อุตฺตราฬุมฺปํ. ตสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วฏฺฏาธารก’’นฺติ. รชนนฺติ รชนฉลฺลึ. หีติ ผลโชตโก. รชนนฺติ รชนุทกํ. หีติ วิตฺถาโร. เถโวติ รชนพินฺทุ. น วิสรตีติ น ปคฺฆรติ. รชนาฬุงฺกนฺติ เอตฺถาปิ ปุริมนเยเนว ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. รชนอุฬุงฺกนฺติ รชนสงฺขาตสฺส อุทกสฺส คหณตฺถาย กริยตีติ รชนอุฬุงฺกํ. ทณฺฑเกน นิยุตฺตํ ถาลกํ ทณฺฑกถาลกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตเมว สทณฺฑก’’นฺติ. รชนกุณฺฑนฺติ รชนปกฺขิปนํ มหาฆฏํ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ ฐานํ. ปตฺถินฺนสทฺโท ถทฺธปริยาโยติ อาห ‘‘ถทฺธ’’นฺติ. ทนฺตกาสาวานีติ เอตฺถ ทนฺตสทฺเทน ตสฺส วณฺโณ คเหตพฺโพ, โส เอเตสมตฺถีติ ทนฺตานิ, ทนฺตานิ จ ตานิ กาสาวานิ เจติ ทนฺตกาสาวานิ, ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทนฺตวณฺณานี’’ติ. ทนฺตวณฺณานิ กาสาวานิ ธาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

๒๑๖. ฉินฺนกจีวรานุชานนกถา

๓๔๕. ทีฆมริยาทพทฺธนฺติ ทีเฆน มริยาเทน พทฺธํ. จตุกฺกสณฺฐานนฺติ จตุนฺนํ มคฺคานํ สโมธานสณฺฐานํ. อุสฺสหสิ ตฺวนฺติ เอตฺถ อุปุพฺโพ สหธาตุ สมตฺถตฺโถติ อาห ‘‘สกฺโกสิ ตฺว’’นฺติ. ปปุพฺโพ ปน อภิภวนตฺโถ โหติ ‘‘ปสหตี’’ติอาทีสุ. โย นามาติ โย อานนฺโท อาชานิสฺสติ นาม, โส อานนฺโท ปณฺฑิโตติ โยชนา. ‘‘กุสี’’ติ เอตํ นามํ อธิวจนนฺติ โยชนา. อนุวาตาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน ปริภณฺฑาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อฑฺฒกุสี’’ติ เอตนฺติ โยชนา.

คีเวยฺยกนฺติ เอตฺถ คีวายํ สุตฺตสํสิพฺพิตํ คีเวยฺยกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คีวาเวฐนฏฺฐาเน’’ติอาทิ. ‘‘อาคนฺตุกปฏฺฏ’’นฺติ อิมินา เอยฺยกปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. เอเสว นโย ชงฺเฆยฺยกนฺติ เอตฺถาปิ. เอตํ นามนฺติ ‘‘คีเวยฺยกํ, ชงฺเฆยฺยก’’นฺติ เอตํ นามํ. อิตีติ เอวํ. เอตนฺติ ‘‘อนุวิวฏฺฏ’’นฺติอาทิ เอตํ. ‘‘อนุวิวฏฺฏ’’นฺติ เอตํ นามนฺติ โยชนา. วิวฏฺฏสฺสาติ มชฺฌิมขณฺฑกสฺส. พาหนฺตนฺติ เอตฺถ พาหาย อุปริ ฐปิตา อนฺตา พาหนฺตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พาหายา’’ติอาทิ. เตสนฺติ อุภินฺนมนฺตานํ. เอตนฺติ ‘‘พาหนฺต’’นฺติ เอตํ.

๒๑๗. ติจีวรานุชานนกถา

๓๔๖. ‘‘อุกฺขิตฺตภณฺฑิกภาวํ อาปาทิเต’’ติ อิมินา อุพฺภณฺฑิเตติ เอตฺถ อุกฺขิตฺตํ ภณฺฑํ อุพฺภณฺฑํ, อุพฺภณฺฑภาวํ อิตา อาปาทิตาติ อุพฺภณฺฑิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เต อุพฺภณฺฑิเต ภิกฺขู อทฺทสาติ โยชนา. ภิสิสงฺเขเปนาติ ภิสิยํ ปกฺเขเปน, ปเวเสนาติ อตฺโถ, ภิสิอากาเรนาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ ทกฺขิณาคิรึ. คจฺฉนฺตา เต ภิกฺขูติ โยชนา. ‘‘อฏฺฐปมาณาสู’’ติ อิมินา อนฺตรฏฺฐกาสูติ เอตฺถ กปจฺจโย ปมาณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ, เกสุจิ โปตฺถเกสุ ปมาณสทฺโท น ทิสฺสติ, คฬิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. รตฺตีสูติ สมฺพนฺโธ. ภควนฺตนฺติ เอตฺถ สมฺปทานตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ภควโต’’ติ. สีตาลุกาติ เอตฺถ สีตํ ปกติ เอเตสนฺติ สีตาลุโน, เตเยว สีตาลุกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สีตปกติกา’’ติ. เย กุลปุตฺตา ปกติยาว สีเตน กิลมนฺติ, เต สีตาลุกา นามาติ โยชนา. เอกจฺจิยนฺติ เอตฺถ เอกจฺจสทฺโท เอกปริยาโยติ อาห ‘‘เอกํ ปฏฺฏ’’นฺติ. อิมินา เอโกเยว เอกจฺโจติ กตฺวา สกตฺเถ อจฺจปจฺจโยติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฏฺฏ’’นฺติ อิมินา เอกจฺเจน นิยุตฺตํ เอกจฺจิยนฺติ วจนตฺถํ กตฺวา นิยุตฺตตฺเถ ปวตฺตสฺส อิยปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อิตีติ เอวํ. ภควา อนุชานาตีติ สมฺพนฺโธ. อิตเรติ สงฺฆาฏิโต อิตเร อุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสเก.

๒๑๘. อติเรกจีวราทิกถา

๓๔๘. อจฺฉุเปยฺยนฺติ เอตฺถ อจฺฉิ วุจฺจติ เนตฺตมณฺฑลํ, ตํ วิยาติ อจฺฉิ ฉิทฺโท, ตสฺมึ อุปคนฺตพฺพํ อุปเนตพฺพนฺติ อจฺฉุเปยฺยํ. ‘‘ลคฺคาเปยฺย’’นฺติ อิมินา อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ ปํสุกูเล. สพฺพมิทนฺติ ‘‘ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติอาทิกํ สพฺพํ อิทํ วจนํ. อุทฺธริตฺวาติ อปเนตฺวา. สํสิพฺพิตนฺติ อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธิตฺวา สิพฺพิตํ.

๓๕๑. โสวคฺคิกนฺติ เอตฺถ สุนฺทรานิ อคฺคานิ รูปาทีนิ เอตฺถาติ สคฺโค, ปุพฺพปเท อุการสฺส โลโป, อุการสฺส อุวาเทเส ‘‘สุวคฺโค’’ติ สิชฺฌติ. สุวคฺคปฺปตฺตเหตุกํ โสวคฺคิกํ, ทานํ, ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สคฺคปฺปตฺตเหตุก’’นฺติ. ‘‘อปเนตี’’ติ อิมินา นุทธาตุยา อปนยนตฺถํ ทสฺเสติ. อนามยาติ เอตฺถ อามยสทฺโท โรคปริยาโยติ อาห ‘‘อโรคา’’ติ. นตฺถิ อามโย เอติสฺสาติ อนามยา.

๓๕๓. ฌานลาภิโนติ ฌานลาภีนํ ปุถุชฺชนานํ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส วิกฺขมฺภนตฺตา วุตฺตํ.

๓๕๖. สโมธานวเสน ทสฺสิยิตฺถาติ สนฺทิฏฺโฐ. สโมธานวเสน ภชิยิตฺถาติ สมฺภตฺโต. อภิมุขํ ลปิตฺถาติ อาลปิโต. อิเมหีติ อิเมหิ ทฺวีหิ.

๒๒๑. ปจฺฉิมวิกปฺปนุปคจีวราทิกถา

๓๕๙. กตปํสุกูโลติ กโต ปํสุกูโล. อิมินา ‘‘ปํสุกูลโต’’ติ ปทสฺส วิเสสนปรปทตฺตํ ทสฺเสติ. อคฺคฬาโรปเนนาติ อคฺคฬสฺส อาโรปเนน. ‘‘สุตฺเตเนวา’’ติ เอตฺถ เอวสทฺเทน ปิโลติกํ นิวตฺเตติ. อญฺฉิตฺวา อญฺฉิตฺวาติ อากฑฺฒิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา. อภิธาตุ หิ อากฑฺฒนตฺโถ. ‘‘สงฺฆาฏิโกโณ ทีโฆ’’ติ อิมินา วิกณฺโณติ เอตฺถ วิสโม กณฺโณ วิกณฺโณติ กตฺวา กณฺณสทฺทสฺส โกณตฺถํ ทสฺเสติ. ตโตติ คฬนโต. ลุชฺชนฺตีติ วลึ คณฺหนฺติ. อฏฺฐปทกนฺติ ปทสฺส อฏฺฐปเทน สิพฺพิตํ อฏฺฐปทกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐปทกจฺฉินฺเนน ปตฺตมุขํ สิพฺพิตุ’’นฺติ. ตตฺถ อฏฺฐปทกจฺฉินฺเนน ปตฺตมุขํ สิพฺพิตุนฺติ อฏฺฐปทลิขเนน ตตฺถ ตตฺถ คพฺภํ ทสฺเสตฺวา ปตฺตมุขํ สิพฺพิตุํ. ‘‘อฏฺฐปทกจฺฉนฺเนนา’’ติปิ ปาโฐ, อฏฺฐผลกากาเรนาติ อตฺโถ.

๓๖๐. ‘‘อาคนฺตุกปตฺตมฺปิ ทาตุ’’นฺติ อิมินา อนฺวาทิกนฺติ ปทสฺส อนุปจฺฉา อาคนฺตุกภาเวน ทียตีติ อนฺวาทิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. จตุตฺถกฺขเรนปิ ปาโฐ, อนุปจฺฉา อาคนฺตุกภาเวน ธียติ ฐปียตีติ อนฺวาธิกนฺติ กาตพฺโพ. อิทํ ปนาติ อนฺวาธิกํ ปน.

๓๖๑. เสสญาตีนนฺติ มาตาปิตูหิ เสสญาตีนํ. วินิปาเตติเยวาติ วินสฺสนฺโต นิปาเตติเยว.

๓๖๒. ‘‘วสฺสิโก’’ติ สงฺเกตียติ คณฺหียตีติ วสฺสิกสงฺเกตนฺติ วุตฺเต จตฺตาโร มาสาติ อาห ‘‘จตฺตาโร มาเส’’ติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ อารญฺญเกน ภิกฺขุนา.

๒๒๒. สงฺฆิกจีวรุปฺปาทกถา

๓๖๓. อญฺญตฺถาติ ทินฺนฏฺฐานโต อญฺญตฺถ. หฏานิปิ จีวรานิ ตุเยฺหว สนฺตกานีติ โยชนา. เตสนฺติ จีวรานํ. อญฺโญติ เอกกวสฺสาวาสิกโต อญฺโญ. ปญฺจมาเส ตํ สพฺพํ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ จีวรํ, ตํ สพฺพํ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ. ยมฺปีติ จีวรมฺปิ. โสติ ภิกฺขุ, คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. วสฺสาวาสตฺถายาติ วสฺสํ อาวาสสฺส ภิกฺขุโน อตฺถาย. ฐปิตอุปนิกฺเขปโตติ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วฑฺฒึ ปโยเชตฺวา ฐปิตอุปนิกฺเขปโต. ตตฺรุปฺปาทโตติ ตสฺมึ วิหาเร อุปฺปาทโต นาฬิเกรอารามาทิโต. อิทนฺติ วกฺขมานํ. เอตฺถาติ ‘‘ตสฺเสว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภารายา’’ติ วจเน. ยนฺติ จีวรํ. ปน สทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. อิทนฺติ ปทาลงฺการมตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ วิหาเร. อภิลาปมตฺตนฺติปิ วทนฺติ. อนตฺถตกถินสฺสาปีติ ปิสทฺโท ปเคว อตฺถตกถินสฺสาติ ทสฺเสติ. ปญฺจมาเสติ อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจนํ. ตโตติ ปญฺจมาสโต. อตีตวสฺเส วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส อิทํ วสฺสาวาสิกํ เทติ กึ? อุทาหุ อนาคตวสฺเสติ โยชนา. ปิฏฺฐิสมเยติ คิมฺหานํ ปฐมทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว อสฺสยุชปุณฺณมี, ตาว ปิฏฺฐิสมเย.

วสฺสานโตติ วสฺสานมาสโต. เอตฺถาติ เอเตสุ จีวเรสุ. เกจิ ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตมตฺถนฺติ ตสฺส สงฺฆิกจีวรสฺส การณํ. ตตฺเถวาติ คตฏฺฐาเน เอว. เอสาติ สงฺฆิกจีวรหารโก ภิกฺขุ. ตตฺราติ วิหาราทีสุ. นนฺติ จีวรหารกํ ภิกฺขุํ.

วตฺตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตน หี’’ติอาทิ. เตน ภิกฺขุนา ภาเชตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺเสวาติ อธิฏฺฐหนฺตสฺเสว.

เอเกกํ ภาคนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ฐาเน อหเมว อสฺมีติ โยชนา. ทุคฺคหิตานิ โหนฺตีติ สงฺฆิกาเนว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. มยฺหเมวิมานิ จีวรานีติ อิสฺสรวเสน คหเณ ทุคฺคหิตานิ. มเยฺหตานิ ปาปุณนฺตีติ อนิสฺสรวเสน คหเณ สุคฺคหิตานีติ วิเสโส.

ปาติเต กุเสติ เอตฺถ ตปจฺจยสฺส ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกโกฏฺฐาเส’’ติอาทิ. คหิตเมวาติ เอกโกฏฺฐาเส ปาติตสฺส กุสทณฺฑสฺส วเสน ‘‘อิมสฺสิท’’นฺติ เอกโกฏฺฐาเส วิทิเต สพฺเพสํ วิทิตตฺตา คหิตเมวาติ อธิปฺปาโย.

อิโตวาติ สจีวรภตฺตโตว. วิสุํ สชฺชิยมาเนติ จีวเร จ ภตฺเต จ วิสุํ สชฺชิยมาเน.

ยถา ปุริเมสุ ทฺวีสุ วตฺถูสุ ‘‘อทํสู’’ติ วุตฺตํ, ตถา อวตฺวา กสฺมา อิธ ‘‘เทนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สณิกํ สณิกํ เทนฺติเยวา’’ติ. สณิกํ สณิกํ เทนฺเต ทานกิริยาย อนุปจฺฉินฺนตฺตา ‘‘เทนฺตี’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนวเสน วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ปจฺฉินฺนทานตฺตาติ ปจฺฉินฺนทานกิริยภาวโต. อิทํ ปน วตฺถุ อุปฺปนฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. อิเม จ เถราติ นิลวาสิอาทโย วินยธรปาโมกฺขา อิเม จ เถรา.

๒๒๓. อุปนนฺทสกฺยปุตฺตวตฺถุกถา

๓๖๔. เอตฺถาติ อุปนนฺทวตฺถุมฺหิ. ตสฺสาติ อุปนนฺทสฺส. คามกาวาสิโนติ คามเก อาวาสิโน. อยนฺติ อุปนนฺโท. มุขโรติ มุขํ ขรํ เอตสฺสาติ มุขโร ขการโลโป, อถ วา มุขํ เอตสฺสตฺถีติ มุขโร มนฺตุตฺเถ ปวตฺโต รปจฺจโย นินฺทตฺถวาจโก. ลหุกาปตฺตีติ ทุกฺกฏาปตฺติ. ตสฺเสวาติ คหิตภิกฺขุสฺเสว. ธุรนิกฺเขเป สตีติ โยชนา.

เอกสฺส ปุคฺคลสฺสตฺถาย อธิปฺปิยเต อิจฺฉิยเตติ เอกาธิปฺปาโย, เอกปุคฺคลปฏิวีโส, เตนาห ‘‘เอกปุคฺคลปฏิวีสเมวา’’ติ. ยถา ยถาติ เยน เยนากาเรน. โยติ ปฏิวีโส. ‘‘ตถา ตถา’’ติ อชฺฌาหริตพฺโพ. ตตฺถาติ ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิวจเน. เอเกกสฺมึ อาวาเสติ สมฺพนฺโธ. วาสทฺโท อญฺเญปิ ทฺวีหทฺวีหาทิวาเร สงฺคณฺหาติ. ยนฺติ ปฏิวีสํ. เอโก ปุคฺคโลติ เอโก นิจฺจาวาโส ปุคฺคโล. เอวนฺติ อุปฑฺเฒ ทิยฺยมาเน. ยตฺถ วา ปนาติ เอตฺถ ยสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ปุริมสฺมิ’’นฺติ. ปุริมสฺมึ อาวาเสติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พหุตรํ วสิตวิหารโต’’ติ. อิทญฺจาติ ‘‘อมุตฺร อุปฑฺโฒ จีวรปฏิวีโส ทาตพฺโพ’’ติ วจนญฺจ. เอกสีมวิหาเรหีติ เอกิสฺสํ อุปจารสีมายํ ฐิเตหิ วิหาเรหิ. นานาสีมวิหาเรติ นานาอุปจารสีมายํ ฐิเต วิหาเร. เสนาสนคฺคาโหติ ปุริมอุปจารสีมายํ เสนาสนคฺคาโห. ตตฺถาติ ปสฺสมฺภนวิหาเร. เสสนฺติ จีวรโต เสสํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วิหาเรสุ. อนฺโตสีมคตสฺสาติ อนฺโตอุปจารสีมายํ คตสฺส, ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ. จีวรํ เสนาสนคฺคาหสฺเสว ปาปุณาติ, เสสํ ปน อามิสเภสชฺชาทิสพฺพํ อญฺญวิหารโต อาคนฺตฺวา อนฺโตสีมคตสฺส ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย.

๒๒๔. คิลานวตฺถุกถา

๓๖๕. มญฺจเก นิปาเตสุนฺติ เอตฺถ มญฺจเก นิปาตนํ นาม มญฺจเก นิปชฺชาปนนฺติ อาห ‘‘มญฺจเก นิปชฺชาเปสุ’’นฺติ. มุตฺตกรีสกิลิฏฺฐนฺติ มุตฺตกรีเสหิ กิลิฏฺฐํ. โยติ โย โกจิ. มนฺติ มม. ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอวาทานุสาสนีกรเณนา’’ติ. มม โอวาทสฺส จ อนุสาสนิยา จ กรเณนาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ‘‘โย ภิกฺขเว มํ อุปฏฺฐเหยฺยา’’ติอาทิปาเฐ. สุตฺตสฺส เนยฺยตฺถตฺตา อคเหตพฺพตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควโต จา’’ติอาทิ. ยสฺสาติ คิลานสฺส. อุปชฺฌายาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อาจริยสทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสมานุปชฺฌายกสมานาจริยกสงฺขาเต ปญฺจ ชเน สงฺคณฺหาติ. เอกจาริโก วา โหตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆตฺเถโรปีติ ปิสทฺโท ปเคว อญฺเญสนฺติ ทสฺเสติ.

๓๖๖. อภิกฺกมนฺตํ วาติ เอตฺถ อภิมุขํ กมตีติ อภิกฺกมนฺโตติ วุตฺเต วฑฺฒนตฺโถติ อาห ‘‘วฑฺฒนฺตํ วา’’ติ. อาพาธํ นาวิกโรตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา อนฺตปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อิทํ นาม โภชนนฺติ สมฺพนฺโธ. สํวิธาตุนฺติ เอตฺถ สํวิปุพฺโพ ธาธาตุ กรธาตฺวตฺโถ, กรธาตุ จ สพฺพธาตฺวตฺโถ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เภสชฺชํ โยเชตุ’’นฺติ. อสฺสาติ คิลานุปฏฺฐากสฺส. อนฺตรสทฺทสฺส มชฺฌตฺถาทโย ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘การณํ วุจฺจตี’’ติ.

๒๒๕. มตสนฺตกกถา

๓๖๗. กาลงฺกเตติ เอตฺถ กรณํ กตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กาลกิริยายา’’ติ. อปโลเกตฺวาติ ‘‘อิตฺถนฺนาโม ภนฺเต ภิกฺขุ กาลงฺกโต, ตสฺส ติจีวรญฺจ ปตฺตญฺจ คิลานุปฏฺฐากานํ ทาตุํ สงฺฆํ อปโลเกมี’’ติ อปโลเกตฺวา.

๓๖๙. คิลานุปฏฺฐากลาเภติ คิลานุปฏฺฐากานํ ลภิตพฺเพ.

สพฺเพปิ ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ตสฺมึ กาลงฺกเต. กึ วทนฺติ? ‘‘สพฺเพปิ…เป… สามิโน’’ติ วทนฺตีติ โยชนา. ทฺวีสุ วาเทสุ ปจฺฉิมวาโท อฏฺฐกถาจริเยน รุจฺจตีติ วทนฺติ. ยนฺติ ยํ วตฺถุ. ‘‘ยํ อตฺถิ, ตํ ทาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘อญฺญสฺมึ…เป… ทาตพฺพ’’นฺติ. ตนฺติ ปริกฺขารํ.

สมโกติ สมํ ปมาณเมตสฺส ภาคสฺสาติ สมโก. สํวิทหนมตฺตเมวาติ อิทญฺจิทญฺจ กโรหีติ สชฺชนมตฺตเมว. เชฏฺฐกภาโคติ ทิคุณภาโค.

โย ปนาติ ภิกฺขุ ปน. เอตฺถาติ พหูสุ ภิกฺขูสุ. เยนาติ เยน เกนจิ, ทินฺนํ ปฏิยาทิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกทิวสมฺปีติ ปิสทฺโท ปเคว ทฺวีหาทิเกติ ทสฺเสติ. โสปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ พหุทิวสํ อุปฏฺฐาโกเยว, อถ โข โสปีติ ทสฺเสติ. สมีปนฺติ คิลานสฺส สนฺติกํ. อาคจฺฉตีติ สมีปมาคจฺฉติ.

ปจฺจาสีสายาติ ภาคสฺส ปจฺจาสีสาย. ‘‘ปุน อาคนฺตฺวา ชคฺคิสฺสามี’’ติ อิมินา ‘‘ปุน อาคนฺตฺวา น ชคฺคิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตสฺส น ทาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ธุรํ นิกฺขิปิตฺวาติ อุปฏฺฐหเน ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา.

มาตุคาโมปิ โหตูติ โยชนา. ตสฺส ภิกฺขุโนติ กาลงฺกตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน. สเจปิ สหสฺสํ อคฺฆติ, คิลานุปฏฺฐากานํเยว ทาตพฺพนฺติ โยชนา. อญฺญนฺติ ปตฺตจีวรโต อญฺญํ. เตติ คิลานุปฏฺฐากา. อวเสสนฺติ ปตฺตจีวรโต อวเสสํ. ตโตติ พหุกมหคฺฆโต. ติจีวรปริกฺขาโรติ ติณฺณํ จีวรานํ ปริวาโร. สพฺพญฺเจตนฺติ สพฺพเมว เอตํ ปริกฺขารํ. ลภตีติ คิลานุปฏฺฐาโก ลภติ.

โสติ กาลงฺกโต. กสฺสจีติ คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. ตสฺเสวาติ ทินฺนคาหกสฺเสว. รุจิยา เอวาติ กามา เอว. ตตฺถ ตตฺถ สงฺฆสฺเสวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ วิหาเร ฐิตสฺส สงฺฆสฺเสว. อิทํ วิหาเร ฐปิตปริกฺขาเร สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ คาเม วา อรญฺเญ วา ฐปิตา โหนฺติ, สกโลว สงฺโฆ อิสฺสโร. กสฺมา? สงฺฆสฺเสว ทายชฺชภาวโต. พหูนมฺปีติ ตีหิ ปฏฺฐาย พหูนมฺปิ. อีทิสวจนํ อุปนิธาย สาสเนปิ เอโก เทฺว พหูติ ตีณิ วจนานิ อตฺเถ ทิสฺสนฺติ, สทฺเท ปน ทฺวิวจนพหุวจนานํ วิเสสาภาวโต ทฺวิวจนํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. อทินฺนเมวาติ อตฺตโนเยว อสนฺตกตฺตา, อญฺเญสมฺปิ สาธารณตฺตา จ อทินฺนเมว. สเจ สพฺเพ มตา อนุมติยา เทนฺติ, สุทินฺนเมว. ตนฺติ สนฺตกํ. เตสูติ เตสุ สพฺเพสุ.

๒๒๗. กุสจีราทิปฏิกฺเขปกถา

๓๗๑. ‘‘อกฺกนาฬมย’’นฺติ อิมินา อกฺกนาเฬน นิพฺพตฺตํ อกฺกนาฬนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. มกจิมโยติ เอตฺถ มกจิสทฺเทน โปตฺถกสทฺทสฺส คนฺถาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ. มยสทฺเทน ปุริมนเยเนว นิพฺพตฺตตทฺธิตํ ทสฺเสติ. เสสานีติ อกฺกนาฬโปตฺถเกหิ เสสานิ กุสจีราทีนิ. เตสูติ กุสจีราทีสุ.

๓๗๒. ติปฏฺฏจีวรสฺส วาติ อิทํ ทฺวิปฏฺฏจีวรสฺส มชฺเฌ ทานํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตสนฺติ สพฺพนีลกาทีนํ. กญฺจุกนฺติ วารณํ. ตญฺหิ กจิยติ กาเย พนฺธิยตีติ กญฺจุโกติ วุจฺจติ. เวฐเนปีติ อุณฺหีเสปิ. ตญฺหิ ยสฺมา เยน สีเส เวฐิยติ, ตสฺมา เวฐนนฺติ วุจฺจติ. รุกฺขฉลฺลิมยนฺติ เอตฺถ รุกฺขฉลฺลิสทฺเทน ติรีฏสทฺทสฺส วกฺกลตฺถํ ทสฺเสติ. วกฺกลญฺหิ นิวสนานํ องฺคปจฺจงฺคํ ติโรภาวํ ปฏิจฺฉนฺนภาวํ เอติ คจฺฉติ อเนนาติ วา รุกฺขํ ติโรปฏิจฺฉนฺนํ หุตฺวา เอติ ปวตฺตตีติ วา ติรีฏนฺติ วุจฺจติ. อภิธาเน (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๔๔๒ คาถายํ) ปน ตรีฏนฺติ ตกาเร อิการวิรหิโต ปาโฐ อตฺถิ. ปาทปุญฺชนนฺติ ปาโท ปุชิยติ โสธิยติ อเนนาติ ปาทปุญฺชนํ, ตาลุโช ตติยกฺขโร.

๓๗๔. สนฺเต ปติรูปเก คาหเกติ เอตฺถ ปติรูปโก นาม ปกฺกมนฺตสฺส ภิกฺขุโน สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺโต. อิมินา ปติรูปเก คาหเก อสติ อทตฺวา สงฺเฆน ภาชิเต สุภาชิตเมวาติ ทสฺเสติ. สตฺต ชนาติ ปกฺกมนฺตอุมฺมตฺตกขิตฺตจิตฺตเวทนฏฺฏา จตฺตาโร, อุกฺขิตฺตกา ตโยติ สตฺต ชนา.

๒๓๐. สงฺเฆ ภินฺเน จีวรุปฺปาทกถา

๓๗๖. สงฺโฆ ภิชฺชตีติ เอตฺถ ทฺวิโกฏฺฐาสวเสน ภิชฺชนเมวาธิปฺเปตํ, น อญฺญนฺติ อาห ‘‘เทฺว โกฏฺฐาสา’’ติ. เอกสฺมึ ปกฺเข จีวรานิ เทนฺตีติ โยชนา. ทฺวิปกฺขํ สนฺธาย ‘‘สกลสฺส สงฺฆสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เอตนฺติ จีวรํ. ตสฺเสว จีวรนฺติ ตสฺส โกฏฺฐาสสฺส จีวรเมว. ยตฺถาติ ยสฺมึ เทเส. ทกฺขิโณทกํ ปมาณนฺติ ทกฺขิโณทกเมว ปมาณํ, น เทยฺยธมฺโม. ตสฺมา ทกฺขิโณทกํ ปฏิคฺคณฺหนฺตา, เทยฺยธมฺมสฺส สามิโน โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อุโภหิปิ ปกฺเขหีติ โยชนา. ปรสมุทฺเทติ ชมฺพุทีเป. โส หิ สีหฬทีปโต สมุทฺทสฺส ปารตฺตา ปรสมุทฺโทติ วุจฺจติ. อิตโร ปกฺโขติ ทกฺขิโณทกสฺส จ จีวรสฺส จ ลทฺธปกฺขโต อิตโร อลทฺโธ ปกฺโข.

๒๓๒. อฏฺฐจีวรมาติกากถา

๓๗๙. อิทานิ อาหาติ สมฺพนฺโธ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานนเยนาติ ‘‘สีมาย เทตี’’ติ กตฺตุวาจเกน กิริยาปเทน ทายกปุคฺคลสงฺขาตกตฺตุโน อธิฏฺฐานวเสน วุตฺตตฺตา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน นเยน. เอตฺถาติ เอตาสุ อฏฺฐสุ มาติกาสุ. อฏฺฐมา มาติกาติ โยชนา. ตตฺถาติ อฏฺฐสุ มาติกาสุ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘กติกาย เทตี’’ติอาทีสุ.

สีมาย…เป… ภาเชตพฺพนฺติอาทิมฺหิ มาติกานิทฺเทเส ปน เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สีมาย เทตีติ เอตฺถ ปนฺนรส สีมา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ปนฺนรสสุ สีมาสุ. อุปจารสีมา ปริจฺฉินฺนา โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตกํ ฐานนฺติ ปริกฺเขปารหฏฺฐานสฺส เอกนฺเตน อวุตฺตตฺตา เอกนฺเตน ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ธุวสนฺนิปาตโต วา ขิปิตานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปริยนฺเต’’ติ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ. ตสฺมา ตีสุ นิสฺสกฺกปเทสุ โยเชตพฺพํ. สา ปนาติ อุปจารสีมา ปน. ภิกฺขูสุ วฑฺฒนฺเตสุ อาวาโสปิ วฑฺฒตีติ มนสิกตฺวา วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขูสุ วฑฺฒนฺเตสู’’ติ. สพฺเพสํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตเมวาติ สีมกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๑๓๘, ๑๔๔) วุตฺตเมว.

อปิจ โขติ เอตฺถ อปิสทฺโท ปุจฺฉตฺถวาจโก. เกหิ ฐปิตาติ หิ อตฺโถ. ราชราชมหามตฺตา ฐเปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ลาภสีมาติ ลาภสฺส มริยาโท. ยนฺติ โย ลาโภ. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ คาวุตาทิอนฺตเร. ลาภสีมา นามาติ ลาเภน ปริจฺฉินฺนา สีมา นาม. ตตฺถาติ พหูสุ ชนปเทสุ. อนฺตรทีปา จาติ มหาทีปโต อญฺญทีปา จ, ขุทฺทกทีปาติ อธิปฺปาโย.

เอตฺเถว สีมายาติ ขณฺฑสีมาย เอว. เตสํเยวาติ ขณฺฑสีมคตานํเยว. เอวตฺถผลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺเญส’’นฺติอาทิ. รุกฺเข วา ปพฺพเต วา ฐิตสฺส วา เหฏฺฐา ปถวีมชฺฌคตสฺส วา ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. อิมิสฺสา อุปจารสีมาย ฐิตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. สมานสํวาสสีมายาติ มหาสีมาย. ขณฺฑสีมสีมนฺตริกาสูติ ขณฺฑสีมายญฺจ ทฺวินฺนํ สีมานํ สีมนฺตริกายญฺจ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ คามฏฺฐานมฺปิ ปาปุณาติ. อวิปฺปวาสสีมาย ทินฺนํ คามฏฺฐานํ น ปาปุณาติ ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจา’’ติ วุตฺตตฺตา.

ชมฺพุยา ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป. ตมฺโพ โลหิโต ปาณิ หตฺโถ เอเตสนฺติ ตมฺพปาณิโน. วิชยกุมาราทโย สตฺตสตา ชนา. เตสํ นิวาโส ตมฺพปณฺณิ, โสเยว ทีโปติ ตมฺพปณฺณิทีโป, ตสฺมึ. สพฺเพสํ ภาคนฺติ สมฺพนฺโธ. ตเตฺรวาติ ชมฺพุทีเปเยว. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ.

โย ปน ภณตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ กถนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ มหาสิวตฺเถรํ. ติโยชนาปีติ ปิสทฺโท ตโต อูนาปิ โหตีติ ทสฺเสติ. สพฺพํเปตนฺติ สพฺพํปิ เอตํ ลาภคณฺหนาทึ. อิติ อาหํสูติ โยชนา.

กติกานํ ยถิจฺฉิตกเตน ปวตฺตตฺตา พหุ โหติ, ตสฺมา อิธ อิจฺฉิตกติกํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สมานลาภกติกายา’’ติ. ตตฺราติ ‘‘กติกาย เทตี’’ติ ปาเฐ. สนฺนิปติเตหิ ภิกฺขูหิ ภาเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ วิหารสฺส. พุทฺธาธิวุตฺโถติ พุทฺเธน อธิ อิสฺสรวเสน วสิยิตฺถาติ พุทฺธาธิวุตฺโถ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน สาวนมตฺเตน. นิสินฺโนวาติ นิสินฺโน เอว โหติ, นิสินฺโน อิว วา. ตสฺมึ วิหาเรปีติ ตสฺมึ โปราณกาทิวิหาเรปิ. เอวเมวาติ ‘‘อยํ โปราณโก วิหาโร เตน นววิหาเรน สทฺธึ สมานลาภํ กาตุํ สงฺฆสฺส รุจฺจตี’’ติอาทินา เอวเมว. อิธาติ โปราณกวิหาเร. ตสฺมินฺติ นววิหาเร. เอวนฺติ ยถา เอเกน วิหาเรน สทฺธึ เอโก วิหาโร กาตพฺโพ, เอวํ ตถาติ อตฺโถ.

ภิกฺขาปญฺญตฺติยาติ เอตฺถ ภิกฺขา ปญฺญปิยติ นิจฺจวเสน ฐปิยติ เอตฺถาติ ภิกฺขาปญฺญตฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน ปริจฺจาคปญฺญาปนฏฺฐาเน’’ติ. ตสฺสาติ ‘‘ยตฺถ สงฺฆสฺส ธุวการา กริยนฺตี’’ติปาฐสฺส. อตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยตฺถ วาติ ยสฺมึ วา ฐาเน. อเนนาติ จีวรทายเกน. สลากภตฺตาทีนิ วา นิพทฺธานิ การิตานีติ สมฺพนฺโธ. เยน ปนาติ จีวรทายเกน ปน. สกโลปิ วิหาโรติ สกโลปิ สอาราโม วิหาโร. ตตฺถาติ จีวรทายเก. อิเมติ ปากวตฺตสฺส วตฺตนฏฺฐานาทโย วิหารา. ธุเวน กริยนฺตีติ ธุวการา วิหารา. โสติ จีวรทายโก. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ พหูสุ วิหาเรสุ.

เตหีติ พหุตเรหิ ภิกฺขูหิ. ธุวกาเรสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เอกตฺถาติ เอกสฺมึ ธุวกาเร. ‘‘สเจ ภิกฺขุคณนาย คณฺหถาติ วทตี’’ติ อิมินา สเจ น วทติ, ภิกฺขุคณนาย ภาเชตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ, วิหารคณนาย คณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ตถาติ ยถา ‘‘ภิกฺขุคณนาย คณฺหถา’’ติ วทติ, ตถาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ภาเชตพฺพวตฺถูสุ. ตนฺติ มญฺจปีฐกํ, ปุจฺฉิตฺวา ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุจฺฉิตฺวาติ ทายกํ ปุจฺฉิตฺวา, วทตีติ ทายโก วทติ. สงฺฆสฺสาปีติ ปิสทฺโท น ทายกสฺเสวาติ ทสฺเสติ.

อุปจารสีมายํ ฐิเตน สงฺเฆน ภาเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สีมฏฺฐสฺสาติ อุปจารสีมายํ ฐิตสฺส. อสมฺปตฺตสฺสาปีติ ภาชนฏฺฐานํ อสมฺปตฺตสฺสาปิ. อลสชาติกาติ โกสชฺชชาติกา. ฐิติกาติ ปพนฺธวเสน ฐิยเต ฐิติ, สาเยว ฐิติกา. อถ วา ‘‘ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพ’’นฺติ อฏฺฐกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๗๙) วุตฺตตฺตา ติฏฺฐติ ปพนฺธวเสน เอตฺถาติ ฐิติ, สาเยว ฐิติกาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ฐิติกํ ฐเปตฺวาติ วีสติวสฺสสงฺขาตํ ฐิติกํ ฐเปตฺวา. เตสนฺติ เถรานํ.

สมฺปตฺตสมฺปตฺตานนฺติ ภาชนฏฺฐานํ สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ. อตฺตโน วิหารทฺวาเร วา อตฺตโน อนฺโตวิหาเรเยว วาติ โยชนา. สีมาติ อุปจารสีมา. เถราสนํ อารูเฬฺห สตีติ โยชนา. วสฺสคฺเคนาติ วสฺสคณนาย.

ปาเฏกฺกนฺติ ปจฺเจกํ. สพฺพาเนว จีวรานีติ สมฺพนฺโธ. ทุพฺภาสิตทุคฺคหิตานมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺตี’’ติ. เอกนฺติ ทสสุ วตฺเถสุ เอกํ.

วตฺถสฺเสว ปุปฺผํ วา วลิ วา อตฺถีติ โยชนา. เตนาติ ปุปฺผวลินา. เอกํ ตนฺตนฺติ เอกํ สุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ฐิติกาย ฐานาฏฺฐาเนสุ. ทฺวีหิปิ คเหตพฺพํ ฐิติกาย อภาวโต.

ภิกฺขุ อตฺตโน สนฺตกํ ยํ จีวรนฺติ โยชนา. ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏตีติ ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘ตุยฺหํ เทมา’’ติ วา อวตฺวา ‘‘ภิกฺขูนํ เทม, เถรานํ เทมา’’ติ วุตฺตตฺตา ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏติ. ภิกฺขุเถรา นาม หิ น อตฺตนาเยว โหนฺติ, อญฺเญปิ พหู, ตสฺมา วฏฺฏติ. ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วุตฺเต อตฺตนา เอกนฺเตน สงฺโฆเยว, ตสฺมา ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วุตฺเตปิ น วฏฺฏติ, ปเคว ‘‘ตุยฺห’’นฺติ วุตฺเต.

ตโตติ พหุวตฺถโต. คเหตุํ น วฏฺฏตีติ ปํสุกูลิกานํ คเหตุํ น วฏฺฏติ.

ยนฺติ วตฺถํ. ตตฺถาติ ปริกฺขาเรสุ. สุตฺตนฺติ ตนฺตํ.

เอวํ อนฺโตสีมํ ปวิสิตฺวา ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ ทินฺเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา พหิสีมาย ทินฺเน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. เอกพทฺธา จาติ ทฺวาทสหตฺถมนติกฺกมิตฺวา เอกโตพทฺธา จ. เย ปนาติ ภิกฺขู ปน.

อุภโตสงฺฆสฺส เทตีติ เอตฺถ จตุนฺนํ วากฺยานํ วเสน วุตฺเตปิ อุภโตสงฺฆสฺส เทติเยว นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส ทมฺมีติ วุตฺเตปี’’ติอาทิ. อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตาติ ปุคฺคลสฺส อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา เอกวีสติปฏิวีเส กตฺวา เอโก เจติยสฺส ทาตพฺโพติ นยํ อติทิสติ. ปาปุณนโกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ เจติยสฺส อุภโตสงฺฆคฺคหเณน อคหิตตฺตา.

ตตฺถาติ อุภโตสงฺฆปุคฺคลเจติเยสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปุพฺเพติ พุทฺธสฺส ภควโต ธรมานกาเล. ตทาติ ยทา พุทฺโธ ภควา ธรติ, ตทา. ปฏิมํ วาติ ปฏิพิมฺพํ วา. ตญฺหิ ภควตา ปฏิ สทิสํ มานียตีติ ปฏิมาติ วุจฺจติ. เจติยํ วาติ ถูปํ วา. โส หิ เทวมนุสฺเสหิ จิติตพฺพํ, ปูเชตพฺพํ, อิฏฺฐกาทีหิ วา จินิตพฺพนฺติ เจติยนฺติ วุจฺจติ. ตตฺถาติ เทยฺยธมฺเมสุ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. ยํ เทนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺมึ ทาเน. อนิยมวาจกสฺส ‘‘โย’’ติ สพฺพนามสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปพฺพชิโต วา คหฏฺโฐ วา’’ติ. วตฺตํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุนฺติ ปุพฺพกาลอปรกาลกิริยานํ วิการวเสน อนิยตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาปิ วตฺตํ กาตุ’’นฺติ.

‘‘ทูรมฺปิ หริตฺวา ปูเชตพฺพ’’นฺติ อิมินา ชงฺฆเปสนิกกมฺมํ น โหตีติ ทสฺเสติ. หรนฺตสฺส ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉโตติ อนาทเร สามิวจนํ. ตนฺติ สงฺฆสฺส อาหฏภตฺตํ.

วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺสาติ วสฺสํ วสิตฺถาติ วสฺสํวุตฺโถ. อลุตฺตกิตนฺตสมาโสยํ, โสเยว สงฺโฆ วสฺสํวุตฺถสงฺโฆ, ตสฺส. ยาวติกสทฺโท ยตฺตกปริยาโยติ อาห ‘‘ยตฺตกา’’ติ. ทิสาปกฺกนฺตสฺสาปีติ อญฺญํ ทิสํ ปกฺกนฺตสฺสปิ, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. วทนฺตีติ อฏฺฐกถาจริเยหิ อปเร อาจริยา วทนฺติ. เอตนฺติ วจนํ.

สมฺปตฺตานนฺติ ทินฺนฏฺฐานํ สมฺปตฺตานํ. สพฺเพสนฺติ ยตฺถ กตฺถจิ วุตฺถวสฺสานํ สพฺเพสํ. ตตฺราติ วิหาเร. ตตฺราติ ตสฺมึ วทเน สติ, เตสุ ภิกฺขูสุ วา. วสฺสํ วสนฺตีติ วสฺสํวสนฺตา, เตสํ. จีวรมาเสติ จีวเรน ลกฺขิเต ปจฺฉิมกตฺติกมาเส.

เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโสติ ผคฺคุณปุณฺณมีสงฺขาโต เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโส. วสฺสาวาสิกนฺติ วสฺสํ อาวสนฺตานํ ทาตพฺพํ จีวรํ. อาโรเปตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตีตวสฺสาวาสสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ อตีตวสฺสาวาสสฺสาติ อตีตวสฺสํ, อตีตวสฺเส วา อาวาสสฺส สงฺฆสฺส. ตนฺติ จีวรํ.

ฐเปตฺวาติ วิหาเร ฐเปตฺวา. สมฺปตฺตานนฺติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ. อิโตติ จีวรทานกาลโต. เตติ อนฺโตวสฺเส วุตฺถภิกฺขู.

อาทิสฺสาติ ปทสฺส ตฺวาปจฺจยนฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาทิสิตฺวา’’ติ. อยมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺราติ ‘‘ยาคุยา วา’’ติอาทิปาเฐ. อชฺชตนาย วาติ อชฺช ภวานํ ปุญฺญานํ อตฺถาย วา. เตสนฺติ นิมนฺตกานํ, ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. เยหิ นิมนฺติเตหีติ นิมนฺติเตหิ เยหิ ภิกฺขูหิ. เยสํ วา ปตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสํ น ปาปุณาตีติ สพฺเพสํ เตสํ น ปาปุณาติ, กสฺมา? อนิมนฺติตตฺตา. เตสํ น ปาปุณนฺติ, กสฺมา? นิมนฺติตเคหํ อปวิฏฺฐตฺตา. โสติ ทายโก.

ปุพฺเพปีติ อิโต ปุพฺเพปิ. อสฺสาติ ทายกสฺส. วาเสตฺวาติ วาสาเปตฺวา. โสติ ทายโก. โยติ ภิกฺขุ, วสตีติ สมฺพนฺโธ. ตานีติ เภสชฺชานิ. อิทนฺติ จีวรํ.

‘‘อนฺเตวาสิกานญฺจา’’ติ ปเทน สทฺธิวิหาริกาปิ คเหตพฺพา อุทฺเทสาทิวเสน อนฺเต วสนสีลตฺตา. อุทฺเทสํ คเหตุํ อาคโต จ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต จาติ อิเม อนฺเต อวสนสีลาปิ รูฬฺหีวเสน อนฺเตวาสิกา นาม. อิมินา นิสฺสยํ คเหตุํ อาคโต จ เถรสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คหิตปุพฺโพ จ อนฺเตวาสิโก นามาติ ทสฺเสติ. วตฺตํ กตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ คเหตฺวา วิจรนฺตานํ สพฺเพสํ อุทฺเทสนฺเตวาสิกานํ ปาปุณาตีติ โยชนา. อิมินา สทฺธิวิหาริกนิสฺสยนฺเตวาสิกอุปสมฺปทนฺเตวาสิกปพฺพชฺชนฺเตวาสิกาปิ คเหตพฺพา เตสมฺปิ นิพทฺธจาริกภิกฺขุภาวโต. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ จีวรกฺขนฺธเก.

อิติ จีวรกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.