๔. ปวารณากฺขนฺธกํ

๑๒๐. อผาสุกวิหารกถา

๒๐๙. ปวารณากฺขนฺธเก อลฺลาโปติ เอตฺถ อาตฺยูปสคฺคสฺส อาทิกมฺมตฺถํ, ลปธาตุยา จ กถนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมวจน’’นฺติ. อาทิโต, อาทิมฺหิ วา ลปนํ กถนํ, ลปติ อเนนาติ วา อลฺลาโป สํโยเค ปเร รสฺโส. สํ ปุน ลปนํ, ลปติ วา อเนนาติ สลฺลาโป. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ เอตฺถ วิปุพฺโพ ลฆิธาตุ อุกฺขิปนตฺโถติ อาห ‘‘หตฺถุกฺเขปเกนา’’ติ. ปสุสํวาสนฺติ เอตฺถ ปสูติ สพฺพจตุปฺปทา. เต หิ อญฺญมญฺญํ ปสนฺติ พาธนฺติ, มนุสฺสาทีหิ วา ปสียนฺติ พาธียนฺตีติ ปสโวติ วุจฺจนฺติ. ปสูนํ วิย สํวาสนฺติ ปสูนํ สํวาโส วิย สํวาโสติ ปสุสํวาโส, ตํ ปสุสํวาสํ. ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปสโวปิ หี’’ติอาทิ. ตถาติ ยถา น กโรนฺติ, ตถาติ อตฺโถ. เอเตปีติ ภิกฺขโวปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อกํสุ, ตสฺมา. เนสนฺติ ภิกฺขูนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เอฬกสํวาสสปตฺตสํวาเสสุ. มูคพฺพตนฺติ มูคสฺส วตํ วิย วตนฺติ มูคพฺพตํ, สุญฺญวจนวตนฺติ อตฺโถ. ติตฺถิยสมาทานนฺติ ติตฺถิเยหิ สมาทาตพฺพํ. วตสมาทานนฺติ สมาทาตพฺพํ วตํ. อญฺญมญฺญานุโลมตาติ เอตฺถ ตาสทฺทสฺส ภาวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุโลมภาโว’’ติ. อิมินา ‘‘เทวตา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.องฺคลสุตฺตวณฺณนา) วิย ตาปจฺจยสฺส สฺวตฺถํ ‘‘ชนตา’’ติอาทีสุ (เป. ว. อฏฺฐ. ๔๖๐) วิย สมูหตฺถญฺจ นิวตฺเตติ. ‘‘อญฺญมญฺญํ วตฺตุ’’นฺติ วจนสฺส ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วทนฺตุ ม’’นฺติอาทิ. วทนฺตํ ภิกฺขุํ วตฺตุนฺติ โยชนา. ‘‘อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานภาโว’’ติ อิมินา อาปตฺติวุฏฺฐานตาติ ปทสฺส ปญฺจมีสมาสญฺจ ตาปจฺจยสฺส ภาวตฺถญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘วินย’’นฺติอาทินา ปุรโต กตฺวา กรณํ ปุเรกฺขาโร, ตสฺส ภาโว ปุเรกฺขารตา, วินยํ ปุเรกฺขารตา วินยปุเรกฺขารตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ปุรสทฺทสฺส เอการตฺตํ สทฺทสตฺเถสุ (โมคฺคลฺลานพฺยากรเณ ๕.๑๓๔ สุตฺเต) วทนฺติ. ตสฺส ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วทนฺตุม’’นฺติอาทิ (โมคฺคลฺลานพฺยากรเณ ๕.๑๓๔ สุตฺเต).

๒๑๐. สพฺพสงฺคาหิกาติ ‘‘สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ สามญฺญโต วุตฺตตฺตา สพฺเพสํ เตวาจิกาทีนํ สงฺคาหกา. ญตฺตีติ ญาเปติ สงฺฆํ เอตาย วจนายาติ ญตฺติ. สพฺพสงฺคาหิกภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหิ วุตฺเต’’ติอาทิ. เตวาจิกนฺติ ติสฺโส วาจา เอตสฺสาติ เตวาจิกํ, ตีหิ วาจาหิ กตฺตพฺพนฺติ วา เตวาจิกํ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สมานวสฺสิกนฺติ สมานํ วสฺสํ เอเตสนฺติ สมานวสฺสา, เตหิ กตฺตพฺพนฺติ สมานวสฺสิกํ. อญฺญนฺติ เทฺววาจิกเอกวาจิกํ.

๒๑๑. อจฺฉนฺตีติ เอตฺถ อาสธาตุยา อุปเวสนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิสินฺนาว โหนฺตี’’ติ. ‘‘น อุฏฺฐหนฺตี’’ติ อิมินา เอวผลํ ทสฺเสติ. ตทมนฺตราติ เอตฺถ ‘‘ตทนฺตรา’’ติ วตฺตพฺเพ วาจาสิลิฏฺฐวเสน มการาคมํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตทนฺตรา’’ติ. ตสฺส อตฺตโน ปวาริตกาลสฺส อนฺตรา. ‘‘ยาว ปวาเรนฺตี’’ติ ปทสฺส นิยมตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตาวตกํ กาล’’นฺติ. ยาวาติ นิปาตสฺส ปโยคตฺตา ‘‘ตทมนฺตรา’’ติ เอตฺถ อภิวิธิอวธฺยตฺเถ ปญฺจมีวิภตฺติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๒๑. ปวารณาเภทกถา

๒๑๒. จาตุทฺทสิกายาติ ภณฺฑนการเกหิ อุปทฺทุตตฺตา ปจฺจุกฺกฑฺฒิตาย ปุพฺพกตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขจาตุทฺทสิกาย. ‘‘อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพนฺติ โยชนา.

ปวารณากมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ‘‘อธมฺเมน วคฺคํ ปวารณากมฺม’’นฺติอาทีสุ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อธมฺเมน วคฺคนฺติ เอตฺถ อธมฺมํ นาม สงฺโฆ หุตฺวาปิ สงฺฆปวารณมกตฺวา คณปวารณาย กรณํ, คโณ หุตฺวาปิ คณปวารณมกตฺวา สงฺฆปวารณาย กรณญฺจ. วคฺคํ นาม เอกสีมายํ วสนฺตานมฺปิ สพฺเพสํ เอกโต อสนฺนิปตนํ.

อธมฺเมน สมคฺคนฺติ เอตฺถ อธมฺมํ วุตฺตนยเมว. สมคฺคํ นาม สพฺเพสํ เอกโต สนฺนิปตนํ.

ธมฺเมน วคฺคนฺติ เอตฺถ ธมฺมํ นาม สงฺโฆ หุตฺวา สงฺฆปวารณาย กรณํ, คโณ หุตฺวา คณปวารณาย กรณญฺจ. วคฺคํ วุตฺตนยเมว. ธมฺเมน สมคฺคํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

๒๑๓. เอวํ ทินฺนายาติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตนเยเนว ทินฺนาย. ปวาเรตพฺพนฺติ วสฺสํวุตฺถปวารณาย ปวาเรตพฺพํ. ติสฺโสติ ติสฺสนามโก. ทิฏฺเฐน วา วทตูติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ติสฺสนามกํ ภิกฺขุํ. สงฺโฆ อนุกมฺปํ อุปาทาย วทตูติ โยชนา. วุฑฺฒตโรติ ปวารณาทายโก ตํหารกโต วุฑฺฒตโร. หีติ ลทฺธคุโณ. เตนาติ ปวารณาหารเกน. ตสฺสาติ ปวารณาทายกสฺส.

อิธาปิ จาติ อิมสฺมึ ปวารณากฺขนฺธเกปิ จ. อปิสทฺโท อุโปสถกฺขนฺธกํ อเปกฺขติ. อวเสสกมฺมตฺถายาติ ปวารณากมฺมโต อวเสสานํ กมฺมานมตฺถาย โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปวารณาย อาหฏาย สติยาติ โยชนา. ตสฺส จาติ ปวารณาทายกสฺส จ. สพฺเพสนฺติ ปวารณาทายกสฺส จ สงฺฆสฺส จาติ สพฺเพสํ. อญฺญํ ปน กมฺมนฺติ ปวารณากมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ ปน. เตน ปน ภิกฺขุนาติ ปวารณาทายเกน ภิกฺขุนา ปน. เอตฺถ จ ตทหุปวารณาย อตฺตโน จ สงฺฆสฺส จ สเจ ปวารณากมฺมเมว โหติ, ปวารณาเยว ทาตพฺพา. อถ อญฺญเมว กมฺมํ โหติ, ฉนฺโทเยว ทาตพฺโพ. ยทิ ปวารณากมฺมญฺจ อญฺญกมฺมญฺจ โหติ, ปวารณา จ ฉนฺโท จ ทาตพฺโพ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตทหุ ปวารณาย ปวารณํ เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุ’’นฺติ (มหาว. ๒๑๓). เตนาติ ทานเหตุนา.

๒๑๘. อชฺช เม ปวารณาติ เอตฺถ ปาฬินยโต อญฺญํ อฏฺฐกถานยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

๒๑๙. วุตฺตนยเมวาติ อุโปสถกฺขนฺธเก (มหาว. อฏฺฐ. ๑๖๙) วุตฺตนยเมว.

๒๒๒. ปุน ปวาเรตพฺพนฺติ เอตฺถ น เกวลํ ปวารณาเยว ปุน กาตพฺพา, ปุพฺพกิจฺจาทีนิปิ ปุน กาตพฺพานีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุน ปุพฺพกิจฺจ’’นฺติอาทิ.

๒๒๘. เอเสว นโยติ ‘‘อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ ปุพฺพกิจฺจํ อติทิสติ. อสฺสาติ วจนสฺส. ญตฺตินฺติ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺช ปวารณา’’ติ ญตฺตึ. ปจฺฉิเมหีติ ปจฺฉิมวสฺสํ อุปคเตหิ ภิกฺขูหิ. อุโปสถคฺเคติ อุโปสถสฺส คณฺหนฏฺฐาเน เคเห. เทฺว ญตฺติโยติ ปวารณาญตฺติ จ อุโปสถญตฺติ จาติ เทฺว ญตฺติโย. อิทญฺจาติ อิทํ วกฺขมานํ ปน. เอตฺถาติ ปุริมิกปจฺฉิมิกภิกฺขูนํ สํสคฺคฏฺฐาเน. ปุริมิกาย อุปคเตหีติ วิภตฺตอปาทานํ อนุเมยฺยวิสยอปาทานํ, โถกตราติ สมฺพนฺโธ, สหาทิโยโค วา, สมสมาติ สมฺพนฺโธ. สมสมาติ สเมน, สมโต วา สมา สมสมา, อติเรกสมาติ อตฺโถ. กิญฺจิ อูนํ วา อธิกํ วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ อิทํ ลกฺขณํ.

โสติ ปจฺฉิมิโก ภิกฺขุ. อิตเรนาติ ปจฺฉิมิเกน. เตสนฺติ ปุริมิกานํ. เอเกนาติ ปุริมิเกน. เอกสฺสาติ ปจฺฉิมิกสฺส. ปุน เอเกนาติ ปจฺฉิมิเกน. ‘‘เอกสฺสา’’ติ อนุวตฺเตตพฺโพ, ปุริมิกสฺสาติ อตฺโถ. ปุริมวสฺสูปคเตหิ อธิกตราติ สมฺพนฺโธ. โถกตเรหีติ ปจฺฉิมวสฺสูปคเตหิ โถกตเรหิ ปุริมวสฺสูปคเตหีติ โยชนา.

กตฺติกายาติ ปจฺฉิมกตฺติกาย. จาตุมาสินิยา ปวารณายาติ จตุนฺนํ มาสานํ ปูรณิยา ปวารณาย. ปวารณาญตฺตึ ฐเปตฺวาติ สมสมา หุตฺวาปิ ปวารณาทิวสตฺตา ปวารณาญตฺตึ ฐเปตฺวา. เตหีติ ปจฺฉิมิเกหิ. อิตเรหีติ ปุริมิเกหิ. เตสนฺติ ปจฺฉิมิกานํ. โถกตรา วาติ เอกาทินา โถกตรา วา. เตสนฺติ ปุริมิกานํ. เตหีติ ปจฺฉิมิเกหิ.

๒๓๓. สงฺฆสามคฺคิยาติ เอตฺถ กีทิสี สงฺฆสามคฺคี เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘โกสมฺพกสามคฺคีสทิสาว เวทิตพฺพา’’ติ. เอตฺถาติ สามคฺคีปวารณายํ. อปฺปมตฺตเกติ ปตฺตจีวราทึ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺเน อปฺปมตฺตเก วิวาเท. ปวารณายเมวาติ ปวารณาทิวเสเยว. กสฺมึ ทิวเส สามคฺคีปวารณา กาตพฺพาติ อาห ‘‘สามคฺคีปวารณ’’นฺติอาทิ. ปฐมปวารณนฺติ ปุพฺพกตฺติกปุณฺณมึ. ยาว กตฺติกจาตุมาสินี ปุณฺณมาติ อยํ อวธิ อนภิวิธิอวธิ นาม. กสฺมา? กตฺติกจาตุมาสินิปุณฺณมึ ฐเปตฺวา อนฺโตเยว คเหตพฺพตฺตา. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ ทฺวินฺนํ ปุณฺณมินมนฺตเร อฏฺฐวีสติปมาเณ ทิวเส กาตพฺพา. ตโตติ เอตฺถนฺตรสงฺขาตา อฏฺฐวีสทิวสโต.

๑๔๐. เทฺววาจิกาทิปวารณากถา

๒๓๔. ญตฺตึ ฐเปนฺเตนาปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ ปวาเรนฺเตน เอว เทฺววาจิกํ ปวาเรตพฺพํ, อถ โข ญตฺตึ ฐเปนฺเตนาปิ เทฺววาจิกญตฺติเยว ฐเปตพฺพาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จาติ ‘‘สมานวสฺสิกํ ปวาเรตุ’’นฺติ ปาเฐ จ. สมานวสฺสิกาติ คณนวเสน สมานํ วสฺสํ เอเตสนฺติ สมานวสฺสิกา, สมาเน วสฺเส อุปสมฺปาเทนฺตีติ วา สมานวสฺสิกา. เอกโตติ เอกสฺมึ ขเณ, เอกปหาเรน วา.

๑๔๑. ปวารณาฏฺฐปนกถา

๒๓๖. สพฺพํ สงฺคณฺหาตีติ สพฺพสงฺคาหิกํ. ปุคฺคลสฺส ฐปนํ ปุคฺคลิกํ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ ปวารณาฏฺฐปเนสุ. สพฺพสงฺคาหิเก ฐปิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยาว เรกาโร อตฺถิ, ตาวาติ โยชนา. ภาสิยิตฺถาติ ภาสิตา. ลปิยิตฺถาติ ลปิตา. น ปริโยสิยิตฺถาติ อปริโยสิตา. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ สุการเรการานํ อนฺตเร. เอกปเทปีติ ปิสทฺโท เอกกฺขเรปีติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ฐปิตาติ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม ปุคฺคโล สาปตฺติโก, ตสฺส ปวารณํ ฐเปมี’’ติ ญตฺติยา ฐปิตา. ยฺยกาเรติ ‘‘ปวาเรยฺยา’’ติ เอตฺถ ยฺยกาเร. ตโตติ ยฺยการโต. ปุคฺคลิกฏฺฐปเน ปน อฏฺฐปิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. สํการโตติ ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต’’ติ เอตฺถ สํการโต. สพฺพปจฺฉิโมติ ตีสุ วาเรสุ ตติยวาเร สพฺเพสํ อกฺขรานํ ปจฺฉิโม ฏิกาโร อตฺถีติ โยชนา. เอตฺถนฺตเรติ เอตสฺมึ สํการฏิการานํ อนฺตเร. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริโยสิตา โหติ, ตสฺมา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เอตาสุปิ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตาสุปีติ เทฺววาจิกเอกวาจิกสมานวสฺสิกาสุปิ. ปิสทฺโท เตวาจิกมเปกฺขติ. ฐปนเขตฺตนฺติ ฐปนสฺส ภูมิ. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ.

๒๓๗. อนุยุญฺชิยมาโนติ เอตฺถ อนุยุญฺชสทฺโท ปุจฺฉนตฺโถติ อาห ‘‘ปุจฺฉิยมาโน’’ติ. ปรโตติ ปรสฺมึเยว ขนฺธเกติ (มหาว. ๒๓๗) อตฺโถ. อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนนฺติอาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘มา กลหํ, มา วิวาท’’นฺติวจนานิ สงฺคณฺหาติ, วจนานิ วตฺวา โอมทฺทิตฺวาติ โยชนา. วจโนมทฺทนาติ วจเนเนว โอมทฺทนา. หีติ สจฺจํ. อิธาติ อิมสฺมึ ปวารณาฏฺฐปนฏฺฐาเน. อนุทฺธํสิตํ ปฏิชานาตีติ เอตฺถ ปฏิชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสิโต อยํ มยา’’ติ. ‘‘ลิงฺคนาสนายา’’ติ อิมินา ทณฺฑกมฺมนาสนสํวาสนาสนานิ นิวตฺเตติ.

๒๓๘. เอตนฺติ ‘‘อสุกา อาปตฺตี’’ติ วจนํ. กลหสฺส มุขนฺติ กลหสฺส อุปาโย.

๑๔๓. วตฺถุฏฺฐปนาทิกถา

๒๓๙. โจรา อคมํสุ กิราติ สมฺพนฺโธ. โปกฺขรณิโต นีหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ. โสติ ภิกฺขุ, เอวมาหาติ สมฺพนฺโธ. วุตฺเถนาติ วสนฺเตน, เยน เกนจิ กตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปุคฺคลนฺติ วตฺถุกตํ ตํ ปุคฺคลํ. เอตฺถาติ ‘‘วตฺถุํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ ปาเฐ. อิมินา วตฺถุนา อปทิสาหีติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ ปุคฺคลํ. อนุวิชฺชิตฺวาติ อนุยุญฺชิตฺวา, ปุจฺฉิตฺวาติ อตฺโถ.

เอโก ภิกฺขุ ปูเชสิ, ปิวีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. ตทนุรูโปติ เตสํ ปูชนปิวนานํ อนุรูโป. โสติ โจทโก ภิกฺขุ. ตํ คนฺธนฺติ ตํ สรีรคนฺธํ. ยํ ปุคฺคลนฺติ โยชนา. ฐเปสีติ ปวารณาย ฐเปสิ. อยมสฺสาติ อยํ โทโส อสฺส ปุคฺคลสฺส.

อิทาเนว นนฺติ เอตฺถ ‘‘น’’นฺติ ปทํ ‘‘ปุคฺคล’’นฺติ ปเทน โยเชตพฺพํ. นํ ปุคฺคลนฺติ หิ อตฺโถ. อุภยนฺติ วตฺถุญฺจ ปุคฺคลญฺจาติ อุภยํ. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ กเถตุํ. กสฺมา กลฺลํ วจนายาติ โยชนา. ปวารณโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จาติ สมฺพนฺโธ. อิติ ตสฺมา กลฺลํ วจนายาติ โยชนา. อิทญฺหิ อุภยนฺติ วตฺถุปุคฺคลสงฺขาตํ อิทเมว อุภยํ. ปวารณาย ปุพฺเพติ โยชนา. อุกฺโกเฏนฺตสฺสาติ จาเลนฺตสฺส.

๑๔๔. ภณฺฑนการกวตฺถุกถา

๒๔๐. จตุตฺถปญฺจมาติ ฉสุ ปกฺเขสุ โปฏฺฐปาทมาสสฺส ชุณฺหปกฺขกาฬปกฺขสงฺขาตา จตุตฺถปญฺจมา. ตติโยติ สาวณมาสสฺส กาฬปกฺโข ตติโย. ตติยจตุตฺถปญฺจมา วาติ เอตฺถ ตติโยติ สาวณมาสสฺส กาฬปกฺโข. จตุตฺโถติ โปฏฺฐปาทมาสสฺส ชุณฺหปกฺโข. ปญฺจโมติ ตสฺเสว กาฬปกฺโข. ‘‘ตติย…เป… ปญฺจมา วา’’ติ ปทานิ ‘‘เทฺว วา ตโย วา’’ติ ปเทหิ ยถากฺกมํ โยเชตพฺพานิ. จตุตฺเถ วา กเตติ จตุตฺถปกฺเข วา ปนฺนรสิภาเวน กเต. เทฺว จาตุทฺทสิกาติ ตติยปกฺเข จ จาตุทฺทสิยา สทฺธึ เทฺว จาตุทฺทสิกา. อิเมติ ภณฺฑนการกา. เตติ ภณฺฑนการกา.

อสํวิหิตาติ เอตฺถ อการสฺส วิรหตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สํวิทหนวิรหิตา’’ติ. ตตฺถ สํวิทหนวิรหิตาติ สํวิทหนรกฺขวิรหิตา. อาคมนชานนตฺถายาติ ภณฺฑนการกานํ อาคมนสฺส ชานนตฺถาย. กิลนฺตตฺถาติ ตุเมฺห กิลนฺตา ภวถ. ‘‘สมฺโมหํ กตฺวา’’ติ อิมินา วิกฺขิตฺวาติ ปทสฺส วิกฺเขปํ กตฺวาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. โน เจ ลเภถาติ เอตฺถ กิมตฺถาย น ลเภถาติ อาห ‘‘พหิสีมํ คนฺตุ’’นฺติ. ‘‘ภณฺฑนการกานํ…เป… โหนฺตี’’ติ อิมินา อลภนสฺส การณํ ทสฺเสติ. ยนฺติ อาคมํ ชุณฺหํ. โกมุทิยา จาตุมาสินิยาติ ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมายํ. สา หิ กุมุทานมตฺถิตาย โกมุที, จตุนฺนํ วสฺสิกานํ มาสานํ ปูรณตฺตา จาตุมาสินีติ วุจฺจติ. ตทา หิ กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ, ตสฺมา กุมุทานํ สมูหา, กุมุทานิ เอว วา โกมุทา, เต เอตฺถ อตฺถีติ โกมุทีติ วุจฺจติ, กุมุทวตีติ วุตฺตํ โหติ. อวสฺสํ ปวาเรตพฺพนฺติ ธุวํ ปวาเรตพฺพํ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตนฺติ โกมุทึ จาตุมาสินึ.

๑๔๕. ปวารณาสงฺคหกถา

๒๔๑. อญฺญตโร ผาสุวิหาโรติ เอตฺถ ผาสุวิหาโร นาม โกติ อาห ‘‘ตรุณสมโถ วา ตรุณวิปสฺสนา วา’’ติ. อิมินา ตรุณสมถวิปสฺสนา ผาสุํ วิหรติ อเนนาติ ผาสุวิหาโรติ ทสฺเสติ. ปริพาหิรา ภวิสฺสามาติ เอตฺถ กสฺมา อิมมฺหา ผาสุวิหารา ปริพาหิรา ภวิสฺสนฺตีติ อาห ‘‘อนิพทฺธรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิภาเวนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนิพทฺธรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิภาเวนาติ อนิพทฺธทิวาฏฺฐานาทิภาเวน เหตุภูเตน, อสกฺโกนฺตาติ สมฺพนฺโธ. อาทิสทฺเทน อนิพทฺธจงฺกมาทโย สงฺคณฺหาติ. ‘‘ฉนฺททานํ ปฏิกฺขิปตี’’ติ อิมินา ‘‘สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพ’’นฺติ วากฺยสฺส อญฺญตฺถาโปหนํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิเมสุ ตีสุ ฉนฺททานํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา ปฏิกฺขิปตีติ โยชนา. อยํ ปวารณาสงฺคโห นาม น ทาตพฺโพติ โยชนา. ตรุณสมถวิปสฺสนาลาภี เอกปุคฺคโล วา โหตูติ โยชนา. ‘‘เอกสฺสปิ ทาตพฺโพเยวา’’ติ อิมินา อยํ ปวารณาสงฺคโห เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโน โหตีติ ทสฺเสติ. ปวารณาสงฺคเห ทินฺเน สตีติ โยชนา. อาคนฺตุกาติ สฏฺฐิวสฺสาปิ อาคนฺตุกา. เตสนฺติ ทินฺนปวารณาสงฺคหานํ. อนฺตราปีติ โกมุทิยา จาตุมาสินิยา อนฺตราปิ.

อิติ ปวารณากฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.