๑๒๐. อผาสุกวิหารกถา

๒๐๙. ปวารณากฺขนฺธเก อลฺลาโปติ เอตฺถ อาตฺยูปสคฺคสฺส อาทิกมฺมตฺถํ, ลปธาตุยา จ กถนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมวจน’’นฺติ. อาทิโต, อาทิมฺหิ วา ลปนํ กถนํ, ลปติ อเนนาติ วา อลฺลาโป สํโยเค ปเร รสฺโส. สํ ปุน ลปนํ, ลปติ วา อเนนาติ สลฺลาโป. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ เอตฺถ วิปุพฺโพ ลฆิธาตุ อุกฺขิปนตฺโถติ อาห ‘‘หตฺถุกฺเขปเกนา’’ติ. ปสุสํวาสนฺติ เอตฺถ ปสูติ สพฺพจตุปฺปทา. เต หิ อญฺญมญฺญํ ปสนฺติ พาธนฺติ, มนุสฺสาทีหิ วา ปสียนฺติ พาธียนฺตีติ ปสโวติ วุจฺจนฺติ. ปสูนํ วิย สํวาสนฺติ ปสูนํ สํวาโส วิย สํวาโสติ ปสุสํวาโส, ตํ ปสุสํวาสํ. ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปสโวปิ หี’’ติอาทิ. ตถาติ ยถา น กโรนฺติ, ตถาติ อตฺโถ. เอเตปีติ ภิกฺขโวปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อกํสุ, ตสฺมา. เนสนฺติ ภิกฺขูนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เอฬกสํวาสสปตฺตสํวาเสสุ. มูคพฺพตนฺติ มูคสฺส วตํ วิย วตนฺติ มูคพฺพตํ, สุญฺญวจนวตนฺติ อตฺโถ. ติตฺถิยสมาทานนฺติ ติตฺถิเยหิ สมาทาตพฺพํ. วตสมาทานนฺติ สมาทาตพฺพํ วตํ. อญฺญมญฺญานุโลมตาติ เอตฺถ ตาสทฺทสฺส ภาวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุโลมภาโว’’ติ. อิมินา ‘‘เทวตา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.องฺคลสุตฺตวณฺณนา) วิย ตาปจฺจยสฺส สฺวตฺถํ ‘‘ชนตา’’ติอาทีสุ (เป. ว. อฏฺฐ. ๔๖๐) วิย สมูหตฺถญฺจ นิวตฺเตติ. ‘‘อญฺญมญฺญํ วตฺตุ’’นฺติ วจนสฺส ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วทนฺตุ ม’’นฺติอาทิ. วทนฺตํ ภิกฺขุํ วตฺตุนฺติ โยชนา. ‘‘อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานภาโว’’ติ อิมินา อาปตฺติวุฏฺฐานตาติ ปทสฺส ปญฺจมีสมาสญฺจ ตาปจฺจยสฺส ภาวตฺถญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘วินย’’นฺติอาทินา ปุรโต กตฺวา กรณํ ปุเรกฺขาโร, ตสฺส ภาโว ปุเรกฺขารตา, วินยํ ปุเรกฺขารตา วินยปุเรกฺขารตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ปุรสทฺทสฺส เอการตฺตํ สทฺทสตฺเถสุ (โมคฺคลฺลานพฺยากรเณ ๕.๑๓๔ สุตฺเต) วทนฺติ. ตสฺส ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วทนฺตุม’’นฺติอาทิ (โมคฺคลฺลานพฺยากรเณ ๕.๑๓๔ สุตฺเต).

๒๑๐. สพฺพสงฺคาหิกาติ ‘‘สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ สามญฺญโต วุตฺตตฺตา สพฺเพสํ เตวาจิกาทีนํ สงฺคาหกา. ญตฺตีติ ญาเปติ สงฺฆํ เอตาย วจนายาติ ญตฺติ. สพฺพสงฺคาหิกภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหิ วุตฺเต’’ติอาทิ. เตวาจิกนฺติ ติสฺโส วาจา เอตสฺสาติ เตวาจิกํ, ตีหิ วาจาหิ กตฺตพฺพนฺติ วา เตวาจิกํ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สมานวสฺสิกนฺติ สมานํ วสฺสํ เอเตสนฺติ สมานวสฺสา, เตหิ กตฺตพฺพนฺติ สมานวสฺสิกํ. อญฺญนฺติ เทฺววาจิกเอกวาจิกํ.

๒๑๑. อจฺฉนฺตีติ เอตฺถ อาสธาตุยา อุปเวสนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิสินฺนาว โหนฺตี’’ติ. ‘‘น อุฏฺฐหนฺตี’’ติ อิมินา เอวผลํ ทสฺเสติ. ตทมนฺตราติ เอตฺถ ‘‘ตทนฺตรา’’ติ วตฺตพฺเพ วาจาสิลิฏฺฐวเสน มการาคมํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตทนฺตรา’’ติ. ตสฺส อตฺตโน ปวาริตกาลสฺส อนฺตรา. ‘‘ยาว ปวาเรนฺตี’’ติ ปทสฺส นิยมตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตาวตกํ กาล’’นฺติ. ยาวาติ นิปาตสฺส ปโยคตฺตา ‘‘ตทมนฺตรา’’ติ เอตฺถ อภิวิธิอวธฺยตฺเถ ปญฺจมีวิภตฺติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.