๕. จมฺมกฺขนฺธกํ

๑๔๗. โสณโกฬิวิสวตฺถุกถา

๒๔๒. จมฺมกฺขนฺธเก อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ เอตฺถ อิสฺสรสฺส ภาโว อิสฺสริยํ, อธิปติโน ภาโว อาธิปจฺจํ, อิสฺสริยญฺจ อาธิปจฺจญฺจ, เตหิ สมนฺนาคตํ อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิสฺสรภาเวน จ อธิปติภาเวน จ สมนฺนาคต’’นฺติ. ‘‘ราชภาว’’นฺติ อิมินา รชฺชนฺติ เอตฺถ รญฺโญ ภาโว รชฺชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจ’’นฺติ อิมินา รญฺโญ อิทํ รชฺชนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘โกฬิวีโสติ โคตฺต’’นฺติ อิทํ อฏฺฐกถาวาทวเสน วุตฺตํ, อปทาเน ปน ตสฺส ชาตกฺขเณ ปิตรา โกฏิวีสธนสฺส ทินฺนตฺตา ‘‘โกฬิวีโส นามา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ

‘‘ชาตปุตฺตสฺส เม สุตฺวา, ปิตุ ฉนฺโท อยํ อหุ;

ททามหํ กุมารสฺส, วีสโกฏี อนูนกา’’ติ.

อิมินา ปาฬินเยน ‘‘โกฏิวีโส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘จกฺกวาฬ’’นฺติอาทีสุ วิย ฏการสฺส ฬการํ กตฺวา โกฬิวีโสติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺชนวณฺณานีติ อญฺชนสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ เอเตสนฺติ อญฺชนวณฺณานิ. โลมานิ ชาตานิ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. โสติ โสโณ. ฐเปสิ กิราติ สมฺพนฺโธ. เตหีติ อสีติสหสฺสปุริเสหิ. ปณฺณสาลนฺติ ปณฺเณน ฉาทิตํ, เตน จ ปริกฺขิตฺตํ สาลํ. อุณฺณปาวารณนฺติ อุณฺณมยํ อุตฺตราสงฺคํ. ปาทปุญฺฉนิกนฺติ ปาทํ ปุญฺฉติ โสเธติ อเนนาติ ปาทปุญฺฉนิยํ, ตเทว ปาทปุญฺฉนิกํ. สพฺเพวาติ โสเณน สห อสีติสหสฺสปุริสา เอว. ตสฺส จาติ โสณสฺส จ. ปุพฺพโยโคติ ปุพฺพูปาโย.

อสีติคามิกสหสฺสานีติ เอตฺถ คาเมสุ วสนฺตีติ คามิกา, เตสํ อสีติสหสฺสานิ อสีติคามิกสหสฺสานีติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘กุลปุตฺตาน’’นฺติ อิมินา วสนฺตฺยตฺเถ ปวตฺตสฺส ณิกปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘อสีติสหสฺสานี’’ติ อิมินา สทฺทนฺตโรปิ อสีติสหสฺสสทฺทานํ สมาสภาวํ ทสฺเสติ. เกนจิเทวาติ เอตฺถ ‘‘เกนจิ อิวา’’ติ ปทวิภาคํ กตฺวา ทกาโร ปทสนฺธิมตฺโต, อิวสทฺโท อุปมตฺโถติ อาห ‘‘เกนจิ กรณีเยน วิยา’’ติ. อถ วา ‘‘น ปนา’’ติอาทินา เอวผลสฺส ทสฺสิตตฺตา ‘‘เกนจิ เอวา’’ติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา เอวตฺโถปิ ยุชฺชเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อสฺสาติ พิมฺพิสารรญฺโญ. ตสฺสาติ โสณสฺส. ทสฺสนาย อญฺญตฺร กิญฺจิ กรณียํ น อตฺถีติ โยชนา. ราชาติ พิมฺพิสาโร ราชา, สนฺนิปาตาเปสีติ สมฺพนฺโธ. ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถติ เอตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสทฺโท อิธโลกตฺโถ, อิกสทฺโท หิตตฺเถ ปวตฺโตติ อาห ‘‘อิธโลกหิเต’’ติ. ‘‘อมฺหาก’’นฺติ อิมินา ‘‘โส โน ภควา’’ติ เอตฺถ โนสทฺโท อมฺหสทฺทการิโยติ ทสฺเสติ. อมฺหากํ โส ภควาติ โยชนา. สมฺปรายิเกติ ปรโลกหิเต.

‘‘ชานาเปมี’’ติ อิมินา ‘‘ปฏิเวเทมี’’ติ เอตฺถ วิทธาตุยา ญาณตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิกาย นิมุชฺชิตฺวาติ เอตฺถ ปฏิกาสทฺโท อฑฺเฒนฺทุปาสาณวาจโกติ อาห ‘‘อฑฺฒจนฺทปาสาเณ’’ติ. โส หิ ปฏติ อฑฺฒภาวํ คจฺฉตีติ ปฏิกาติ วุจฺจติ. ปฏิกาสทฺโทยํ อตฺถรณวิเสเสปิ วตฺตติ. ยสฺส ทานีติ เอตฺถ ยสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสํ หิตกรณียตฺถสฺสา’’ติ. อิมินา อยํ ยํสทฺโท น ตํสทฺทาเปกฺโขติ ทสฺเสติ. อถ วา ยสฺสาติ โย อสฺส. อสฺส เตสํ หิตกรณียตฺถสฺส โย กาโล อตฺถิ, ตํ กาลํ ภควา ชานาตีติ โยชนา. เตสนฺติ อสีติคามิกสหสฺสานํ. ปจฺฉายายนฺติ เอตฺถ ปกาโร ปจฺจนฺตตฺถวาจโกติ อาห ‘‘วิหารปจฺจนฺเต ฉายาย’’นฺติ. สมฺมนาหรนฺตีติ สํ ปุนปฺปุนํ มนสาคตํ อภิมุขํ หรนฺตีติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ มนสิกโรนฺตี’’ติ. ‘‘ปสาทวเสนา’’ติ อิมินา ‘‘โกธวเสนา’’ติอาทีนิ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘ปุน วิสิฏฺฐตร’’นฺติ อิมินา ภิยฺโยโส มตฺตายาติ นิปาตสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.

โสณสฺส ปพฺพชฺชากถา

๒๔๓. ‘‘มกฺขิโต’’ติ อิมินา ผุรติ วิปฺผารติ พฺยาเปตีติ ผุโฏติ วุตฺเต ผุรธาตุยา วิปฺผารณํ นาม มกฺขิตตฺโถติ ทสฺเสติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. อิมินา คาโว อาหนนฺติ เอตฺถาติ ควาฆาตนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสภิ. ตนฺติสฺสเรติ ตนฺติยา คุณสฺส สเร. วาทนกุสโลติ วาทเน กุสโล. ขรมุจฺฉิตาติ ขเรน มุจฺฉิตา. ‘‘สรสมฺปนฺนา’’ติ อิมินา สโร เอติสฺสมตฺถีติ สรวตี, วีณาติ ทสฺเสติ. กมฺมญฺญาติ เอตฺถ กมฺมสทฺทโต ขมตฺเถ ญฺญปจฺจโยติ อาห ‘‘กมฺมกฺขมา’’ติ. มนฺทมุจฺฉนาติ มนฺเทน มุจฺฉนา. สเม คุเณติ เอตฺถ สโม นาม มชฺฌิโม, คุโณ นาม มุขฺยโต วีณาย ชิยา, อุปจารโต สโรติ อาห ‘‘มชฺฌิเม สเร’’ติ. วีริยสมถนฺติ เอตฺถ วีริยญฺจ สมโถ จาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘วีริยสมฺปยุตฺตํ สมถ’’นฺติ. อิมินา วีริเยน สมฺปยุตฺตํ สมถํ วีริยสมถนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘วีริยํ สมเถน โยเชหี’’ติ อิมินา วีริเยน สมถํ โยเชหีติ อตฺโถปิ ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อินฺทฺริยานญฺจ สมตนฺติ เอตฺถ สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยาเนว คเหตพฺพานิ, น อญฺญานีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยาน’’นฺติ. ‘‘สมภาว’’นฺติ อิมินา ตาปจฺจโย ภาวตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ ‘‘อินฺทฺริยานํ สมต’’นฺติปาเฐ, สทฺธาทีสุ อินฺทฺริเยสุ วา. ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ เอตฺถ ภาเวนภาวลกฺขเณ ถปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมึ สมเถ สตี’’ติ. อาทาเส สติ มุขพิมฺเพน กตฺตุภูเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ อิว, ตสฺมึ สมเถ สติ เยน นิมิตฺเตน กตฺตุภูเตน อุปฺปชฺชิตพฺพนฺติ โยชนา. สมถสฺส นิมิตฺตํ สมถนิมิตฺตํ, อินฺทฺริยานํ สมภาโว. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สมถนิมิตฺตาทีนิ จตฺตาริ เอกเสเสน วา สามญฺญนิทฺเทเสน วา ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ.

๒๔๔. อญฺญํ พฺยากเรยฺยนฺติ เอตฺถ อญฺญํ พฺยากโรนฺโต อตฺตานํ ‘‘อรหา อห’’นฺติ ชานาเปตีติ อาห ‘‘อรหา อห’’นฺติ ชานาเปยฺย’’นฺติ. ฉ ฐานานีติ เอตฺถ ฐานสทฺโท การณตฺโถติ อาห ‘‘ฉ การณานี’’ติ. ‘‘ปฏิวิชฺฌิตฺวา’’ติอาทินา อธิมุตฺโตติ ปทสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. สทฺทตฺโถ ปน อธิมุจฺจตีติ อธิมุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อรหตฺตํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ วิตฺถาโร. อสมฺโมโหตีติ เอตฺถ อาการตฺถวาจโก อิติสทฺโท ปุพฺพปเทสุปิ โยเชตฺวา ‘‘เนกฺขมํ อิติ วุจฺจตี’’ติอาทินา โยชนา กาตพฺพา.

‘‘ปฏิเวธรหิต’’นฺติ อิมินา เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ เอตฺถ มตฺตสทฺทสฺส นิวตฺเตตพฺพตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิเวธปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ‘‘อสมฺมิสฺส’’นฺติ อิมินา เกวลสทฺทสฺส อสมฺมิสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิจยนฺติ เอตฺถ ปฏิสทฺโท อนุปจฺฉินฺนตฺโถ, จิธาตุ วฑฺฒนตฺโถติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ กรเณน วฑฺฒิ’’นฺติ, มคฺคปฏิเวเธน วีตราคตฺตาเยวาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺนินฺนมานโสเยวาติ ตสฺมึ ผลสมาปตฺติวิหาเร นินฺนมานโส เอว.

ลาภสกฺการสิโลกนฺติ เอตฺถ ลภนํ ลาโภ, สุฏฺฐุ กรณํ สกฺกาโร, สิโลกนํ วณฺณภณนํ สิโลโก, ลาโภ จ สกฺกาโร จ สิโลโก จ ลาภสกฺการสิโลกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุปจฺจยลาภญฺจา’’ติอาทิ. เตสํเยวาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานเมว. ‘‘สีลญฺจ วตญฺจา’’ติ อิมินา สีลพฺพตนฺติปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ.

ภุสสทฺทสฺส กลิงฺครตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘พลวนฺโต’’ติ ‘‘ขีณาสวสฺสา’’ติ อิมินา เนวสฺสาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘คเหตฺวา’’ติ อิมินา ปริยาทิยนฺตีติ เอตฺถ ปริปุพฺพอาปุพฺพทาธาตุยา คหณตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. กิเลสา กโรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ กิเลสานํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ เอตฺถ อิญฺชนํ กมฺปนํ อิญฺชํ, น อิญฺชํ อเนญฺชํ, ตเมว อาเนญฺชํ, ตํ ปตฺตนฺติ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อจลนปฺปตฺต’’นฺติ. วยญฺจาติ จสทฺโท อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถติ อาห ‘‘วยมฺปิ อุปฺปาทมฺปี’’ติ.

อุปาทานกฺขยสฺสาติ เอตฺถ อุปาทานกฺขยํ อธิมุตฺตสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปโยคตฺเถ สามิวจน’’นฺติ. ‘‘อุปฺปาทญฺจ วยญฺจา’’ติ อิมินา อายตนุปฺปาทนฺติ เอตฺถ อุปฺปาทสทฺเทน วโยปิ อวินาภาวโต คเหตพฺโพติ ทสฺเสติ. สมฺมาติ นิปาโต ญายตฺโถติ อาห ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ. สนฺตจิตฺตสฺสาติ เอตฺถ สนฺตสทฺทสฺส เขทาทีสุปิ ปวตฺตตฺตา อิธ นิพฺพุตตฺเถ วตฺตตีติ อาห ‘‘นิพฺพุตจิตฺตสฺสา’’ติ. อนุนยปฏิเฆหีติ อนุ ปุนปฺปุนํ อารมฺมเณ จิตฺตํ เนตีติ อนุนโย, ราโค, อารมฺมเณ ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ, โทโส, อนุนโย จ ปฏิโฆ จ อนุนยปฏิฆา, เตหิ. อิฏฺเฐ อนุนโย, อนิฏฺเฐ ปฏิโฆ โหตีติ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ.

๑๔๘. ทิคุณาทิอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

๒๔๕. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ เอตฺถ อญฺญสทฺโท สพฺพนามสุทฺธนามวเสน ทุวิโธ. เตสุ อิธ สุทฺธนามํ, ตํ ปน พาเล จ ทารเก จ อรหตฺเต จ ปวตฺตติ, อิธ ปน อรหตฺเตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อรหตฺตํ พฺยากโรนฺตี’’ติ. เยนาติ สภาเวน. อรหาติ ญายตีติ อรหาอิติ อตฺโถ ญายติ. โสติ สภาโว. สุตฺตวณฺณนาโตเยวาติ องฺคุตฺตรฏฺฐกถาโต เอว. น อุปนีโตติ น อุปริ นีโต. เอกจฺเจ โมฆปุริสาติ เอกจฺเจสทฺโท อญฺเญปริยาโย, โมฆสทฺโท ตุจฺฉเววจโนติ อาห ‘‘อญฺเญ ปน ตุจฺฉปุริสา’’ติ. ‘‘หสมานา วิยา’’ติ อิมินา หสมานกํ มญฺเญติ เอตฺถ มญฺเญสทฺโท วิยตฺโถติ ทสฺเสติ. อสนฺตเมวาติ อวิชฺชมานํเยว. เอกปลาสิกนฺติ เอตฺถ ปลาสสทฺโท ปณฺณวาจโก. ปฏลํ นาม ปณฺณํ วิย โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกปฏล’’นฺติ วุตฺตํ. อสีติสกฏวาเหติ เอตฺถ อสีติ ปทํ สกฏปเทน สมฺพนฺธํ กตฺวา อสีติสกเฏหิ วหิตพฺเพติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เทฺว สกฏภารา เอโก วาโห’’ติ อิมินา วาหานํ จตฺตาลีสภาวํ ทสฺเสติ. สตฺตหตฺถิกญฺจ อนีกนฺติ เอตฺถ อนีกสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉ หตฺถินิโย จา’’ติอาทิ. สตฺตนฺนํ หตฺถีนํ สมูโห สตฺตหตฺถิกํ. สตฺตอนีกตฺตา เอกูนปญฺญาสหตฺถิโน โหนฺติ. เตสุ สตฺต หตฺถิโน, ทฺวาจตฺตาลีส หตฺถินิโย โหนฺติ. ทฺวิคุณาติ เอตฺถ คุณสทฺโท ปฏลตฺโถติ อาห ‘‘ทฺวิปฏลา’’ติ. คุณงฺคุณูปาหนาติ เอตฺถ ทฺวิคุณติคุณานํ วิสุํ คหิตตฺตา ปาริเสสโต คุณงฺคุณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุปฏลโต ปฏฺฐาย วุจฺจตี’’ติ. คุณงฺคุณูปาหนาติ ปฏลปฏลา อุปาหนา, พหุปฏลา อุปาหนาติ อตฺโถ. อุกาเรน สห โยเชตฺวา คกาโร สชฺฌายิตพฺโพ จ ลิขิตพฺโพ จ. อิทานิ โปตฺถเกสุ ปน อุกาโร น ทิสฺสติ.

๑๔๙. สพฺพนีลิกาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๔๖. สพฺพาว นีลิกาติ สพฺพาว อุปาหนาโย นีลิกา, สพฺพฏฺฐาเนสุ นีลเมตาสนฺติ สพฺพนีลิกาติปิ กาตพฺโพ. ตตฺถ จาติ เตสุ นีลิกาทีสุ จ. อุมฺมารปุปฺผสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ เอติสฺสาติ อุมฺมารปุปฺผวณฺณา. เอวํ เสเสสุปิ. อทฺทาริฏฺฐกวณฺณาติ เอตฺถ อทฺโทติ อลฺโล. อริฏฺโฐติ เผณิลรุกฺโข วา กาโก วา, ตสฺมา อทฺโท อลฺโล อริฏฺโฐ เผณิลรุกฺโข, กาโก วาติ อทฺทาริฏฺโฐ, ตเทว อทฺทาริฏฺฐโก, อทฺทาริฏฺฐกสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ เอติสฺสาติ อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา. เอตาสูติ สพฺพนีลิกาทีสุ. ปุญฺฉิตฺวาติ ปริมชฺชิตฺวา. อปฺปมตฺตเกนาปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวเน. สพฺพนีลาทิเก ภินฺเน กา นาม กถาติ อตฺโถ.

‘‘ยาสํ วทฺธาเยว นีลา’’ติ อิมินา นีลกา วทฺธิกา เอตาสนฺติ นีลกวทฺธิกาติ ฉฏฺฐีพาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. วทฺธิกาติ จ นทฺธิ. สา หิ อุปาหนตลโต วทฺธยตีติ วทฺธิกาติ จ อุปาหนตลํ พนฺธติ อิมายาติ วทฺธิกาติ จ วุจฺจติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปีตกวทฺธิกาทีสุ. เอตาโยปีติ นีลกวทฺธิกาทิกา อุปาหนาโยปิ. ตเลติ อุปาหนาย ตเล. ‘‘ขลฺลกํ พนฺธิตฺวา’’ติ อิมินา ขลฺลเกน พนฺธิตพฺพาติ ขลฺลกพทฺธาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. โยนกอุปาหนาติ โยนกชาตีนํ มนุสฺสานํ อุปาหนา. ปลิคุณฺเฐตฺวาติ ปริสมนฺตโต เวเฐตฺวา. ‘‘อุปริ…เป… ชงฺฆ’’นฺติ อิมินา ปุฏพทฺธโต วิเสสํ ทสฺเสติ. ตูลปิจุนาติ ตูลสงฺขาเตน ปิจุนา. ‘‘ติตฺติรปตฺตสทิสา’’ติ อิมินา ติตฺติรสฺส ปตฺตํ วิย ติตฺติรปตฺติกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ติตฺติโรติ จ เอโก สกุณวิเสโส. กณฺณิกฏฺฐาเนติ ทฺวินฺนํ วทฺธิกานํ เอกโต สมาคมฏฺฐาเน. ‘‘เมณฺฑ…เป… กตา’’ติ อิมินา เมณฺฑสฺส วิสาเณน สทิสา วทฺธิกา เอตาสนฺติ เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ยถา เมณฺฑอชสิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา, ตเถวาติ อตฺโถ. ‘‘วิจฺฉิกา…เป… กตา’’ติ อิมินา วิจฺฉิกาย อโฬ วิจฺฉิกาโฬ, โส วิย วทฺธิกา เอตาสนฺติ วิจฺฉิกาฬิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อฬสทฺโท ‘‘อฬจฺฉินฺโน’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๑๙) องฺคุฏฺฐวาจโก, อิธ ปน นงฺคุฏฺฐวาจโก, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน’’ติ. ตเลสูติ อุปาหนาย ตเลสุ. ‘‘โมร…เป… สิพฺพิกา’’ติ อิมินา โมรปิญฺเฉหิ ปริสมนฺตโต, ปริกฺขิปิตฺวา วา สิพฺพิตา โมรปิญฺฉปริสิพฺพิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. จิตฺรา อุปาหนาโยติ เอตฺถ จิตฺรสทฺโท วิจิตฺรตฺโถติ อาห ‘‘วิจิตฺรา’’ติ. เอตาสูติ ขลฺลกพทฺธาทีสุ. วฬญฺเชตพฺพาติ ปริภุญฺชิตพฺพา. วฬชิ ปริโภเคติ ธาตุปาโฐ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๕ ชการนฺตธาตุ). ตาลุโช ตติโย. เตสุ ปนาติ ขลฺลกาทีสุ ปน. สติ สนฺเตสูติ โยชนา. สีหจมฺเมน ปริกฺขิปิตพฺพาติ สีหจมฺมปริกฺขตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริยนฺเตสู’’ติอาทิ. ปกฺขิพิฬาโลติ ตุลิโย. โส หิ ปกฺขยุตฺตตฺตา จ พิฬาลมุขสทิสมุขตฺตา จ ปกฺขิพิฬาโลติ วุจฺจติ. อิมินา ลุวกจมฺมปริกฺขตาติ เอตฺถ ลุวกสทฺโท ปกฺขิพิฬาลปริยาโยติ ทสฺเสติ. ‘‘อุลูกจมฺมปริกฺขตา’’ติปิ ปาโฐ. เอตาสุปีติ สีหจมฺมปริกฺขตาทีสุปิ. ยา กาจิ อุปาหนาโยติ สมฺพนฺโธ.

๒๔๗. โอมุกฺกนฺติ เอตฺถ อวตฺยูปสคฺคสฺส วิโยคตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีต’’นฺติ. ปุราณํ คุณงฺคุณูปาหนนฺติ อตฺโถ.

๑๕๑. อชฺฌาราเม อุปาหนปฏิกฺเขปกถา

๒๔๘. ‘‘เยน สิปฺเปนา’’ติอาทินา อภิ อธิกํ ชีวนฺติ อเนนาติ อภิชีวนํ, กึตํ? สิปฺปนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ สิปฺปสฺส. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ยํสทฺโท วจนวิปลฺลาโสติ อาห ‘‘เย ตุเมฺห’’ติ. หีติ สจฺจํ. ยํนิปาโตติ ยํอิติ นิปาโต ยทิสทฺทสฺส อตฺเถ ปวตฺตตีติ โยชนา. อาจริยา เอวาติ เอวสทฺเทน อาจริยมตฺตภาวํ ปฏิกฺขิปติ. หีติ สจฺจํ. โสติ อวสฺสิโก. ตนฺติ ฉพฺพสฺสํ. นิสฺสาย วจฺฉตีติ อวสฺสิกสฺส จตุวสฺสกาเล ฉพฺพสฺสสฺส ทสวสฺสิกตฺตา ตํ นิสฺสาย วสติ. อุปชฺฌายมตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปชฺฌายสฺสา’’ติอาทิ. มหนฺตตราติ อตฺตโน วุฑฺฒตรา. อุปชฺฌายสฺส มตฺตํ ปมาณเมเตสนฺติ อุปชฺฌายมตฺตา.

๒๔๙. ปาทโต นิกฺขนฺเตน ขีลสทิเสน มํเสน ปวตฺโต อาพาโธ ปาทขีลาพาโธติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทโต’’ติอาทิ. ปาทโต นิกฺขนฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๑. ติณปาทุกาติอาทีสุ ติเณน กตา ปาทุกา ติณปาทุกาติ วจนตฺถาทึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เยน เกนจิ ติเณนา’’ติอาทิ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ‘‘ภูมิยํ สุปฺปติฏฺฐิตาติ’’อาทินา น สงฺกมิตพฺพาติ อสงฺกมนียาติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๕๒. องฺคชาเตเนวาติ อตฺตโน องฺคชาเตน เอว. องฺคชาตนฺติ คาวีนํ องฺคชาตํ. โอคาเหตฺวาติ เอตฺถ โอตฺยูปสคฺโค ทฬฺหตฺโถติ อาห ‘‘ทฬฺหํ คเหตฺวา’’ติ.

๑๕๓. ยานาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๕๓. อิตฺถิยุตฺเตนาติ เอตฺถ รูฬีวเสน เธนุปิ อิตฺถี นามาติ อาห ‘‘เธนุยุตฺเตนา’’ติ. ปุริสนฺตเรนาติ เอตฺถ ปุริโส เอว อนฺตโร อญฺโญ เอตฺถาติ ปุริสนฺตรํ ยานํ. ปุริสนฺตโร นาม อตฺถโต สารถีติ อาห ‘‘ปุริสสารถินา’’ติ, ยาเนนาติ โยชนา. คงฺคามหิยายาติ เอตฺถ คงฺคา จ มหี จ คงฺคามหี, ตตฺถ กีฬิกา คงฺคามหิยาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คงฺคามหีกีฬิกายา’’ติ. ตตฺถ หิ อิตฺถิปุริสา ยาเนหิ อุทกกีฬํ กีฬนฺติ. ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกนฺติ เอตฺถ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปุริสยุตฺตญฺจ หตฺถวฏฺฏกญฺจา’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุริสยุตฺตนฺติ ปุริเสน ยุชฺชิตพฺพนฺติ ปุริสยุตฺตํ ยานํ. หตฺถวฏฺฏกนฺติ หตฺเถน วฏฺเฏตพฺพนฺติ หตฺถวฏฺฏกํ ยานํ. ยานุคฺฆาเตนาติ ยานสฺส อุลฺลงฺฆิตฺวา คมเนน. หนธาตุ หิ คตฺยตฺโถ. ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยานํ อภิรุหนฺตสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘ตปฺปจฺจยา’’ติ อิมินา ยานุคฺฆาเตนาติ เอตฺถ เหตฺวตฺเถ กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ. ปีฐกสิวิกนฺติ ปีเฐน สห กตํ สิวิกํ. ปฏโปฏลิกนฺติ ปฏมยํ โปฏลิกํ.

๑๕๔. อุจฺจาสยนมหาสยนปฏิกฺเขปกถา

๒๕๔. อุจฺจํ อาสยนํ อุจฺจาสยนํ. มหนฺตํ อาสยนํ มหาสยนํ. อาสนฺทิอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปมาณาติกฺกนฺตาสนนฺติ ทีฆาสนํ. ตญฺหิ อาคมฺม สทติ นิสีทตีติ เอตฺถ, อายตํ วา สุฏฺฐุํ ททาตีติ อาสนฺทีติ วุจฺจติ. วาฬรูปานีติ สีหพฺยคฺฆาทิวาฬรูปานิ. ปาเทสุ วาฬรูปานิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา องฺกียติ ลกฺขียตีติ ปลฺลงฺโก. โคนโกติ ควติ ทีฆโลเมหิ อุคฺคจฺฉติ เอตฺถาติ โคนโก. โกชโวติ กุยํ ภูมิยํ ชวติ คจฺฉตีติ โกชโว. ตสฺสาติ โคนกสฺส. โลมานิ จตุรงฺคุลาธิกานิ โหนฺติ กิราติ โยชนา. วานจิตฺรอุณฺณามยตฺถรโณติ วาเนน สิพฺพเนน สญฺชาตํ จิตฺรรูปเมตฺถาติ วานจิตฺรํ, อุณฺณาย นิพฺพตฺโต อุณฺณามโย, โสเยว อตฺถรโณ อุณฺณามยตฺถรโณ, วานจิตฺรญฺจ ตํ อุณฺณามยตฺถรโณ เจติ วานจิตฺรอุณฺณามยตฺถรโณ. เสตตฺถรโณติ เสตตฺถิเกหิ เสวียตีติ โสโต, โสเยว อตฺถรโณ เสตตฺถรโณ. อิมินา อตฺเถน ปฏติ เสตภาวํ คจฺฉตีติ ปฏิกาติ กาตพฺพํ. ปฏิกาสทฺโทยํ อฑฺเฒนฺทุปาสาเณปิ ปวตฺตติ. ฆนปุปฺผโกติ ฆนํ กถินํ ปุปฺผเมตฺถาติ ฆนปุปฺผโก. อิมินา ฆนปุปฺผสงฺขาตํ ปฏลเมตฺถ อตฺถีติ ปฏลิกาติ ทสฺเสติ. โสติ อตฺถรโณ. อามลกปโฏติ อามลกปุปฺผํ ทสฺเสตฺวา กโต ปโฏ. ตูลิกาติ ตูลํ ปูเรตฺวา กตา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูเปหิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕) วิจิตฺตากาเรน กรียตีติ วิกติกา. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺทโลมีติ อุภโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน ‘‘อุทฺทโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ, เอกนฺตโลมีติ อุภโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทฺว อฏฺฐกถาโย อญฺญมญฺญํ วิสทิสา โหนฺติ. เอตฺถ ทีฆนิกายฏฺฐกถานเยน วจนตฺถํ กริสฺสามิ. อุฏฺฐิตํ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ, ทฺวีสุ วา ทสาสงฺขาตํ โลมเมตฺถาติ อุทฺทโลมี. นิคฺคหิตาคมํ กตฺวา ‘‘อุนฺทโลมี’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. เอกสฺมึ อนฺเต ทสาสงฺขาตํ โลมเมตฺถาติ เอกนฺตโลมีติ. โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยนฺติ เอตฺถ โกเสยฺยนฺติ โกสิยสุตฺตํ. กฏฺฏิสฺสนฺติ กฏฺฏิสฺสนามกํ วากํ. อิมินา โกเสยฺยญฺจ กฏฺฏิสฺสญฺจ กฏฺฏิสฺสานีติ วิรูเปกเสสํ กตฺวา กฏฺฏิสฺเสหิ ปกตํ อตฺถรณํ กฏฺฏิสฺสนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สุทฺธโกเสยฺยนฺติ รตนอปริสิพฺพิตํ สุทฺธโกเสยฺยํ. อิมินา สุทฺธกฏฺฏิสฺสมฺปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

โสฬส นาฏกิตฺถิโย ฐตฺวา นจฺจํ กโรนฺติ เอตฺถาติ กุตฺตกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โสฬสนฺน’’นฺติอาทิ. อชินจมฺเมหีติ อชินมิคจมฺเมหิ, กตอิติ สมฺพนฺโธ. ปเวณีติ ทุปฏฺฏติปฏฺฏาทีหิ ปรํปรวเสน กตตฺตา ‘‘ปเวณี’’ติ วุจฺจติ. อชินจมฺมานิ หิ สุขุมตรานิ, ตสฺมา ทุปฏฺฏติปฏฺฏาทีนิ กตฺวา ปเวณิวเสน กตานิ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อชินปเวณี’’ติ. ‘‘กทลิมิคจมฺมํ นามา’’ติ อิมินา ตสฺส จมฺมํ กทลิมิคอิติ คเหตพฺพํ อุตฺตรปทโลปวเสน วา อุปจาเรน วาติ ทสฺเสติ. ปวรสทฺโท อุตฺตมตฺโถติ อาห ‘‘อุตฺตมปจฺจตฺถรณ’’นฺติ. ตนฺติ กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ เอตฺถ สกาโร สหสทฺทการิโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สห อุตฺตรจฺฉเทนา’’ติ. ‘‘อุปรี’’ติ อิมินา อุตฺตรสทฺทสฺส เสฏฺฐาทโย นิวตฺเตติ. ‘‘สทฺธิ’’นฺติ อิมินา สหสทฺทสฺส ตุลฺยตฺถํ นิวตฺเตติ. ‘‘เสต…เป… น วฏฺฏตี’’ติ อิมินา รตฺตวิตานํ เหฏฺฐา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติปิ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. กสฺมา? รตฺตวิตานสฺส อกปฺปิยตฺตา. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ เอตฺถ อุภสรูปํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจา’’ติ. สีโส อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อุปธานํ, อุป ภุสํ วา สุขํ ธาเรตีติ อุปธานํ, พิพฺโพหนํ. สเจ ปมาณยุตฺตํ, ตํ อุปธานํ วฏฺฏตีติ โยชนา.

๑๕๕. สพฺพจมฺมปฏิกฺเขปาทิกถา

๒๕๕. ทีปิโปตโกติ ทีปิโปโต วิยาติ ทีปิโปตโก วจฺโฉ. ภิตฺติทณฺฑกาทีสูติ ภิตฺติสมฺพนฺเธสุ ทณฺฑกาทีสุ. อาทิสทฺเทน ภิตฺติถมฺภาทโย สงฺคณฺหาติ.

๒๕๖. โย น สกฺโกติ อนุปาหโน คามํ ปวิสิตุํ, โส คิลาโน นามาติ โยชนา.

๑๕๗. โสณกุฏิกณฺณวตฺถุกถา

๒๕๗. เอเตนาติ ‘‘กุรรฆเร’’ติ ปาเฐน. อสฺสาติ มหากจฺจานสฺส. ปปาตนามเกติ ยสฺมา มหาตโฏ เอตฺถ อตฺถิ, ตสฺมา ปปาตนามโก โหติ. เอเตนาติ ‘‘ปปาตเก ปพฺพเต’’ติ ปาเฐน. อสฺสาติ มหากจฺจานสฺส. โกฏิอคฺฆนกํ ปิฬนฺธนํ กณฺเณ เอตสฺสตฺถีติ กุฏิกณฺโณติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โกฏิอคฺฆนกํ ปนา’’ติอาทิ. ปิฬนฺธติ อเนนาติ ปิฬนฺธนํ, อลงฺกาโร. ทนฺตโช จตุตฺถกฺขโร. ‘‘ปสาทชนก’’นฺติ อิมินา ปสาทํ ชเนตีติ ปาสาทิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปสาทนียนฺติ ปสาทิตพฺพํ, ปสาทิตุํ อรหนฺติ อตฺโถ. อตฺถวจนนฺติ อตฺโถ วุจฺจติ อเนนาติ อตฺถวจนํ. ปาฬิยํ อิทานิ โปตฺถเกสุ ‘‘ปสาทนีย’’นฺติ ปาโฐ นตฺถิ. ‘‘ปาสาทิก’’นฺติปทสฺส ปุพฺเพ ‘‘ทสฺสนีย’’นฺติ ปาโฐเยว อตฺถิ. อุตฺตมทมถสมถนฺติเอตฺถ ทมถสทฺทสฺส ญาณตฺถญฺจ อินฺทฺริยสํวรตฺถญฺจ สมถสทฺทสฺส สมาธตฺถญฺจ จิตฺตูปสมตฺถญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุตฺตมํ ทมถญฺจา’’ติอาทิ. จสทฺเทน ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. วิสูกายิกวิปฺผนฺทิตานนฺติ วิสูกาย ปฏิปกฺขาย ปวตฺตานํ ทิฏฺฐิจิตฺตสงฺขาตานํ วิวิธจลนานํ. ‘‘วีริยินฺทฺริย’’นฺติ อิมินา ยตินฺทฺริยนฺติ เอตฺถ ยตสทฺโท วีริยวาจโกติ ทสฺเสติ. นาคนฺติ เอตฺถ นตฺถิ อาคุ ปาปเมตสฺสาติ นาโคติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาคุวิรหิต’’นฺติ กึ ทิวสโต ปฏฺฐายาติ อาห ‘‘มม ปพฺพชฺชาทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติ. กณฺหา มตฺติกา อุตฺตริ เอตฺถาติ กณฺหุตฺตราติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กณฺหมตฺติกุตฺตรา’’ติ. ‘‘อุปรี’’ติ อิมินา อุตฺตรสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘คุนฺนํ ขุเรหี’’ติ อิมินา คุนฺนํ ขุรกณฺฏกสทิสตฺตา โคกณฺฏกา นามาติ ทสฺเสติ. เต โคกณฺฏเก รกฺขิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ขรา ภูมิ โหตีติ โยชนา. เอเตหีติ เอรคูอาทีหิ จตูหิ ติเณหิ. ตนฺติ เอรคูติณํ. เตนาติ โมรคูติเณน. ชนฺตุสฺส วณฺโณติ สมฺพนฺโธ. เสนาสนํ ปญฺญเปสีติ เอตฺถ กึ นาม เสนาสนํ ปญฺญเปสีติ อาห ‘‘ภิสึ วา กฏสารกํ วา ปญฺญเปสี’’ติ. ปญฺญเปตฺวา จ ปน โสณสฺส อาโรเจสิ. กึ อาโรเจสีติ อาห ‘‘อาวุโส’’ติอาทิ. สตฺถา วสิตุกาโมติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๘. ‘‘ตสฺส โสณสฺสา’’ติ อิมินา ปฏิภาตุ ตนฺติ เอตฺถ ‘‘ต’’นฺติปทํ สามฺยตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺเสติ. ตนฺติ ตว. อฏฺฐกวคฺคิกานีติ อฏฺฐปมาโณ, อฏฺฐสมูโห วา วคฺโค เอเตสนฺติ อฏฺฐกวคฺคิกานิ. กามสุตฺตาทีนิ (สุ. นิ. ๗๗๒ อาทโย) โสฬส สุตฺตานิ. โยติ ปุคฺคโล, สมนฺนาคโตติ สมฺพนฺโธ. อริโยปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ สุจิสมนฺนาคโตเยว ปาเป น รมติ, อถ โข อริโยปีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฏิภาตุ ต’’นฺติ ปาฐโต ยาว ‘‘สุจีติ วุตฺต’’นฺติ ปาฐา เกสุจิเยว อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ อตฺถิ. อยํ ขฺวสฺสาติ เอตฺถ อสฺสสทฺโท อาขฺยาโตติ อาห ‘‘ภเวยฺยา’’ติ. ปริทสฺเสสีติ ปญฺจ วรานิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺเสสิ. ยํ วจนํ เม อุปชฺฌาโย ชานาเปติ, ตสฺส วจนสฺส อยํ กาโล ภเวยฺยาติ โยชนา.

๒๕๙. วินยธรปญฺจเมนาติ เอตฺถ อุปชฺฌายปญฺจเมนาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมนา’’ติ. อุปาหนโกสโกติ อุปาหนาย ปกฺขิปโนกาโส โกสโก. เอฬกจมฺมอชจมฺเมสุ อกปฺปิยํ นาม นตฺถิ. มิคจมฺเม ปน กิญฺจิ วฏฺฏติ, น กิญฺจิ วฏฺฏติ. ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มิคจมฺเม’’ติอาทิ. เอเตสํเยวาติ เอณิมิคาทีนํ ฉนฺนเมว. อญฺเญสํ ปนาติ ฉหิ มิเคหิ อวเสสานํ ปน. เตสํ จมฺมํ น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ.

คาถายํ มกฺกโฏ จ กาฬสีโห จ สรโภ จ กทลิมิโค จ เกจิ เย วาฬมิคา อตฺถิ, เต จาติ โยชนา. เตสนฺติ มกฺกฏาทีนํ.

ตตฺถาติ คาถาย, มกฺกฏาทีสุ วา. ‘‘สีหพฺยคฺฆอจฺฉตรจฺฉา’’ติ อิมินา วาฬมิคานํ สรูปํ ทสฺเสติ. เอตฺตกาเยว วาฬมิคาติ อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. เอเตสํเยวาติ สีหพฺยคฺฆอจฺฉตรจฺฉานเมว. น จมฺมํ น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. เยสนฺติ ฉนฺนํ เอณิมิคาทีนํ. เตติ ฉ เอณิมิคาทิเก. หิ สจฺจํ สพฺเพสํ เอเตสํ วาฬมิคานํ จมฺมํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. อาหริตฺวา วา น ทินฺนนฺติ อาหริตฺวา วา หตฺเถ วา ปาทมูเล วา ฐเปตฺวา น ทินฺนํ. ‘‘คณนํ น อุเปตี’’ติ อิมินา คณนํ อุปคจฺฉตีติ คณนูปคนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อธิฏฺฐิตญฺจาติ อธิฏฺฐิตํ ปน. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตโตติ กาลโต.

อิติ จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.