๑๗๙. กปฺปิยภูมิอนุชานนกถา

๒๙๕. พหารามโกฏฺฐเกติ เอตฺถ สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘พหารามโกฏฺฐกสมีเปติ อารามโกฏฺฐกสฺส พหิ สมีเปติ อตฺโถ’’ติ. อจฺฉนฺตีติ วสนฺติ. เอตนฺติ ‘‘ปจฺจนฺติม’’นฺติ เอตํ วจนํ. ธุรวิหาโรปีติ ปธานวิหาโรปิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อนุปเคเยวาติ ปาโตเยว. โอรวสทฺทนฺติ อุจฺจรวสงฺขาตํ สทฺทํ. กปิลสุตฺตปริโยสาเนติ สุตฺตนิปาเต (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.กปิลสุตฺตวณฺณนา) สงฺคหิตสฺส กปิลสุตฺตสฺส ปริโยสาเน. ปญฺจสตานํ เกวฏฺฏปุริสานนฺติ สมฺพนฺโธ.

อุสฺสาวนนฺติกาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. โย วิหาโร กริยตีติ สมฺพนฺโธ. ภูมิยา คติ วิย คติ เอเตสนฺติ ภูมิคติกา. ปติฏฺฐาเปนฺเตหิ พหูหิ ภิกฺขูหิ ปติฏฺฐาเปตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. นิจฺฉาเรนฺเตหิ ภิกฺขูหีติ โยชนา. สยนฺติ ภิกฺขุ. ตํ ปนาติ ‘‘สงฺฆสฺส กปฺปิยกุฏึ อธิฏฺฐามี’’ติ วจนํ ปน. อวตฺวาปีติ ปิสทฺโท ตถา ‘‘วตฺวาปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อฏฺฐกถาสูติ มหาอฏฺฐกถาทีสุ ตีสุ อฏฺฐกถาสุ. เอตฺถาติ อุสฺสาวนนฺติกกุฏิยํ. ‘‘สมกาลํ วฏฺฏตี’’ติ วจนํ ทฬฺหีกโรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. วจเนติ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วจเน. ตสฺมินฺติ ถมฺเภ. เตเนวาติ อกตภาเวเนว. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ พหูสุ.

ยโตติ อิฏฺฐกสิลามตฺติกาปิณฺฑโต. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วุตฺตนเยเนว. อิฏฺฐกาทโยติ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพอิฏฺฐกาทโย. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตถาติ ยถา อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา. ถมฺภาทีนิ อุกฺขิปิตฺวา ปติฏฺฐาปนญฺจ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ สาวนญฺจ อนฺตํ ปริโยสานเมติสฺสาติ อุสฺสาวนนฺติกา.

ตาสูติ ทฺวีสุ โคนิสาทิกาสุ. ยตฺถาติ กุฏิยํ. เนว อาราโม ปริกฺขิตฺโต โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปุน ยตฺถาติ กุฏิยํ. อยนฺติ กุฏิ. อุภยตฺถาปีติ อารามวิหารโคนิสาทิกาสุ ทฺวีสุปิ. พหุตรํ ปริกฺขิตฺโตปิ ปริกฺขิตฺโตเยว นามาติ โยชนา. เอตฺถาติ อุปฑฺฒปริกฺขิตฺตพหุตรปริกฺขิตฺตอาราเม. คาโว ปวิสิตฺวา ยถาสุขํ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ โคนิสาทา โคสาลา. โคนิสาทา วิยาติ โคนิสาทิกา กุฏิ.

มนุสฺสา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอสาติ กุฏิ. วุตฺเตปีติ ปิสทฺเท, ‘‘กปฺปิยกุฏึ เทมา’’ติ วากฺยํ อเปกฺขติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา วฏฺฏติ, ตสฺมาติ โยชนา. เตสนฺติ เสสสหธมฺมิกเทวมนุสฺสานํ. เตหีติ เสสสหธมฺมิกเทวมนุสฺเสหิ. ปุนปิ วุตฺตํ, กึ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ภิกฺขุสฺส…เป… โหตี’’ติ. อปีติ ตทญฺเญสํ. ตนฺติ วจนํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สงฺฆสฺส สนฺตกเมว วา ภิกฺขุสฺส สนฺตกเมว วาติ โยชนา. อิติ ตสฺมา สุวุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. คหปตีนํ สนฺตกํ คหปติ กุฏิ. ‘‘กมฺมวาจํ สาเวตฺวา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณมตฺตํ กมฺมวาจมวตฺวา อปโลกเนนปิ กปฺปิยตฺตา. กมฺมวาจาย วา อปโลกเนน วา สมฺมนิตพฺพาติ สมฺมุติ กุฏิ. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

ยํ อามิสํ วุตฺถํ, สพฺพํ ตํ อามิสนฺติโยชนา. อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปโหนเก เคเห วุตฺถํ ฐปิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปน สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา อตฺถีติ โยชนา. เตสํเยวาติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนเมว. เอกรตฺตมฺปิ ฐปิตํ ยํ สนฺตกํ อตฺถีติ โยชนา. ตนฺติ สงฺฆิกาทิ. ตตฺถาติ อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปโหนกเคเห. เอตนฺติ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกสงฺขาตํ ยาวยามกาลิกํ, ‘‘น กปฺปตี’’ติ พฺยติเรกสฺส อนฺวยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตาหกาลิกํ ปนา’’ติอาทิ.

ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. ตตฺร วจเนติ หิ อตฺโถ. สามเณโร เทตีติ สมฺพนฺโธ. ยํกิญฺจิ ตณฺฑุลาทิกํ อามิสนฺติ โยชนา. มุขสนฺนิธิ นามาติ อาปตฺติยา มุโข อุปาโย สนฺนิธิ นามาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ มหาปจฺจริยํ, มุขสนฺนิธิอนฺโตวุตฺเถสุ วา. ภิกฺขุ ปจิตฺวา ปริภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อามิสสํสฏฺฐนฺติ อามิเสน สํสคฺคํ.

ชหิตวตฺถุกาติ ชหิตํ วตฺถุ เอตาสนฺติ ชหิตวตฺถุกา. อุสฺสาวนนฺติกา กตาติ สมฺพนฺโธ. สาติ อุสฺสาวนนฺติกา. โย โยติ ถมฺโภ วา ภิตฺติปาโท วา. อิฏฺฐกาทีหิ กตา อุสฺสาวนนฺติกาติ โยชนา. จยสฺสาติ อธิฏฺฐานสฺส. เยหิ ปน อิฏฺฐกาทีหีติอาทิสทฺเทน ถมฺภสิลามตฺติกาโย สงฺคณฺหาติ. ตทญฺเญสูติ เตหิ อธิฏฺฐิตอิฏฺฐกาทีหิ อญฺเญสุ.

ปาการาทิปริกฺเขเปติ อุปจารสีมาปริจฺฉินฺนสฺส อารามสฺส ปาการาทินา ปริกฺเขเป กเต. ปาการาทีติ อาทิสทฺเทน วตึ สงฺคณฺหาติ. กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ โคนิสาทิกาย อภาเวน เสสาสุ ตีสุ กปฺปิยกุฏีสุ ยํกิญฺจิ กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อิตรา ปนาติ อุสฺสาวนนฺติกโคนิสาทิกาหิ อญฺญา. เทฺวติ อุโภ คหปติสมฺมุติโย, ชหิตวตฺถุกาว โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปกฺขปาสกมณฺฑลนฺติ เทฺว ปกฺเข อปตนตฺถาย ปสติ พนฺธตีติ ปกฺขปาสโก, มณฺฑลนฺติ ฉทนโกฏิโคปานสีนํ อุปริ ฐปิตกฏฺฐวิเสโส, ปกฺขปาสโก จ มณฺฑลญฺจ ปกฺขปาสกมณฺฑลํ.

ยตฺราติ ยสฺมึ ฐาเน. อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวาติ อนเปกฺขวิสฺสชฺชเนน อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา. จีวรวิกปฺปนํ วิย สาเปกฺขวิสฺสชฺชนมฺปิ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. โสติ กรวีกติสฺสตฺเถโร, ปสฺสิตฺวา ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. เถโรติ มหาสิวตฺเถโร. ลูขทิวเสติ อสินิทฺธทิวเส. ตโตติ พฺรวนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ มหาสิวตฺเถรํ. ปมุเขติ คพฺภสฺส ปมุเข. ตนฺติ สพฺพิกุมฺภึ. พหีติ วิหารสฺส พหิ. โสติ มหาสิวตฺเถโร.