๖. เภสชฺชกฺขนฺธกํ

๑๖๐. ปญฺจเภสชฺชาทิกถา

๒๖๐. เภสชฺชกฺขนฺธเก สรทกาเล อุปฺปนฺโน สารทิโกติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สรทกาเล อุปฺปนฺเนนา’’ติ. ‘‘ปิตฺตาพาเธนา’’ติ อิมินา อาพาธสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปิตฺตาพาธสฺส การณํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตสฺมึ หี’’ติอาทิ. เตนาติ เหตุนา. เตสนฺติ ภิกฺขูนํ. โกฏฺฐพฺภนฺตรคตนฺติ โกฏฺฐสฺส อพฺภนฺตรํ คตํ. อนฺตสฺส อนฺโต ปวิสนํ โหตีติ อธิปฺปาโย. อาหารตฺถนฺติ อาหารสฺส กิจฺจํ, อาหาเรน วา กตฺตพฺพํ กิจฺจํ.

๒๖๑. นจฺฉาเทนฺตีติ ตานิ เภสชฺชานิ โภชนานิ นจฺฉาเทนฺติ. กสฺมา? โภชนานํ อชีรณตฺตา. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ชีรนฺตี’’ติ. นจฺฉาทตฺตา น วาตโรคํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตุํ สกฺโกนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘น ชีรนฺตี’’ติ อิมินา นจฺฉาทนสฺส การณํ ทสฺเสติ. ‘‘น วาต…เป… สกฺโกนฺตี’’ติ อิมินา ตสฺเสว ผลํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สินิทฺธานี’’ติ อิมินา สินิหนฺตีติ เสเนหิกานีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ภตฺตจฺฉนฺนเกนาติ เอตฺถ ภตฺตสฺส อจฺฉนฺนกํ นาม ภตฺตสฺส อโรจิกํ ภตฺตสฺส รุจิยา อนุปฺปาทกนฺติ อาห ‘‘ภตฺตาโรจเกนา’’ติ.

๒๖๒. อจฺฉวสนฺติอาทีสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปาฬิยํ ‘‘ปฏิคฺคหิตํ นิปฺปกฺกํ สํสฏฺฐ’’นฺติ ปทานํ กิริยาวิเสสนํ กตฺวา ‘‘ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิตนฺติ อาทีสู’’ติอาทิ. เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุนฺติ เอตฺถ กิตฺตกํ กาลํ เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สตฺตาหกาล’’นฺติ.

๑๖๑. มูลาทิเภสชฺชกถา

๒๖๓. มูลเภสชฺชาทิวินิจฺฉโยปีติ ปิสทฺโท อจฺฉวสนฺติอาทีสุ วินิจฺฉยํ อเปกฺขติ. อิธาติ เภสชฺชกฺขนฺธเก. ยํ ยนฺติ วินิจฺฉยํ. ปิสนสิลาติ ปิสติ เอตฺถาติ ปิสนา, สาเยว สิลาติ ปิสนสิลา. อิมินา อจลํ หุตฺวา นิสีทตีติ นิสโทติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปิสนโปตโกติ ปิสติ อเนนาติ ปิสโน, โสเยว โปตโกติ ปิสนโปตโก, อิมินา นิสทโต โปตโกติ นิสทโปตโกติ อตฺถํ ทสฺเสติ. หิงฺคุชาติโยติ หิงฺคุกุลานิ.

สามุทฺทนฺติ เอตฺถ สมุทฺเท สนฺติฏฺฐตีติ สามุทฺทนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมุทฺทตีเร’’ติอาทิ. ‘‘ตีเร’’ติ อิมินา สมุทฺเทติ เอตฺถ สตฺตมีวิภตฺติยา สมีปตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสติ. ปกติโลณนฺติ สภาวโลณํ, น ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปพฺพเต อุฏฺฐหตี’’ติ อิมินา สินฺธุนามเก ปพฺพเต อุฏฺฐหตีติ สินฺธวนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อุพฺพิโต ภูมิโต อีรติ อุคฺคจฺฉตีติ อุพฺพิรนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภูมิโต องฺกุรํ อุฏฺฐหตี’’ติ. อิมินา อฏฺฐกถานเยน โอฏฺฐโช ตติยกฺขโรเยว ยุชฺชติ, โปตฺถเกสุ ปน จตุตฺถกฺขโรเยว ทิสฺสติ. ‘‘อุพฺภิท’’นฺติปิ ปาโฐ. พิลนฺติ โกฏฺฐาโส. ตสฺมา ทพฺพสมฺภาเรหิ พิเลหิ สทฺธึ ปจิตํ พิลนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิต’’นฺติ. อภิธาเน ปน (อภิธาเน ๔๖๑ คาถายํ) ‘‘พิลาล’’นฺติ ปาโฐ อตฺถิ. ตนฺติ พิลํ.

๒๖๔. อสฺสาทีนํ กายคนฺโธ วิย กสฺสจิ กายคนฺโธ โหตีติ โยชนา. ตสฺสาปีติ ภิกฺขุโนปิ. ปิสทฺเทน กณฺฑุวาพาธภิกฺขุอาทโยปิ สมฺปิณฺเฑติ. ฉกณสทฺทสฺส อสฺสาทีนํ มเลปิ ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘โคมย’’นฺติ. ปากติกจุณฺณมฺปีติ อปกฺกรชนจุณฺณมฺปิ. เอตมฺปีติ ปากติกจุณฺณมฺปิ.

ตนฺติ อามกมํสํ, น ขาทีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อามกโลหิตํ วา, น ปิวีติ สมฺพนฺโธ. อมนุสฺโสติ มนุสฺสสทิโส ภูโต. ตนฺติ อามกมํสโลหิตํ.

๒๖๕. ‘‘อญฺชน’’นฺติ นามํ สามญฺญนฺติ อาห ‘‘อญฺชนนฺติ สพฺพสงฺคาหกวจนเมต’’นฺติ. สพฺพสงฺคาหกวจนนฺติ สพฺเพสํ อญฺชนานํ สงฺคาหกวจนํ. เอตนฺติ ‘‘อญฺชน’’นฺติ เอตํ วจนํ. อญฺชติ จกฺขุํ มกฺเขติ อเนนาติ อญฺชนํ, อญฺชติ จกฺขุํ พฺยตฺตํ กโรตีติ วา อญฺชนํ, ตาลุโช ตติยกฺขโร. กปลฺลนฺติ กปลฺเล ปวตฺตํ. กปาลญฺหิ ทีปสิขาย อุปริ นิกุชฺชิตฺวา ตตฺถ ปวตฺตํ มสิ ‘‘กปลฺล’’นฺติ วุจฺจติ. ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทีปสิขโต คหิตมสี’’ติ. อญฺชนูปปิสเนหีติ เอตฺถ อญฺชเนหิ สทฺธึ อุปเนตุํ ปิสิตพฺพนฺติ อญฺชนูปปิสนนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺชเนน สทฺธึ เอกโต ปิสิเตหี’’ติ. ‘‘เอกโต’’ติ อิมินา ‘‘สทฺธิ’’นฺติ ปทสฺเสว อตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. ยํกิญฺจิ อญฺชนูปปิสนํ จุณฺณํ น น วฏฺฏตีติ โยชนา. อถ วา น วฏฺฏติ น โหติ, วฏฺฏติเยวาติ โยชนา. อิมสฺมึ นเย ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ อาขฺยาตปทํ กิริยานฺตราเปกฺขตฺตา กตฺตา โหติ. อาขฺยาเตสุปิ หิ กตฺตุตฺตญฺจ กมฺมตฺตญฺจ ลพฺภติ. จนฺทนนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

อฏฺฐิมยนฺติ ปทสฺส อติพฺยาปิตโทสํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘มนุสฺสฏฺฐึ ฐเปตฺวา’’ติ. สลากฏฺฐานิยนฺติ เอตฺถ สลากา ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ สลากฏฺฐานิยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ สุสิรทณฺฑกาทิเก. สลากนฺติ อญฺชนิสลากํ. โอทหนฺตีติ ฐเปนฺติ. อํสพทฺธโกติ อํเส พทฺธติ อเนนาติ อํสพทฺธโก. ยมกนตฺถุกรณินฺติ นตฺถุ กรียติ อิมายาติ นตฺถุกรณี, ยมกา นตฺถุกรณี ยมกนตฺถุกรณี.

๒๖๗. ตํ สพฺพํ เตลปากนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อติ วิย ขิตฺตมชฺชานี’’ติ อิมินา อติ วิย ขิปียนฺติ ปกฺขิปียนฺตีติ อติขิตฺตานิ, ตานิเยว มชฺชานิ อติขิตฺตมชฺชานีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

ปณฺณเสทนฺติ ปณฺเณหิ เสทํ. องฺคารานนฺติ องฺคาเรหิ. ตตฺถาติ เตสุ ปํสุวาลิกาทีสุ. วาตหรณปณฺณานีติ วาตสฺส อปนยนานิ อุทฺทาลาทีนิ ปณฺณานิ. ตตฺถาติ เตสุ ปณฺเณสุ. นานาปณฺณภงฺคกุถิตนฺติ นานาปณฺณานิเยว ภญฺชิตพฺพฏฺเฐน นานาปณฺณภงฺคํ, เตน กุถิตํ นานาปณฺณภงฺคกุถิตํ. อุโณฺหทกสฺสาติ อุโณฺหทเกน. ตตฺถาติ อุทกโกฏฺฐเก.

ปพฺเพ ปพฺเพติ ผฬุมฺหิ ผฬุมฺหิ. เยนาติ ปชฺเชน. ตํ ปชฺชํ อภิสงฺขริตุนฺติ โยชนา. ‘‘ปาทานํ สปฺปายเภสชฺช’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส หิตํ ปชฺชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ติลกกฺเกนาติ เอตฺถ กกฺกสทฺทสฺส จุณฺณวาจกตฺตา ‘‘ปิฏฺเฐหี’’ติ วุตฺตํ. กพเฬน ปกฺขิปนํ กพฬิกํ. สตฺตุปิณฺฑสฺส ภตฺตกพฬสทิสตฺตา สตฺตุปิณฺฑนฺติ วุตฺตํ. อาณิ วิยาติ ขีลา วิย. ขาเรนาติ โลณสกฺขริกมเยน ขาเรน. วิกาสํ รุนฺธตีติ วิกาสิกํ, เตลรุนฺธนปิโลติกํ. วณกมฺมนฺติ วณสฺส, วเณ วา กมฺมํ.

๒๖๘. สปฺปทฏฺฐกาเลเยว กึ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. อิทนฺติ มหาวิกฏํ, ปริภุญฺชีกพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญสุ ปนาติ สปฺปทฏฺฐโต อญฺเญสุ ปน. สเจ ภูมิปตฺโต คูโถ โหติ, ปฏิคฺคเหตพฺโพติ โยชนา.

๒๖๙. วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโคติ กนฺติภาวสงฺขาตํ วสํ กโรติ อเนนาติ วสีกรณํ, เภสชฺชํ, ปิวเต ปานํ, ตํเยว ปานกํ, วสีกรณสฺส ปานกํ วสีกรณปานกํ, เตน สมุฏฺฐิโต โรโค วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโค. อิมินา ฆรทินฺนกาพาโธติ เอตฺถ ฆรณิยา ทินฺเนน วสีกรณปานเกน สมุฏฺฐิโต อาพาโธ ฆรทินฺนกาพาโธติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สีตาย อาโลเฬตพฺพนฺติ สีตาโลฬํ, อุทกํ. สีตาสทฺโท นงฺคลเลขาสงฺขาตํ ผาลปทฺธตึ มุขฺยโต วทติ, ผาลปทฺธติกเร ผาเล ลคฺคมตฺติกํ อุปจารโต วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สีตาย อาโลเฬตพฺพ’’นฺติ. อฏฺฐกถายมฺปิ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นงฺคเลนา’’ติอาทิ.

วิปกฺกคหณิโกติ วิเสเสน ปาจาปนคหณิโก. มุตฺตหรีตกนฺติ เอตฺถ ‘‘มุตฺต’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ โคมุตฺตเมว คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โคมุตฺตปริภาวิตํ หรีตก’’นฺติ. อิมินา มุตฺเตน ปริภาวิตํ หรีตกํ มุตฺตหรีตกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตณฺฑุลกสโฏติ ตณฺฑุลโธวโนทกกสโฏ โธตสินิทฺโธ, โสว มุคฺคปจิตปานีโยติ โยชนา. ‘‘มํสรเสนา’’ติ อิมินา มํสรโส มํเสน ปฏิจฺฉาเทตพฺพนฺติ ปฏิจฺฉาทนียนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ.

๑๖๓. คุฬาทิอนุชานนกถา

๒๗๒. หีติ สจฺจํ. ปกฺกตฺตาติ มุคฺคานํ ปกฺกภาวโต. เตติ มุคฺคา.

๒๗๔. อกปฺปิยกุฏิยนฺติ อกปฺปิยกุฏิยา อนฺโต. อสฺสาติ ภิกฺขุโน น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ตมฺปีติ อุณฺหยาคุมฺปิ. ปิสทฺเทน ปเคว อามิสํ ปจิตุนฺติ ทสฺเสติ. อุตฺตณฺฑุลภตฺตนฺติ ปกฺกตณฺฑุลโต วิโยโคติ อุตฺตณฺฑุโล, อุกาโร หิ วิโยคตฺถวาจโก, อปกฺกตณฺฑุโลติ อตฺโถ. อุตฺตณฺฑุลมยํ ภตฺตนฺติ อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ. สกึ กุถิเตสุ ขีรตกฺกาทีสุ อคฺคึ ทาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. พิฬาลาทีนํ สตฺตานํ สมูโห รูฬฺหีวเสน อุกฺกปิณฺฑโกติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘พิฬาลมูสิกโคธามงฺคุสา’’ติ. วิฆาสาทภาเวน นิหตมานตฺตา กายวาจํ ทเมตีติ ทมโก วิฆาสาโทติ อาห ‘‘วิฆาสาทา’’ติ.

๒๗๖. ตโต นีหฏนฺติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. นีหฏนฺติ นีหริตฺวา หริตํ.

๒๗๘. วนฏฺฐํ โปกฺขรฏฺฐนฺติ เอตฺถ วเน ติฏฺฐตีติ วนฏฺโฐ, โปกฺขเร ติฏฺฐตีติ โปกฺขรฏฺโฐติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วเน เจวา’’ติอาทิ. ‘‘ปทุมินิคจฺเฉ’’ติ อิมินา โปกฺขรสทฺโท ปทุมวาจโกติ ทสฺเสติ. ยสฺส พีชํ องฺกุรํ น ชเนติ, ตํ ผลํ อพีชํ นามาติ โยชนา.

๑๖๗. สตฺถกมฺมปฏิกฺเขปกถา

๒๗๙. ทุกฺเขน รุปตีติ ทุโรปโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺเขน รุหตี’’ติ. สตฺถกมฺมํ วา วตฺถิกมฺมํ วาติ เอตฺถ สตฺเถน กาตพฺพํ กมฺมํ สตฺถกมฺมํ, วตฺถิปีฬนํ กาตพฺพํ กมฺมํ วตฺถิกมฺมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา ปฏิจฺฉนฺเน’’ติอาทิ. ‘‘สูจิยา วา’’ติอาทินา สตฺถกมฺมนฺติ เอตฺถ ‘‘สตฺถ’’นฺติ ปทํ อุปลกฺขณมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘สตฺเถน วา’’ติ ปทํ ‘‘ฉินฺทนํ วา ผาลนํ วา’’ติปเทหิ โยเชตพฺพํ. ‘‘สูจิยา วา กณฺฏเกน วา สตฺติกาย วา’’ติปทานิ ‘‘วิชฺฌนํ วา’’ติ ปเทน โยเชตพฺพานิ. ‘‘ปาสาณสกฺขลิกาย วา นเขน วา’’ติ ปทานิ ‘‘เลขนํ วา’’ติ ปเทน โยเชตพฺพานิ. เอตนฺติ สตฺเถน ฉินฺทนาทิกมฺมํ. เอตฺถ จาติ สตฺถกมฺมวตฺถิกมฺเมสุ. ตตฺถ ปนาติ สมฺพาเธ ปน. เตนาติ ขาราทินา. วจฺจมคฺเค ยาย เภสชฺชมกฺขิตาทานวฏฺฏิยา ขารกมฺมํ วา กโรนฺติ, ยาย เวฬุนาฬิกาย เตลํ วา ปเวเสนฺติ, สา เภสชฺชมกฺขิตาทานวฏฺฏิ วา สา เวฬุนาฬิกา วา วฏฺฏติเยวาติ โยชนา.

๒๘๐. ตํ ทิวสนฺติ ตสฺมึ ทิวเส. กิญฺจิ สตฺถนฺติ โยชนา. อิมายาติ สุปฺปิยาย อญฺญํ กิญฺจิ อเทยฺยํ กิมฺปิ ภวิสฺสตีติ โยชนา. ยตฺร นามาติ เอตฺถ ตฺรปจฺจโย การณตฺเถ โหตีติ อาห ‘‘ยสฺมา นามา’’ติ. ‘‘วีมํสี’’ติ อิมินา ปฏิเวกฺขีติ เอตฺถ ปฏิอวปุพฺโพ อิกฺขธาตุ วีมํสนตฺโถติ ทสฺเสติ. อสุกมํสนฺติ อสุกํ มํสํ, อสุกสฺส วา สตฺตสฺส มํสํ.

๑๖๙. หตฺถิมํสาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๘๑. อรญฺญโกกา นามาติ สสพิฬาลาทโย สตฺเต ขาทนตฺถาย กุกติ อาททาตีติ โกโก อรญฺเญ ชาโต โกโก อรญฺญโกโก, สุนขสทิสาติ คามสุนเขน สทิสา. เตสนฺติ อรญฺญโกกานํ. โย ปนาติ สุนโข ปน, อุปฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. คามสุนขิยาติ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ. โกเกนาติ สหาทิโยเค กรณวจนํ. ตานิ ปทานิ ‘‘สํโยเคนา’’ติ ปเทน โยเชตพฺพานิ. ตสฺสาติ สุนขสฺส.

เอตฺถาติ มนุสฺสมํสาทีสุ. สชาติกตายาติ สมานชาติกภาวโต. อนุปทฺทวตฺถายาติ อนุปทฺทวตฺถํ, ปฏิกฺขิตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. อาปตฺตีติ มนุสฺสมํเส ถุลฺลจฺจเยน, เสเส ทุกฺกเฏน อาปตฺติ. อุทฺทิสฺส กตํ ปนาติ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส กตมํสํ ปน.

๑๗๐. ยาคุมธุโคฬกาทิกถา

๒๘๒. เอกโกติ เอตฺถ เอกโต อสหายตฺเถ กปจฺจโยติ อาห ‘‘นตฺถิ เม ทุติโย’’ติ. โสติ พฺราหฺมโณ. วยํ กตฺวาติ ปริพฺพยํ กตฺวา, ปฏิยาทาเปสิ กิราติ โยชนา. อนุโมทนคาถายาติ อนุโมทนปกาสกาย คาถาย. ‘‘ปตฺถยตํ อิจฺฉต’’นฺติ ปทานํ อลมตฺถปโยเค สมฺปทานตฺตา วุตฺตํ ‘‘อลเมว ทาตุนฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ’’ติ. โสเยว คเหตพฺโพติ ‘‘ทาตุ’’นฺติภาวสฺส กตฺตุภาเวน โส เอว ปาโฐ คเหตพฺโพติ อตฺโถ.

๒๘๓. ยา ยาคุ ปวารณํ ชเนติ, สา ยาคุ โภชฺชยาคุ นามาติ โยชนา. ยนฺติ กาลํ. ‘‘อาทึ กตฺวา’’ติ อิมินา ยทคฺเคนาติ เอตฺถ อคฺคสทฺโท อาทฺยตฺโถ กิริยาวิเสสนตฺเถ กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘สคฺคนิพฺพตฺตกปุญฺญ’’นฺติ อิมินา สคฺคาติ เอตฺถ ผลูปจารํ ทสฺเสติ. โสติ คุโฬ.

๒๘๔. ตถารูเปนาติ ตถาสภาเวน. คุฬสฺส อนุรูปสภาเวนาติ อตฺโถ.

๑๗๓. ปาฏลิคามวตฺถุกถา

๒๘๕. ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตถา สพฺพสนฺถริสนฺถตนฺติ โยชนา.

๒๘๖. สุนิโธ จ วสฺสกาโร จาติ เอตฺถ จกาเรหิ ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. อายมุขปจฺฉินฺทนตฺถนฺติ สุงฺกมุขสฺส ปจฺเฉทนตฺถํ. ‘‘ฆรวตฺถูนี’’ติ อิมินา วตฺถุสทฺทสฺส การณทพฺพตฺเถ ปฏิกฺขิปิตฺวา ภูเภทตฺถํ ทีเปติ. ตา เทวตา นาเมนฺติ กิราติ โยชนา. ยถานุรูปนฺติ ยํ ยํ โภคพลานุรูปํ. โลเกติ สตฺตโลเก. สทฺโทติ กิตฺติโฆโส. เตเนวาติ เตน สทฺทสฺส อพฺภุคฺคตเหตุนา เอว. ‘‘โอสรณฏฺฐานํ นามา’’ติ อิมินา อริยํ อายตนนฺติ เอตฺถ อายตนสทฺโท สโมสรณฏฺฐานตฺโถติ ทสฺเสติ. ยตฺตกํ กยวิกฺกยฏฺฐานํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วาณิชานํ…เป… กยวิกฺกยฏฺฐานํ นามา’’ติ อิมินา วณิชา ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ วณิปฺปโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘วณิชปโต’’ติ วตฺตพฺเพ ชการโลโปติ ทฏฺฐพฺโพ. ปาฬิยํ ‘‘เตส’’นฺติ ปาฐเสสสฺส อชฺฌาหริตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เตสํ อริยายตนวาณิชปตาน’’นฺติ. เตสนฺติ จ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ, นิทฺธารณตฺเถ วา วิภตฺตอปาทานตฺเถ วา. อิทนฺติ ปุรํ. ปุฏเภทนนฺติ เอตฺถ ปุฏํ ภินฺทนฺติ เอตฺถาติ ปุฏเภทนนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภณฺฑิกเภทนฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘สมุจฺจยตฺโถ วาสทฺโท’’ติ วุตฺตวจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺราติ ปาฏลิปุตฺเต, ตีสุ วา อคฺคิอุทกมิถุเภเทสุ. ‘‘อญฺญมญฺญเภทา’’ติ อิมินา มิถุเภทาติ เอตฺถ มิถุสทฺทสฺส อญฺญมญฺญเววจนภาวํ ทสฺเสติ. อุฬุมฺปกุลฺลสทฺทานํ อตฺเถ สมาเนปิ กรณวิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุฬุมฺป’’นฺติอาทิ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุมฺโป. กํ วุจฺจติ อุทกํ, ตสฺมึ อุลติ คจฺฉตีติ กุลฺโล.

อณฺณวนฺติ เอตฺถ อณฺณโว นาม กึ สมุทฺทสฺส นามนฺติ อาห ‘‘อณฺณว’’นฺติอาทิ. ‘‘อณฺณว’’นฺติ เอตํ นามํ อุทกฏฺฐานสฺส อธิวจนนฺติ โยชนา. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณโว. สรสทฺทสฺส อการาทิมฺหิ จ กณฺเฑ จ ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘สรนฺติ อิธ นที อธิปฺเปตา’’ติ. อิธาติ อิมิสฺสํ คาถายํ. อิทนฺติ อตฺถชาตํ.

เยติ อริยา. เตติ อริยา, ตรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วิสชฺชปลฺลลานีติ เอตฺถ วิสชฺชสทฺโท ตฺวาปจฺจยนฺโต, ปลฺลลสทฺโท นินฺนฏฺฐานวาจโกติ อาห ‘‘วิสชฺช…เป… นินฺนฏฺฐานานี’’ติ. อยํ ปน ชโน กุลฺลํ พนฺธตีติ โยชนา. ติณฺณา เมธาวิโน ชนา อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา.

๒๘๗. อนนุโพธาติ เอตฺถ การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘อพุชฺฌเนนา’’ติ. สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ เอตฺถ ตปจฺจยสฺส กมฺมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มยา จ ตุเมฺหหิ จา’’ติ. อิมินา กตฺตุตฺเถ สามิวจนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ตปจฺจยสฺส ภาวตฺถํ ทสฺเสติ. สํสิตนฺติ เอตฺถ สรธาตุยา รกาโร โลโปติ อาห ‘‘สํสริต’’นฺติ. ‘‘ตณฺหารชฺชู’’ติ อิมินา ภวโต ภวํ เนตีติ ภวเนตฺตีติ วจนตฺเถน ตณฺหารชฺชุ ภวเนตฺติ นามาติ ทสฺเสติ.

๒๘๙. วณฺณวตฺถาลงฺการานิ สามญฺญวเสน ‘‘นีลา’’ติ วุตฺตานีติ อาห ‘‘นีลาติ อิทํ สพฺพสงฺคาหก’’นฺติ. ตตฺถาติ ‘‘นีลา’’ติอาทิปาเฐ. เตสนฺติ ลิจฺฉวีนํ. ปกติวณฺณา นีลา น โหนฺตีติ โยชนา. เอตนฺติ ‘‘นีลา’’ติอาทิวจนํ. ปฏิวตฺเตสีติ เอตฺถ วตุธาตุ อุปสคฺควเสน วา อตฺถาติสยวเสน วา ปหรณตฺโถติ อาห ‘‘ปหาเรสี’’ติ. ‘‘สชนปท’’นฺติ อิมินา สาหารนฺติ เอตฺถ อาหารสทฺโท ชนปทตฺโถติ ทสฺเสติ. ชนปโท หิ ยสฺมา นครสฺส ปริวารภาเวน อาหริตพฺโพ, อิมสฺมา จ ราชปุริสา พลึ อาหรนฺติ, ตสฺมา อาหาโรติ วุตฺโต. สชนปทํ เวสาลึ ทชฺเชยฺยาถาติ โยชนา. องฺคุลึ โผเฏสุนฺติ เอตฺถ ผุฏธาตุ สญฺจลนตฺโถติ อาห ‘‘องฺคุลึ จาเลสุ’’นฺติ. อิตฺถิกายาติ อิตฺถีเยว ปุริสโต ขุทฺทกฏฺเฐน อิตฺถิกา, ตาย.

๑๗๘. สีหเสนาปติวตฺถุกถา

๒๙๐. ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมนฺติ เอตฺถ ธมฺมสทฺโท การณตฺโถติ อาห ‘‘การณสฺส อนุการณ’’นฺติ. ‘‘ปเรหี’’ติ ปทํ ‘‘วุตฺต’’อิติ ปเท กตฺตา. ‘‘วุตฺตการเณนา’’ติปทํ ‘‘สการโณ’’ติปเท กรณํ. โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ ตุมฺหากํ วาโทติ โยชนา. ‘‘วิญฺญูหี’’ติ ปทํ ‘‘ครหิตพฺพ’’อิติ ปเท กตฺตา. ‘‘ครหิตพฺพการณ’’นฺติ ปทํ ‘‘น อาคจฺฉตี’’ติ ปเท กมฺมํ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ เอตฺถ อภิตฺยูปสคฺโค อภิภวนตฺโถ อาปุพฺโพ ขาธาตุ ปกถนตฺโถติ อาห ‘‘อภิภวิตฺวา น อาจิกฺขิตุกามา’’ติ.

๒๙๓. อนุวิจฺจการนฺติ เอตฺถ อนุวิจฺจสทฺโท วิจธาตุ ตฺวาปจฺจยนฺโตติ อาห ‘‘อนุวิจิตฺวา’’ติ. ‘‘จินฺเตตฺวา’’ติ อิมินา วิจธาตุยา ญาณตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘กาตพฺพ’’นฺติ อิมินา กาตพฺพนฺติ การนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏากนฺติ ธชปฏากํ. ‘‘อาหิณฺเฑยฺยุ’’นฺติ อิมินา ปริยาเยยฺยุนฺติ เอตฺถ ปริปุพฺพอาปุพฺพ ยาธาตุยา คตฺยตฺถํ ทสฺเสติ. ปาฬิยํ ‘‘ปริหเรยฺยุ’’นฺติปิ ปาโฐ. อาหิณฺเฑยฺยุนฺติ อาหิณฺฑนฺติ. มุทฺธโช ตติยกฺขโร. โอปานภูตนฺติ เอตฺถ โอปาโน วิย ภูโต โอปานภูโตติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิต’’นฺติ. ‘‘อุทปาโน’’ติ อิมินา โอปานสทฺโท อุทปานตฺโถติ ทสฺเสติ. อุทปาโน หิ สพฺเพ ชนา โอสริตฺวา ปิวนฺติ เอตฺถาติ โอปาโนติ วุจฺจติ. อิเมสนฺติ นิคณฺฐานํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สมฺปตฺตานํ ทานํ ทาตพฺพเมว, ตสฺมา มา อุปจฺฉินฺทิตฺถาติ โยชนา. อุทฺทิสฺสาติ ตฺวาปจฺจยนฺตสทฺโท ‘‘กต’’นฺติ อุตฺตรปเทน สมาโสติ อาห ‘‘อุทฺทิสิตฺวา กต’’นฺติ. เอเสว นโย ‘‘ปฏิจฺจกมฺม’’นฺติ เอตฺถาปิ.

๒๙๔. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตํ นามํ นิมิตฺตกมฺมสฺส อธิวจนนฺติ โยชนา. โยติ โย โกจิ ชโน. วธกสฺส ปาณฆาตกมฺมํ โหติ วิย, ตสฺสาปิ โหตีติ โยชนา. น ชีรนฺตีติ เอตฺถ ชรธาตุ คตฺยตฺโถติ อาห ‘‘น คจฺฉนฺตี’’ติ.

๑๗๙. กปฺปิยภูมิอนุชานนกถา

๒๙๕. พหารามโกฏฺฐเกติ เอตฺถ สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘พหารามโกฏฺฐกสมีเปติ อารามโกฏฺฐกสฺส พหิ สมีเปติ อตฺโถ’’ติ. อจฺฉนฺตีติ วสนฺติ. เอตนฺติ ‘‘ปจฺจนฺติม’’นฺติ เอตํ วจนํ. ธุรวิหาโรปีติ ปธานวิหาโรปิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อนุปเคเยวาติ ปาโตเยว. โอรวสทฺทนฺติ อุจฺจรวสงฺขาตํ สทฺทํ. กปิลสุตฺตปริโยสาเนติ สุตฺตนิปาเต (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.กปิลสุตฺตวณฺณนา) สงฺคหิตสฺส กปิลสุตฺตสฺส ปริโยสาเน. ปญฺจสตานํ เกวฏฺฏปุริสานนฺติ สมฺพนฺโธ.

อุสฺสาวนนฺติกาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. โย วิหาโร กริยตีติ สมฺพนฺโธ. ภูมิยา คติ วิย คติ เอเตสนฺติ ภูมิคติกา. ปติฏฺฐาเปนฺเตหิ พหูหิ ภิกฺขูหิ ปติฏฺฐาเปตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. นิจฺฉาเรนฺเตหิ ภิกฺขูหีติ โยชนา. สยนฺติ ภิกฺขุ. ตํ ปนาติ ‘‘สงฺฆสฺส กปฺปิยกุฏึ อธิฏฺฐามี’’ติ วจนํ ปน. อวตฺวาปีติ ปิสทฺโท ตถา ‘‘วตฺวาปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อฏฺฐกถาสูติ มหาอฏฺฐกถาทีสุ ตีสุ อฏฺฐกถาสุ. เอตฺถาติ อุสฺสาวนนฺติกกุฏิยํ. ‘‘สมกาลํ วฏฺฏตี’’ติ วจนํ ทฬฺหีกโรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. วจเนติ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วจเน. ตสฺมินฺติ ถมฺเภ. เตเนวาติ อกตภาเวเนว. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ พหูสุ.

ยโตติ อิฏฺฐกสิลามตฺติกาปิณฺฑโต. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วุตฺตนเยเนว. อิฏฺฐกาทโยติ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพอิฏฺฐกาทโย. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตถาติ ยถา อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา. ถมฺภาทีนิ อุกฺขิปิตฺวา ปติฏฺฐาปนญฺจ ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ สาวนญฺจ อนฺตํ ปริโยสานเมติสฺสาติ อุสฺสาวนนฺติกา.

ตาสูติ ทฺวีสุ โคนิสาทิกาสุ. ยตฺถาติ กุฏิยํ. เนว อาราโม ปริกฺขิตฺโต โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปุน ยตฺถาติ กุฏิยํ. อยนฺติ กุฏิ. อุภยตฺถาปีติ อารามวิหารโคนิสาทิกาสุ ทฺวีสุปิ. พหุตรํ ปริกฺขิตฺโตปิ ปริกฺขิตฺโตเยว นามาติ โยชนา. เอตฺถาติ อุปฑฺฒปริกฺขิตฺตพหุตรปริกฺขิตฺตอาราเม. คาโว ปวิสิตฺวา ยถาสุขํ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ โคนิสาทา โคสาลา. โคนิสาทา วิยาติ โคนิสาทิกา กุฏิ.

มนุสฺสา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอสาติ กุฏิ. วุตฺเตปีติ ปิสทฺเท, ‘‘กปฺปิยกุฏึ เทมา’’ติ วากฺยํ อเปกฺขติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา วฏฺฏติ, ตสฺมาติ โยชนา. เตสนฺติ เสสสหธมฺมิกเทวมนุสฺสานํ. เตหีติ เสสสหธมฺมิกเทวมนุสฺเสหิ. ปุนปิ วุตฺตํ, กึ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ภิกฺขุสฺส…เป… โหตี’’ติ. อปีติ ตทญฺเญสํ. ตนฺติ วจนํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สงฺฆสฺส สนฺตกเมว วา ภิกฺขุสฺส สนฺตกเมว วาติ โยชนา. อิติ ตสฺมา สุวุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. คหปตีนํ สนฺตกํ คหปติ กุฏิ. ‘‘กมฺมวาจํ สาเวตฺวา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณมตฺตํ กมฺมวาจมวตฺวา อปโลกเนนปิ กปฺปิยตฺตา. กมฺมวาจาย วา อปโลกเนน วา สมฺมนิตพฺพาติ สมฺมุติ กุฏิ. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

ยํ อามิสํ วุตฺถํ, สพฺพํ ตํ อามิสนฺติโยชนา. อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปโหนเก เคเห วุตฺถํ ฐปิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปน สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา อตฺถีติ โยชนา. เตสํเยวาติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนเมว. เอกรตฺตมฺปิ ฐปิตํ ยํ สนฺตกํ อตฺถีติ โยชนา. ตนฺติ สงฺฆิกาทิ. ตตฺถาติ อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปโหนกเคเห. เอตนฺติ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกสงฺขาตํ ยาวยามกาลิกํ, ‘‘น กปฺปตี’’ติ พฺยติเรกสฺส อนฺวยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตาหกาลิกํ ปนา’’ติอาทิ.

ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. ตตฺร วจเนติ หิ อตฺโถ. สามเณโร เทตีติ สมฺพนฺโธ. ยํกิญฺจิ ตณฺฑุลาทิกํ อามิสนฺติ โยชนา. มุขสนฺนิธิ นามาติ อาปตฺติยา มุโข อุปาโย สนฺนิธิ นามาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ มหาปจฺจริยํ, มุขสนฺนิธิอนฺโตวุตฺเถสุ วา. ภิกฺขุ ปจิตฺวา ปริภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อามิสสํสฏฺฐนฺติ อามิเสน สํสคฺคํ.

ชหิตวตฺถุกาติ ชหิตํ วตฺถุ เอตาสนฺติ ชหิตวตฺถุกา. อุสฺสาวนนฺติกา กตาติ สมฺพนฺโธ. สาติ อุสฺสาวนนฺติกา. โย โยติ ถมฺโภ วา ภิตฺติปาโท วา. อิฏฺฐกาทีหิ กตา อุสฺสาวนนฺติกาติ โยชนา. จยสฺสาติ อธิฏฺฐานสฺส. เยหิ ปน อิฏฺฐกาทีหีติอาทิสทฺเทน ถมฺภสิลามตฺติกาโย สงฺคณฺหาติ. ตทญฺเญสูติ เตหิ อธิฏฺฐิตอิฏฺฐกาทีหิ อญฺเญสุ.

ปาการาทิปริกฺเขเปติ อุปจารสีมาปริจฺฉินฺนสฺส อารามสฺส ปาการาทินา ปริกฺเขเป กเต. ปาการาทีติ อาทิสทฺเทน วตึ สงฺคณฺหาติ. กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ โคนิสาทิกาย อภาเวน เสสาสุ ตีสุ กปฺปิยกุฏีสุ ยํกิญฺจิ กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. อิตรา ปนาติ อุสฺสาวนนฺติกโคนิสาทิกาหิ อญฺญา. เทฺวติ อุโภ คหปติสมฺมุติโย, ชหิตวตฺถุกาว โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปกฺขปาสกมณฺฑลนฺติ เทฺว ปกฺเข อปตนตฺถาย ปสติ พนฺธตีติ ปกฺขปาสโก, มณฺฑลนฺติ ฉทนโกฏิโคปานสีนํ อุปริ ฐปิตกฏฺฐวิเสโส, ปกฺขปาสโก จ มณฺฑลญฺจ ปกฺขปาสกมณฺฑลํ.

ยตฺราติ ยสฺมึ ฐาเน. อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวาติ อนเปกฺขวิสฺสชฺชเนน อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา. จีวรวิกปฺปนํ วิย สาเปกฺขวิสฺสชฺชนมฺปิ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. โสติ กรวีกติสฺสตฺเถโร, ปสฺสิตฺวา ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. เถโรติ มหาสิวตฺเถโร. ลูขทิวเสติ อสินิทฺธทิวเส. ตโตติ พฺรวนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ มหาสิวตฺเถรํ. ปมุเขติ คพฺภสฺส ปมุเข. ตนฺติ สพฺพิกุมฺภึ. พหีติ วิหารสฺส พหิ. โสติ มหาสิวตฺเถโร.

๑๘๐. เมณฺฑกคหปติวตฺถุกถา

๒๙๖. ‘‘พหิทฺวาเร’’ติ เอตฺถ กสฺส พหิทฺวาเรติ อาห ‘‘ธญฺญาคารสฺส พหิทฺวาเร’’ติ. อาฬกถาลิกนฺติ เอตฺถ อาฬกตณฺฑุลปจนกํ คณฺหกถาลิ อาฬกถาลิ, ตาย ปจิตํ ภตฺตํ อาฬกถาลิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาฬกตณฺฑุลปจนกถาลิก’’นฺติ. พฺยญฺชนภณฺฑิกนฺติ พฺยญฺชนปริกฺขาริกํ, พฺยญฺชนปริวารกนฺติ อตฺโถ. อิมินา สูปภิญฺชนกนฺติ เอตฺถ สูปสทฺโท พฺยญฺชนวาจโก, ภิญฺชนกสทฺโท ภณฺฑิกปริยาโยติ ทสฺเสติ. ทาสกมฺมกรโปริสนฺติ เอตฺถ ทาสโปริสา จ กมฺมกรโปริสา จ ทาสกมฺมกรโปริสํ, สมาหารทฺวนฺโท ปุพฺพปเท อุตฺตรโลโป, อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทาสปุริเส จ กมฺมกรปุริเส จา’’ติ. โปริสสทฺโทปิ ปุริสสทฺเทน สมาโน ‘‘ปุริโส เอว โปริโส’’ติ อตฺเถน. ธุวภตฺเตนาติ เอตฺถ ธุวสทฺโท นิจฺจปริยาโยติ อาห ‘‘นิจฺจกาล’’นฺติ. ทุเยฺหน ขีเรนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เมณฺฑกวตฺถุสฺมึ ปนา’’ติ ปาฐโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ขณญฺเญว ทุเยฺหนา’’ติ ปาฐา เกสุจิเยว อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ อตฺถิ. เอตฺถาติ เมณฺฑกวตฺถุมฺหิ. โครเสติ ควเยหิ นิพฺพตฺเต ขีรทธิตกฺกนวนีตสพฺพิสงฺขาเต รเส. ปาเถยฺยนฺติ ปถสฺส หิตํ ปาเถยฺยํ. ญตฺวาติ ปาเถยฺยมิจฺฉตีติ ญตฺวา. ภิกฺขาจารวตฺเตน วาติ อญฺญาตกอปวาริตฏฺฐานโต ภิกฺขาจารวตฺเตน วา. ยาจิตฺวาปีติ ปิสทฺโท ปเคว ภิกฺขาจารวตฺเตนาติ ทสฺเสติ. ยตฺตเกน ปาเถยฺเยนาติ สมฺพนฺโธ.

๑๘๒. เกณิยชฏิลวตฺถุกถา

๓๐๐. กาเชหีติ เอตฺถ กาชสฺส คณนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺจหิ กาชสเตหี’’ติ. เอเกน กาเชน ทฺวินฺนํ กุฏานํ คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘กุฏสหสฺส’’นฺติ. โวติ ตุเมฺห. สุฏฺฐุ ปสนฺโนติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ‘‘อฏฺฐ ปานานี’’ติ ปาเฐ, อฏฺฐสุ ปาเนสุ วา. ‘‘อมฺเพหิ กตปาน’’นฺติ อิมินา มชฺเฌโลปสมาสํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ อามปกฺเกสุ. กโรนฺเตน กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อาทิจฺจปาเกนาติ อาทิจฺจเหตุนา ปจเนน. ปุเรภตฺตเมว กปฺปตีติ ภิกฺขุนา สยํ กตตฺตา ปุเรภตฺตเมว กปฺปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุปสมฺปนฺเนหี’’ติอาทิ. กตํ อมฺพปานนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพปาเนสูติ ชมฺพุปานาทีสุ สพฺเพสุ ปาเนสุ.

เตสูติ ชมฺพุปานาทีสุ สตฺตสุ ปาเนสุ. ปนสทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. ชมฺพุผเลหีติ อาเมหิ วา ปกฺเกหิ วา ชมฺพุผเลหิ. อฏฺฐิเกหีติ อฏฺฐิ อสฺมิมตฺถีติ อฏฺฐิกํ ผลํ. ชาติรเสนาติ ยถาชาเตน รเสน. อิมินา มธุสกฺขรกปฺปุราทีหิ น โยเชตพฺโพติ ทสฺเสติ. ตํ ปนาติ มธุกปานํ ปน. มุทฺทิกาติ มุทฺทิกผลานิ. สาลุเกติ กนฺเท. สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ผลรสนฺติ ตณฺฑุลโธวโนทกํ. ‘‘ปกฺกฑากรส’’นฺติ อิมินา อปกฺกฑากรสํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. หีติ สจฺจํ, วิตฺถาโร วา. รโสติ ปกฺกรโส. ปฏิคฺคเหตฺวา ฐปิตสพฺพิอาทีหิ ปกฺกานํ ยาวชีวิกานํ ปตฺตานํ รโสติ โยชนา. ปกฺกํ ยาวชีวิกปตฺตรสนฺติ สมฺพนฺโธ. ยาวกาลิกปตฺตานมฺปีติ ปิสทฺโท ปเคว ยาวชีวิกปตฺตานนฺติ ทสฺเสติ. ยํ ปานนฺติ ยํ มธุกปุปฺผรสปานํ. โสติ มธุกปุปฺผรโส. เตนาติ มธุกปุปฺเผน. ยโต กาลโต ปฏฺฐาย มชฺชํ น กโรนฺติ, ตโตติ โยชนา. อุจฺฉุรโส นิกสโฏ ปจฺฉาภตฺตํ วฏฺฏติ สตฺตาหกาลิกตฺตา. อิเม จตฺตาโร รสาติ ผลปตฺตปุปฺผอุจฺฉุรสสงฺขาตา อิเม จตฺตาโร รสา. อคฺคิหุตฺตมุขาติ ยญฺญา อคฺคิหุตมุขา, อคฺคิหุตเสฏฺฐาติ อตฺโถ.

๑๘๓. โรชมลฺลาทิวตฺถุกถา

๓๐๑. สงฺกรมกํสูติ เอตฺถ สงฺกรสทฺทสฺส ยุทฺธตฺถาทีสุ ปวตฺตนโต อิธ ปฏิญฺญาตตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กติกมกํสู’’ติ. กติกนฺติ ปฏิญฺญาตสงฺขาตํ กติกํ. อุฬารํ โขติ เอตฺถ อุฬารสทฺโท เสฏฺฐวาจโก. เสฏฺฐนฺติ จ สุนฺทรเมวาติ อาห ‘‘สุนฺทรํ โข เต อิท’’นฺติ. เตติ ตุยฺหํ. ‘‘พหุกโต’’ติ ปทสฺส กตพหุมาโนติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปสาทพหุมาเนนา’’ติ. ‘‘ปิฏฺฐมยํขาทนีย’’นฺติ อิมินา ปิฏฺฐขาทนียนฺติ เอตฺถ มยสทฺทโลปํ ทสฺเสติ.

๓๐๓. ปฏิภาเนยฺยกาติ เอตฺถ ปฏิภาเน นิยุตฺตา ปฏิภาเนยฺยกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิภานสมฺปนฺนา’’ติ. ‘‘นิทฺโทสสิปฺปา’’ติ อิมินา ปริโยทาตสิปฺปาติ เอตฺถ ปริสมนฺตโต โอทาตํ สิปฺปํ เอเตสนฺติ ปริโยทาตสิปฺปาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สิปฺปตฺถิเกหิ สิยติ เสวิยตีติ สิปฺปํ, สิปฺปิกานํ หิตาย เสติ ปวตฺตตีติ วา สิปฺปํ, โอฏฺฐโช ปฐมกฺขโร. นาฬิยาวาปเกนาติ ปทสฺส ทฺวนฺทภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นาฬิยา เจว อาวาปเกน จา’’ติ. อิมินา ยกาโร ปทสนฺธิมตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘นาฬิยา วา ปสิพฺพเกนา’’ติปิ ปาโฐ, โส อปาโฐเยว. โก อาวาปโก นามาติ อาห ‘‘อาวาปโก นาม ยตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ถวิเก. อิมินา อาหริตฺวา ยถาลทฺธํ วปนฺติ ปกฺขิปนฺติ เอตฺถาติ อาวาปโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. วป พีชนิกฺเขเปติ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๕ ปการนฺตธาตุ) วุตฺตํ. อิธ ปน ปกฺขิปเนติ ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปกฺขิปนฺตี’’ติ. ปริหริตุเมวาติ ปริคฺคเหตฺวา หริตุเมว. เวตนนฺติ ภตึ. โยติ ภิกฺขุ. ตํ วาติ ปริหริตขุรภณฺฑํ วา. อญฺญํ วาติ อญฺญสฺส สนฺตกํ วา.

๓๐๔. อิทนฺติ ทสมภาคทานํ. ทส โกฏฺฐาเสติ ทส ปฏิวีเส.

๑๘๕. จตุมหาปเทสกถา

๓๐๕. อิทํ น กปฺปตีติอาทีติ ‘‘อิทํ น กปฺปตี’’ติอาทโย อิเม จตฺตาโร มหาปเทเสติ โยชนา. อปสฺสยํ กตฺวา ทิสิยนฺติ เอตฺถาติ อปเทสา โอกาสา, อปสฺสยํ กตฺวา ทิสิยนฺติ เอเตหีติ วา อปเทสา การณา, ‘‘มหนฺตา อปเทสา มหาปเทสา. ตญฺจาติ มหาปเทสสงฺขาตํ ตญฺจ สุตฺตํ, คเหตฺวาติ โยชนา. ปริมทฺทนฺตาติ ปุนปฺปุนํ มทฺทนฺตา, อุปปริกฺขนฺตาติ อตฺโถ. อิทนฺติ การณํ. ตนฺติ นวมหาผลอปรณฺณํ. ตานีติ ขุทฺทกผลปานานิ. หีติ สจฺจํ.

เตสนฺติ ฉนฺนํ จีวรานํ. ตตฺถาติ ฉสุ อนุโลมจีวเรสุ. ‘‘ปาณเกหิ สญฺชาตวตฺถ’’นฺติ อิมินา โกเสยฺยวตฺถภาวํ ทสฺเสติ. เทฺว ปฏาติ จีนปฏโสมารปฏา. ทุกูลํ สาณสฺส อนุโลมนฺติ โยชนา.

เตสํเยวาติ ทฺวินฺนํ ปตฺตานเมว. เตสํเยวาติ ติณฺณํ ตุมฺพานเมว. เตสํเยวาติ ทฺวินฺนํ กายพนฺธนานเมว. เสตจฺฉตฺตนฺติ เสเตหิ วตฺเถหิ กตํ ฉตฺตํ. เตสํเยวาติ ติณฺณํ ฉตฺตานเมว.

สมฺภินฺนรสนฺติ สํสคฺครสํ. เอตฺถ ภิชฺชิตฺถาติ ภินฺโนติ วจนตฺเถน ภิทิธาตุ ทฺวิธากรณสงฺขาโต เภทตฺโถ โหติ, ธาตฺวตฺถพาธเกน สํตฺยูปสคฺเคน ภิทิธาตุยา เภทตฺถํ พาเธตฺวา สํสคฺคตฺถวาจโก โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉลฺลิมฺปีติ ตจมฺปิ. สกเลเนวาติ ฉลฺลิยา เอว. ปายาเสน อสํสฏฺฐํ ยํ สพฺพีติ โยชนา. ตานีติ ตกฺโกลชาติผลาทีนิ. ยฏฺฐิมธุกาทีสุปีติ มธุลฏฺฐิกาทีสุปิ. ‘‘ลฏฺฐิมธุกาทีสุปี’’ติ วา ปาโฐ, โส อปาโฐเยว. ยํ ยนฺติ วตฺถุ. ยถาติ เยนากาเรน, โธวิยมาเน ตจฺฉิยมาเนติ สมฺพนฺโธ.

สมฺภินฺนรสนฺติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สํสฏฺฐ’’นฺติ. สภาวนฺติ ยาวกาลํ กปฺปิยสภาวํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปเนติ, ตสฺมา. เตนาติ สตฺตาหกาลิเกน. ตทหุปฏิคฺคหิตนฺติ ตทเหว ปฏิคฺคหิตํ. ทฺวีหปฏิคฺคหิเตน สตฺตาหกาลิเกนาติ สมฺพนฺโธ.

เอตฺถาติ กาลิกสํสคฺเค. อาปตฺติโย เวทิตพฺพาติ ยถากฺกมํ อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ เภสชฺชกฺขนฺธเก.

อิติ เภสชฺชกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.