๑๖๑. มูลาทิเภสชฺชกถา

๒๖๓. มูลเภสชฺชาทิวินิจฺฉโยปีติ ปิสทฺโท อจฺฉวสนฺติอาทีสุ วินิจฺฉยํ อเปกฺขติ. อิธาติ เภสชฺชกฺขนฺธเก. ยํ ยนฺติ วินิจฺฉยํ. ปิสนสิลาติ ปิสติ เอตฺถาติ ปิสนา, สาเยว สิลาติ ปิสนสิลา. อิมินา อจลํ หุตฺวา นิสีทตีติ นิสโทติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปิสนโปตโกติ ปิสติ อเนนาติ ปิสโน, โสเยว โปตโกติ ปิสนโปตโก, อิมินา นิสทโต โปตโกติ นิสทโปตโกติ อตฺถํ ทสฺเสติ. หิงฺคุชาติโยติ หิงฺคุกุลานิ.

สามุทฺทนฺติ เอตฺถ สมุทฺเท สนฺติฏฺฐตีติ สามุทฺทนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมุทฺทตีเร’’ติอาทิ. ‘‘ตีเร’’ติ อิมินา สมุทฺเทติ เอตฺถ สตฺตมีวิภตฺติยา สมีปตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสติ. ปกติโลณนฺติ สภาวโลณํ, น ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปพฺพเต อุฏฺฐหตี’’ติ อิมินา สินฺธุนามเก ปพฺพเต อุฏฺฐหตีติ สินฺธวนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อุพฺพิโต ภูมิโต อีรติ อุคฺคจฺฉตีติ อุพฺพิรนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภูมิโต องฺกุรํ อุฏฺฐหตี’’ติ. อิมินา อฏฺฐกถานเยน โอฏฺฐโช ตติยกฺขโรเยว ยุชฺชติ, โปตฺถเกสุ ปน จตุตฺถกฺขโรเยว ทิสฺสติ. ‘‘อุพฺภิท’’นฺติปิ ปาโฐ. พิลนฺติ โกฏฺฐาโส. ตสฺมา ทพฺพสมฺภาเรหิ พิเลหิ สทฺธึ ปจิตํ พิลนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิต’’นฺติ. อภิธาเน ปน (อภิธาเน ๔๖๑ คาถายํ) ‘‘พิลาล’’นฺติ ปาโฐ อตฺถิ. ตนฺติ พิลํ.

๒๖๔. อสฺสาทีนํ กายคนฺโธ วิย กสฺสจิ กายคนฺโธ โหตีติ โยชนา. ตสฺสาปีติ ภิกฺขุโนปิ. ปิสทฺเทน กณฺฑุวาพาธภิกฺขุอาทโยปิ สมฺปิณฺเฑติ. ฉกณสทฺทสฺส อสฺสาทีนํ มเลปิ ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘โคมย’’นฺติ. ปากติกจุณฺณมฺปีติ อปกฺกรชนจุณฺณมฺปิ. เอตมฺปีติ ปากติกจุณฺณมฺปิ.

ตนฺติ อามกมํสํ, น ขาทีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อามกโลหิตํ วา, น ปิวีติ สมฺพนฺโธ. อมนุสฺโสติ มนุสฺสสทิโส ภูโต. ตนฺติ อามกมํสโลหิตํ.

๒๖๕. ‘‘อญฺชน’’นฺติ นามํ สามญฺญนฺติ อาห ‘‘อญฺชนนฺติ สพฺพสงฺคาหกวจนเมต’’นฺติ. สพฺพสงฺคาหกวจนนฺติ สพฺเพสํ อญฺชนานํ สงฺคาหกวจนํ. เอตนฺติ ‘‘อญฺชน’’นฺติ เอตํ วจนํ. อญฺชติ จกฺขุํ มกฺเขติ อเนนาติ อญฺชนํ, อญฺชติ จกฺขุํ พฺยตฺตํ กโรตีติ วา อญฺชนํ, ตาลุโช ตติยกฺขโร. กปลฺลนฺติ กปลฺเล ปวตฺตํ. กปาลญฺหิ ทีปสิขาย อุปริ นิกุชฺชิตฺวา ตตฺถ ปวตฺตํ มสิ ‘‘กปลฺล’’นฺติ วุจฺจติ. ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทีปสิขโต คหิตมสี’’ติ. อญฺชนูปปิสเนหีติ เอตฺถ อญฺชเนหิ สทฺธึ อุปเนตุํ ปิสิตพฺพนฺติ อญฺชนูปปิสนนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺชเนน สทฺธึ เอกโต ปิสิเตหี’’ติ. ‘‘เอกโต’’ติ อิมินา ‘‘สทฺธิ’’นฺติ ปทสฺเสว อตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. ยํกิญฺจิ อญฺชนูปปิสนํ จุณฺณํ น น วฏฺฏตีติ โยชนา. อถ วา น วฏฺฏติ น โหติ, วฏฺฏติเยวาติ โยชนา. อิมสฺมึ นเย ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ อาขฺยาตปทํ กิริยานฺตราเปกฺขตฺตา กตฺตา โหติ. อาขฺยาเตสุปิ หิ กตฺตุตฺตญฺจ กมฺมตฺตญฺจ ลพฺภติ. จนฺทนนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

อฏฺฐิมยนฺติ ปทสฺส อติพฺยาปิตโทสํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘มนุสฺสฏฺฐึ ฐเปตฺวา’’ติ. สลากฏฺฐานิยนฺติ เอตฺถ สลากา ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ สลากฏฺฐานิยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ สุสิรทณฺฑกาทิเก. สลากนฺติ อญฺชนิสลากํ. โอทหนฺตีติ ฐเปนฺติ. อํสพทฺธโกติ อํเส พทฺธติ อเนนาติ อํสพทฺธโก. ยมกนตฺถุกรณินฺติ นตฺถุ กรียติ อิมายาติ นตฺถุกรณี, ยมกา นตฺถุกรณี ยมกนตฺถุกรณี.

๒๖๗. ตํ สพฺพํ เตลปากนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อติ วิย ขิตฺตมชฺชานี’’ติ อิมินา อติ วิย ขิปียนฺติ ปกฺขิปียนฺตีติ อติขิตฺตานิ, ตานิเยว มชฺชานิ อติขิตฺตมชฺชานีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

ปณฺณเสทนฺติ ปณฺเณหิ เสทํ. องฺคารานนฺติ องฺคาเรหิ. ตตฺถาติ เตสุ ปํสุวาลิกาทีสุ. วาตหรณปณฺณานีติ วาตสฺส อปนยนานิ อุทฺทาลาทีนิ ปณฺณานิ. ตตฺถาติ เตสุ ปณฺเณสุ. นานาปณฺณภงฺคกุถิตนฺติ นานาปณฺณานิเยว ภญฺชิตพฺพฏฺเฐน นานาปณฺณภงฺคํ, เตน กุถิตํ นานาปณฺณภงฺคกุถิตํ. อุโณฺหทกสฺสาติ อุโณฺหทเกน. ตตฺถาติ อุทกโกฏฺฐเก.

ปพฺเพ ปพฺเพติ ผฬุมฺหิ ผฬุมฺหิ. เยนาติ ปชฺเชน. ตํ ปชฺชํ อภิสงฺขริตุนฺติ โยชนา. ‘‘ปาทานํ สปฺปายเภสชฺช’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส หิตํ ปชฺชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ติลกกฺเกนาติ เอตฺถ กกฺกสทฺทสฺส จุณฺณวาจกตฺตา ‘‘ปิฏฺเฐหี’’ติ วุตฺตํ. กพเฬน ปกฺขิปนํ กพฬิกํ. สตฺตุปิณฺฑสฺส ภตฺตกพฬสทิสตฺตา สตฺตุปิณฺฑนฺติ วุตฺตํ. อาณิ วิยาติ ขีลา วิย. ขาเรนาติ โลณสกฺขริกมเยน ขาเรน. วิกาสํ รุนฺธตีติ วิกาสิกํ, เตลรุนฺธนปิโลติกํ. วณกมฺมนฺติ วณสฺส, วเณ วา กมฺมํ.

๒๖๘. สปฺปทฏฺฐกาเลเยว กึ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. อิทนฺติ มหาวิกฏํ, ปริภุญฺชีกพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญสุ ปนาติ สปฺปทฏฺฐโต อญฺเญสุ ปน. สเจ ภูมิปตฺโต คูโถ โหติ, ปฏิคฺคเหตพฺโพติ โยชนา.

๒๖๙. วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโคติ กนฺติภาวสงฺขาตํ วสํ กโรติ อเนนาติ วสีกรณํ, เภสชฺชํ, ปิวเต ปานํ, ตํเยว ปานกํ, วสีกรณสฺส ปานกํ วสีกรณปานกํ, เตน สมุฏฺฐิโต โรโค วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโค. อิมินา ฆรทินฺนกาพาโธติ เอตฺถ ฆรณิยา ทินฺเนน วสีกรณปานเกน สมุฏฺฐิโต อาพาโธ ฆรทินฺนกาพาโธติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สีตาย อาโลเฬตพฺพนฺติ สีตาโลฬํ, อุทกํ. สีตาสทฺโท นงฺคลเลขาสงฺขาตํ ผาลปทฺธตึ มุขฺยโต วทติ, ผาลปทฺธติกเร ผาเล ลคฺคมตฺติกํ อุปจารโต วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สีตาย อาโลเฬตพฺพ’’นฺติ. อฏฺฐกถายมฺปิ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นงฺคเลนา’’ติอาทิ.

วิปกฺกคหณิโกติ วิเสเสน ปาจาปนคหณิโก. มุตฺตหรีตกนฺติ เอตฺถ ‘‘มุตฺต’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ โคมุตฺตเมว คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โคมุตฺตปริภาวิตํ หรีตก’’นฺติ. อิมินา มุตฺเตน ปริภาวิตํ หรีตกํ มุตฺตหรีตกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตณฺฑุลกสโฏติ ตณฺฑุลโธวโนทกกสโฏ โธตสินิทฺโธ, โสว มุคฺคปจิตปานีโยติ โยชนา. ‘‘มํสรเสนา’’ติ อิมินา มํสรโส มํเสน ปฏิจฺฉาเทตพฺพนฺติ ปฏิจฺฉาทนียนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ.