๒๐๒. ชีวกวตฺถุกถา

๓๒๖. จีวรกฺขนฺธเก ปทกฺขิณสทฺทสฺส อปสพฺยตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘เฉกา กุสลา’’ติ. อภิสฏาติ เอตฺถ สรธาตุยา คติจินฺตาสุ อิธ คตฺยตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อภิคตา’’ติ. อภิคตาติ อภิมุขํ คนฺตพฺพา. นนุ ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสาน’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา ปน ‘‘อตฺถิเกหิ อตฺถิเกหิ มนุสฺเสหี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กรณตฺเถ ปนา’’ติอาทิ. อิมินา ฉฏฺฐีกตฺตา นาม ตติยากตฺตุนา สมาโนเยวาติ ทสฺเสติ. นิคเม วสตีติ เนคโมติ วุตฺเต กุฏุมฺพิยคโณ เนคโม นามาติ อาห ‘‘กุฏุมฺพิยคโณ’’ติ.

๓๒๗. นคเร นิวสนฺตีติ นาครา. ทตฺวา, วุฏฺฐาเปสุนฺติ สมฺพนฺโธ. อารามุยฺยานวาหนาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อญฺญานิ อุปโภคปริโภคานิ สงฺคณฺหาติ. คณิกฏฺฐาเนติ คณิกาย ฐาเน. คณิกาติ จ นครโสภินี. สา หิ อตฺถิเกน ชนคเณน อภิคนฺตพฺพาติ คณิกาติ วุจฺจติ. ปฏิสเตน จาติ เอตฺถ จสทฺโท อวธารณตฺโถ. รตฺตึ คมนสฺส ปฏินิธิสงฺขาเตน สเตน เอวาติ หิ อตฺโถ. คิลานนฺติ เอตฺถ ภาวปจฺจเยน วินาปิ ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘คิลานภาว’’นฺติ. ‘‘ชานาเปยฺย’’นฺติ อิมินา ปฏิเวเทยฺยนฺติ เอตฺถ วิทธาตุยา ญาณตฺถํ ทสฺเสติ. กตฺตรสุปฺเปติ เอตฺถ กตฺตรสทฺโท ชิณฺณปริยาโยติ อาห ‘‘ชิณฺณสุปฺเป’’ติ. สุปนฺติ สุนขาทโย เอตฺถาติ สุปฺปํ, กตฺตรํ สุปฺปํ กตฺตรสุปฺปํ.

๓๒๘. ตนฺติ ชีวกํ. อญฺเญ ราชทารกา วทนฺติ กิราติ สมฺพนฺโธ. นตฺถิ มาตา เอตสฺสาติ นิมฺมาติโก. ยถา จาติอาทีสุ ยถา เปสนฺติ, ตถาติ โยชนา. จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. น เกวลํ วทนฺติเยว, อถ โข น โกจิ กิญฺจิ เปเสตีติ หิ อตฺโถ. อญฺเญสนฺติ ชีวกโต อญฺเญสํ. ตสฺสาติ ชีวกสฺส. อิตีติ เอวํ. โสติ ชีวโก. ตํ สพฺพนฺติ ‘‘นิมฺมาติโก นิปฺปิติโก’’ติ วทนญฺจ ปณฺณาการสฺส อเปสนญฺจาติ ตํ สพฺพํ.

ยํนูนาติ สาธุ วต. อหํ วชฺชสิปฺปํ สิกฺเขยฺยํ สาธุ วตาติ โยชนา. ตสฺสาติ ชีวกสฺส. เอตทโหสีติ เอตํ อโหสิ, ปริวิตกฺโก อหูติ อตฺโถ. ปรูปฆาตปฏิสํยุตฺตานีติ ปรํ อุปคนฺตฺวา, อุป ภุเสน วา หนเนน ปฏิสํยุตฺตานิ. เมตฺตาปุพฺพภาคนฺติ สิปฺปสฺส ปุพฺพภาเค ปวตฺตา เมตฺตา เอตสฺสาติ เมตฺตาปุพฺพภาคํ. อิติ อโหสีติ โยชนา. ปุริมจินฺตาย อเนกนฺตภาวโต เอกนฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. อปิ จาติ เอกนฺเตน. อยนฺติ ชีวโก. อิโตติ ภทฺทกปฺปโต. อยนฺติ อุปาสโก. จตุปริสนฺตเรติ จตุปริสมชฺเฌ. ปตฺถตคุณนฺติ ปตฺถริตคุณํ. ฐานนฺตรนฺติ ฐานเภทํ, อหมฺปีติ น อยํ อุปาสโกเยว, อหมฺปีติ อตฺโถ. ภควาติ อาลปนปทเมตํ. ปตฺถนนฺติ อิจฺฉิตวรํ. โจทิยมาโนปีติ อุยฺโยชิยมาโนปิ. ปิสทฺเทน ปุริมจินฺตนมเปกฺขติ. เอสาติ เอโส ชีวโก.

๓๒๙. ทิสาปาโมกฺโขติ ปทสฺส ทิสาสุ ปาโมกฺโข ทิสาปาโมกฺโขติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพทิสาสู’’ติอาทิ. ตสฺมิญฺจ สมเยติ ชีวกสฺส ตสฺมึ จินฺตนสมเย จ, อาคมํสูติ สมฺพนฺโธ. เตติ วาณิเช, ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. กุโตติ นครโต. ตกฺกสีลโตติ ตกฺกสีลนครโต. ตตฺถาติ ตกฺกสีเล. อามาติ สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ นิปาโต, อาม อตฺถีติ หิ อตฺโถ. เตติ วาณิชา. ตถาติ ยถา ชีวโก อาห, ตถา อกํสูติ อตฺโถ. โสติ ชีวโก. ปิตรนฺติ อภยราชกุมารํ. เตหีติ วาณิเชหิ.

ตนฺติ ชีวกํ, ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. โสติ ชีวโก. กสฺมา ตาต ตฺวํ อิธาคโต อสิ ปนาติ ปุจฺฉีติ โยชนา. ตโตติ ปุจฺฉโต. โสติ ชีวโก. สิกฺขิตุํ อาคโต อมฺหีติ โยชนา. พหุญฺจ คณฺหาตีติอาทีสุ โส กิญฺจิ กมฺมํ อกตฺวา สิปฺปสฺเสว สิกฺขิตตฺตา พหุญฺจ คณฺหาตีติ อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา สิกฺขนฺติเยว, เอวํ ตถา โส น สิกฺขตีติ โยชนา. โส ปนาติ ชีวโก ปน, กโรติ สิกฺขตีติ สมฺพนฺโธ. เอกํ กาลนฺติ เอกสฺมึ กาเล. เอวํ สนฺเต กสฺมา โส พหุญฺจ คณฺหาตีติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. เมธาวิตายาติ ขิปฺปํ คหณธารณปญฺญตาย, พหุญฺจ สิปฺปนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส ชีวกสฺส คหิตญฺจ สิปฺปํ น สมฺมุสฺสตีติ โยชนา.

ยตฺตกํ สิปฺปํ อาจริโย ชานาติ, ตตฺตกํ อยํ ชีวโก ชานาตีติ โยชนา. ยนฺติ สิปฺปํ. อยนฺติ ชีวโก, ภวิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ ชีวกํ. ยถาติ เยนากาเรน. กมฺมวิปากนฺติ กมฺมวิปากชํ โรคํ. ‘‘น’’นฺติ ปทํ ‘‘สิกฺขาเปสี’’ติ ปเท การิตกมฺมํ, ‘‘เภสชฺชโยชน’’นฺติ ปทํ ธาตุกมฺมํ. เภสชฺชโยชนนฺติ เภสชฺเชน โรคสฺส โยชนํ. โส ปนาติ ชีวโก ปน. อิมินาติ ชีวเกน น อุคฺคหิตํ, อุคฺคหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอเกน ทฺวาเรนาติ จตูสุ ทฺวาเรสุ เอเกน ทฺวาเรน. อาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. ปริตฺตํ ปาเถยฺยนฺติ เอตฺถ ปริตฺตสทฺทสฺส อารกฺขนตฺเถปิ ปวตฺตนโต อิธ อปฺปตฺเถ ปวตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปฺปมตฺตก’’นฺติ. กสฺมา อปฺปมตฺตกํ ปาเถยฺยํ อทาสีติ โยชนา. ตสฺสาติ ทิสาปาโมกฺขสฺส. อยนฺติ ชีวโก, ลภิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ ลภนโต. ขีเณ ปาเถยฺเยติ ปาเถยฺเย ขีเณ สตีติ โยชนา.