๗๑. สีมานุชานนกถา

๑๓๘. นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. นิการสฺส หิ อากาโร. นิมิตฺตํ กโตติ เอโส ปพฺพโต นิมิตฺตํ กโตติ โยชนา. เอเสว นโย ปรโตปิ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺตํ? ปาสาโณ ภนฺเต, เอโส ปาสาโณ นิมิตฺต’’นฺติ อตฺถํ อติทิสติ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เกวลํ ปน วนอุทเกสุ ‘‘เอตํ วนํ, เอตํ อุทก’’นฺติ วตฺตพฺพํ. นทิยํ ‘‘เอสา นที’’ติ วตฺตพฺพา. เอตฺถ ปนาติ เอติสฺสํ อุตฺตรายํ อนุทิสายํ ปน. หีติ ผลโชตโก. ตตฺถาติ ‘‘นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพา’’ติ วจเน. สีมมณฺฑลนฺติ สีมพิมฺพํ. สมฺพนฺธนฺเตนาติ ปุริมนิมิตฺเตน ปจฺฉิมนิมิตฺตํ สมฺพนฺธนฺเตน. อิมินา เอกนฺตริกาทิวเสน นิมิตฺตกิตฺตนํ น วฏฺฏติ นิมิตฺเตนปิ นิมิตฺตานํ สมฺพนฺธาภาวโตติ ทสฺเสติ. ปุริมนิมิตฺเตน ปจฺฉิมนิมิตฺตสฺส สมฺพนฺเธ สติ อชฺช เอกํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา เสฺว เอกํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาติ เอวํ กาลนฺตเรปิ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา สมฺมนิตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

ปพฺพโตติ เอตฺถ ปพฺพํ วุจฺจติ ผฬุ, ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ ปพฺพโต. วาลิกราสิสฺส สุทฺธปํสุปพฺพตปสงฺคตฺตา วุตฺตํ ‘‘วาลิกราสิ ปน น วฏฺฏตี’’ติ. อิตโรปีติ วาลิกราสิโต อญฺโญปิ ติวิโธ ปพฺพโต. หตฺถิปฺปมาณโตติ อฑฺฒฏฺฐมรตนหตฺถิปมาณโต. จตูสุ ทิสาสูติ วิหารสฺส จตูสุ ทิสาสุ. จตูหิ วา ตีหิ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ตโต อธิกานิปิ คเหตพฺพานิ. เอเกน วา นิมิตฺเตนาติ โยชนา. อิโตติ ปพฺพตนิมิตฺตโต. ตสฺมาติ ยสฺมา เอเกน นิมิตฺเตน น วฏฺฏติ, ตสฺมา. ตนฺติ ปพฺพตํ. ตสฺมาติ เอกสฺเสว นิมิตฺตสฺส กิตฺติตตฺตา. โย ปพฺพโต อตฺถิ, ตํ ปพฺพตนฺติ โยชนา. อนฺโตติ ปพฺพตสฺส อนฺโต.

ตติยภาคํ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ปฐมภาโคปิ เอกเทโสปิ คเหตพฺโพ. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปเทสสฺส. ตติยภาคาทิโต อปรํ สพฺพปพฺพตํ อนฺโตกตฺวา สมฺมตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

ปาสาณนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปสติ ฆนภาเวน พนฺธตีติ ปาสาโณ. อยคุโฬปิ ปาสาณสงฺขเมว คจฺฉติ เตน ตสฺส สทิสตฺตา. อยคุโฬปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน ตมฺพกํสวฏฺฏโลหสุวณฺณรชตาทโยปิ สงฺคณฺหาติ. โย โกจีติ สิลาปวาฬมณิอาทีสุ โย โกจิ. ทฺวตฺตึสปลคุฬปิณฺฑปริมาณตา สณฺฐานโต คเหตพฺพา, น ตุลิตฺวา คณนวเสน. ขุทฺทกตโร ปาสาโณติ โยชนา. โย ปิฏฺฐิปาสาโณ วา โย อุฏฺฐิตปาสาโณ วาติ โยชนา กาตพฺพา – อุตฺตรวาเกฺย ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสวจนตฺตา ‘‘ปาสาณสงฺขํเยวา’’ติ เอตฺถ เอวกาเรน ‘‘น ปพฺพตสงฺข’’นฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. มหโต ปิฏฺฐิปาสาณสฺสาติ อายามวิตฺถารุพฺเพธโต มหนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาสาณสฺส สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลปิฏฺฐิปาสาณสฺส วิย. ตนฺติ ปิฏฺฐิปาสาณํ. น วฏฺฏตีติ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. หีติ ลทฺธโทสโชตโก. ตนฺติ ปิฏฺฐิปาสาณํ. สีมายาติ สีมโต. วิหาโรปีติ น เกวลํ นิมิตฺตเมว, วิหาโรปิ. ปิฏฺฐิปาสาโณ น กิตฺเตตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กิตฺเตตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ปิฏฺฐิปาสาณ’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

วนนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. วนิยติ มยูรโกกิลาทีหิ สตฺเตหิ สมฺภชิยตีติ วนํ, วนนฺติ สมฺภชนฺติ เอตฺถาติ วา วนํ. ตโจ เอว สาโร เอเตสนฺติ ตจสาโร, ตาลนาฬิเกราทโย. อาทิสทฺเทน เวณุอาทโย สงฺคณฺหาติ. อนฺโต สาโร เอเตสนฺติ อนฺโตสารา, สากสาลาทโย. อาทิสทฺเทน ขทิราทโย สงฺคณฺหาติ. อนฺโตสารมิสฺสกานนฺติ อนฺโตสาเรหิ รุกฺเขหิ มิสฺสกานํ. รุกฺขานํ วนนฺติ เอตฺถ อวยวอวยวิภาเวน สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิมินา ติณวนํ รุกฺขวนนฺติ เอตฺถ ‘‘ติณานํ วน’’นฺติ วา ‘‘รุกฺขานํ วน’’นฺติ วา อตฺถํ ทสฺเสติ. ติณเมว วนํ, รุกฺโขเยว วนนฺติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. จตฺตาโร วา ปญฺจ วา รุกฺขาติ จตุปญฺจรุกฺขา, เต มตฺตํ ปมาณเมตฺถาติ จตุปญฺจรุกฺขมตฺตํ วนํ, ตโตติ จตุปญฺจรุกฺขมตฺตโต. เอกเทสนฺติ วนสฺส เอกเทสํ. วนมชฺเฌติ วนสฺส เวมชฺเฌ, วนสฺสูปรีติ อตฺโถ. รุกฺขนฺตเรสุ เอว หิ วิหารํ กโรนฺติ. เอกเทสนฺติ วนสฺส เอกเทสํ. ตตฺถาติ วเน. ‘‘ฐิตวน’’นฺติ ปทํ ‘‘กิตฺเตตฺวา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ, ‘‘น กิตฺเตตพฺพ’’นฺติ ปเท วุตฺตกมฺมํ.

รุกฺขนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. รุกฺขิยติ ผลาทิกาเมหิ สํวริยติ รกฺขิยตีติ รุกฺโข, มหิยํ รุหตีติ วา รุกฺโข. ชีวมานโกติ โลกโวหารวเสน มูลงฺกุราทิหริตสงฺขาตชีวมานโก. ปริณาหโตติ วิสาลภาวโต. สูจิทณฺฑกปมาโณติ สูจิยา เลขนิยา ทณฺฑภูตเวฬุปมาโณ. โส เวฬุ กนิฏฺฐงฺคุลิปมาโณติ ทฏฺฐพฺโพ. ตโตติ อฏฺฐงฺคุลุพฺเพธสูจิทณฺฑกปมาณปริณาหรุกฺขโต. วํสนฬกสราวาทีสูติ วํโส จ นฬโก จ สราโว จ วํสนฬกสราวา, เต อาทโย เยสํ กปาลาทีนนฺติ วํสนฬกสราวาทโย, เตสุ. ตโตติ วํสาทิโต. ตํขณมฺปีติ ตสฺมึ นิมิตฺตกฺขเณปิ. อการณนฺติ อปมาณํ. เอตนฺติ นวมูลสาขานิคฺคมนํ. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ สามญฺญนาเมนปิ วิเสสนาเมนปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อิมินา ปพฺพตาทีสุปิ ‘‘ปพฺพโต’’ติ สามญฺญนาเมนปิ ‘‘วงฺกปพฺพโต เวปุลฺลปพฺพโต’’ติ วิเสสนาเมนปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

มคฺคนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. มคฺคิยติ ปถิเกหิ, มคฺคมูเฬฺหหิ วา อเนฺวสิยตีติ มคฺโค. โย ยาทิโส ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วินิวิชฺฌิตฺวา เทฺว ตีณิ คามนฺตรานิ คจฺฉติ, โส ตาทิโส ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วฏฺฏตีติ โยชนา. อุกฺกมิตฺวาติ ปกฺกมิตฺวา. โย ชงฺฆมคฺโค โอตรติ, โส น วฏฺฏตีติ โยชนา. อวฬญฺชาติ อปริโภคา. คมนํ ชเนตีติ ชงฺโฆ. ชณฺณุโคปฺผกานํ มชฺฌปเทโส. สห อตฺเถน ปณิยธเนนาติ สตฺโถ, ชงฺเฆน วิจรนฺโต สตฺโถ ชงฺฆสตฺโถ. สกติ สมตฺเถติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฏ, เตน วิจรนฺโต สตฺโถ สกฏสตฺโถ. ชงฺฆสตฺโถ จ สกฏสตฺโถ จ ชงฺฆสกฏสตฺถา, เตหิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตนฺติ นิมิตฺตํ.

โกณนฺติ วิหารโกณํ. คตํ ปน มคฺคนฺติ โยชนา. ปรภาเคติ วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คจฺฉนฺเตหิ จตูหิ มคฺเคหิ ปรภาเค. ทสสุ นาเมสูติ สติปฏฺฐานฏฺฐกถาทีสุ อาคเตสุ ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช’’ติอาทีสุ, อภิธานาทีสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) จ อาคเตสุ ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ อทฺธา’’ติอาทีสุ ทสสุ มคฺคนาเมสุ. เยน เกนจิ นาเมนาติ อิมินา ปพฺพตาทีสุปิ ‘‘ปพฺพโต คิริ เสโล อทฺทิ นโค อจโล สิลุจฺจโย สิขรี ภูธโร’’ติอาทีสุ อเนเกสุ นาเมสุ เยน เกนจิ นาเมน กิตฺเตตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

วมฺมิกนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุปจิกาหิ วมิยติ, สรพูฆรโคลิกาทโย สตฺเต วมตีติ วา วมฺมิโก. ตํทิวสชาโตติ ตสฺมึ นิมิตฺตกิตฺติตทิวเส ชาโต. ตโตติ อฏฺฐงฺคุลุพฺเพธโควิสาณปมาณวมฺมีกโต.

นทีนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. นทติ สนฺทตีติ นที, นทนฺโต เอติ คจฺฉตีติ วา นที. ยสฺสาติ นทิยา, โสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนฺวทฺธมาส’’นฺติอาทินา เอกปกฺเข ติกฺขตฺตุํ เอกมาเส ฉกฺขตฺตุํ วสฺสนฺตภาวํ ทีเปติ. วิคตมตฺเต สตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อีทิเส’’ติ อิมินา ‘‘อนฺวทฺธมาส’’นฺติอาทิอตฺถํ อติทิสติ. ติมณฺฑลนฺติ เหฏฺฐา ชาณุมณฺฑลํ, อุปริ นาภิมณฺฑลนฺติ ติมณฺฑลํ. ยตฺถ กตฺถจีติ ติตฺเถ วา อติตฺเถ วา. อุทเกน เตมิยตีติ โยชนา, ตินฺติยตีติ อตฺโถ. น เกวลํ นิมิตฺเตเยว อยํ นที โหติ, อถ โข นทีปารคมนาทิเกปีติ อาห ‘‘ภิกฺขุนิยา’’ติอาทิ. อิทํ ‘‘นทีปารคมเนปี’’ติ ปเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ยา ปนาติ นที ปน, คตาติ โยชนา. ตนฺติ นทึ. วตินฺติ ปาฬึ. รุกฺขปาเทติ รุกฺขสฺส มูเล. อุทกญฺจ อาวรณํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ปวตฺตติเยวาติ โยชนา. ยถาติ เยนากาเรน. อปวตฺตมานา โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ทุพฺพุฏฺฐิกาเลติ คิมฺหสทิเส ทุพฺพุฏฺฐิกาเล. ‘‘นิรุทกภาเวนา’’ติ อิมินา ‘‘อาวรณภาเวนา’’ติ วิเสสนํ นิวตฺเตติ. สาติ อุทกมาติกา. สมฺปาเทนฺตี หุตฺวา นิจฺจํ ปวตฺตตีติ โยชนา. นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏตีติ มนุสฺเสหิ นีหฏตฺตา, สยญฺจ อคมนตฺตา น วฏฺฏติ. ยา ปนาติ อุทกมาติกา ปน. มูเลติ ปฐมกาเล. กาลนฺตเรน นที โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อุทกมาติกํ.

อุทกนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุทติ ปสวตีติ อุทกํ. ภูมิคตเมว อุทกนฺติ สมฺพนฺโธ. ตญฺจาติ ภูมิคตอุทกญฺจ. อาวาฏ…เป… สมุทฺทาทีสุ ฐิตํ อปวตฺตนกอุทกนฺติ โยชนา. อุกฺเขปิมนฺติ อุกฺขิปิตฺวา คหิตํ. ตนฺติ วจนํ. สูกรขตายปีติ สูกเรหิ ขตาย วาปิยาปิ. ตํขณญฺเญวาติ ตสฺมึ นิมิตฺเต กิตฺตนกฺขเณเยว. อาวาโฏเยว ขุทฺทกฏฺเฐน อาวาฏกํ. ตนฺติ นิมิตฺตสญฺญากรณํ. กาตุญฺจาติ สยํ กาตุญฺจ. การาเปตุญฺจาติ ปเรหิ การาเปตุญฺจ. กสฺมา ลาภสีมายํ น วฏฺฏติ? ลาภสีมา หิ อญฺเญสํ ปีฬนํ กโรตีติ. อิติ อิมมตฺถํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมานสํวาสกสีมา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ สมานสํวาสกสีมายํ.

อฏฺฐทิสํ สนฺธาย อฏฺฐ นิมิตฺตานิ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. สาติ สีมา. เอเกน วา นิมิตฺเตนาติ โยชนา. ติณฺณํ นิมิตฺตานํ กิตฺตเน นิมิตฺตานํ ฐิตทิสํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติอาทินา กิตฺเตตพฺพํ. นิมิตฺตานํ สตกิตฺตเน สีมาย อฏฺฐทิสํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกิสฺสายปิ ทิสาย พหุนิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาติ ติณฺณํ มคฺคานํ สมาคมฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกสณฺฐานา, ติโกณา นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. จตุรสฺสาติ สมจตุรสฺสา. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาติ จตุนฺนํ มคฺคานํ สโมธานฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. อฑฺฒจนฺทมุทิงฺคาทิสณฺฐานา ปน นิมิตฺตานํ ฐิตสณฺฐาเนน โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตนฺติ สีมํ. พนฺธิตุกาเมหิ นิสฺสญฺจารสมเย พนฺธิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. พทฺธสีมวิหารานนฺติ พทฺธา สีมา เอเตสูติ พทฺธสีมา, เต เอว วิหาราติ พทฺธสีมวิหารา, เตสํ. ทิสาจาริกภิกฺขูนนฺติ ทิสาสุ จาริกภิกฺขูนํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอกคามเขตฺเต, ภิกฺขูนํ เปเสตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกชฺฌนฺติ เอกโต. อญฺญานิปีติ สีมพนฺธคามเขตฺตโต อญฺญานิปิ. มหาปทุมตฺเถโร ปน อาหาติ โยชนา. ตโตติ เตหิ นานาคามเขตฺเตหิ. อาคนฺตพฺพนฺติ สามีจิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อาคมนมฺปิ อนาคมนมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ. เอกสีมภาวโต วุตฺตํ ‘‘อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ.

เอวํ สนฺนิปติเตสุ สนฺเตสุ สีมา พนฺธิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ปริยนฺตํ กตฺวาติ เหฏฺฐิมปริยนฺตํ กตฺวา.

ปพฺพชฺชูปสมฺปทาทีนนฺติ เอตฺถ ภณฺฑุกมฺมาปุจฺฉนํ (มหาว. อฏฺฐ. ๙๘; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๑๔๔) สนฺธาย ปพฺพชฺชาคหณํ วุตฺตํ. ขณฺฑสีมาติ วิหารปจฺจนฺตํ ขณฺฑิตํ วิย ฉินฺทิตํ วิย ปวตฺตา สีมา ขณฺฑสีมา. ตนฺติ ขณฺฑสีมํ. วตฺตํ ชานิตพฺพนฺติ เอตฺถ วตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. สีมนฺติ ขณฺฑสีมํ. ยถาติ เยนากาเรน พนฺธิยมาเนติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสา ปมาณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สา’’ติอาทิ. สาติ ขณฺฑสีมา. อพฺภานกมฺเม สทฺธึ กมฺมารเหน วีสติ ภิกฺขู สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกวีสติ ภิกฺขู’’ติ. ตโตติ เอกวีสติภิกฺขุโต. คณฺหนฺตีปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สหสฺสโต โอรํ ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. สหสฺสโต อธิกํ คณฺหนฺตีปิ วิหารปจฺจนฺเต ขณฺฑิเต ขณฺฑสีมาเยว นาม. ตนฺติ ขณฺฑสีมํ.

ตตฺราติ ขณฺฑสีมมหาสีมาสุ อาธาเร ภุมฺมํ. อถาติ อนนฺตรํ. เอวนฺติ อิมาย อวิปฺปวาสกมฺมวาจาย สมฺมนิยมาเน. หีติ ผลโชตโก. สีมนฺติ สมานสํวาสกสีมํ. น สกฺขิสฺสนฺตีติ ปฐมํ อวิปฺปวาสํ อสมูหนิตฺวา สีมํ สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สีมนฺตริกปาสาณาติ ทฺวินฺนํ สีมานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ ฐปิตา ปาสาณา. จตุรงฺคุลปมาณาปีติ ปิสทฺโท เอกงฺคุลิปมาณาปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

สมนฺตาติ ขณฺฑสีมาย สมนฺตา. อนุปริยายนฺเตหีติ อนุกฺกเมน ขณฺฑสีมปริยายนฺเตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ เตหิ สีมนฺตริกปาสาเณหิ, ทฺวินฺนํ สีมานํ นิมิตฺตานิ ปฐมํ กิตฺเตตฺวา ปจฺฉา ตาสุ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ พนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ยถิจฺฉิตํ พนฺธิตุํ วฏฺฏนฺโตปิ โปราณาจิณฺณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. อุภินฺนมฺปีติ ทฺวีสุ สีมาสุ ฐิตานํ อุภินฺนมฺปิ กมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

จสทฺโท วากฺยารมฺภโชตโก. เอสา สีมา นามาติ โยชนา. ตตฺถาติ ปิฏฺฐิปาสาณาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ. นิมิตฺตปาสาณา ยถาฐาเน น ติฏฺฐนฺตีติ ปิฏฺฐิปาสาณสฺสุปริ นิมิตฺตปาสาณํ ฐปิตมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปิฏฺฐิปาสาณํ ปน วิชฺฌิตฺวา นิมิตฺตปาสาณํ ตตฺถ นิขณิตฺวา ยถา ฐานา น จาเวนฺติ, ตถา ฐเปนฺติ. เอวํ สนฺเต ยถาฐาเน ติฏฺฐนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น สีมาติ สีมาย ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํกตฺวา คตตฺตา สีมา น ฌายติ.

กุฏิเคเหปีติ เอตฺถ กุฏีติ จ เคหนฺติ จ อคารสฺเสว นามํ. อคารญฺหิ สีตาทิทุกฺขสฺส กุฏนฏฺเฐน ฉินฺทนฏฺเฐน จ นานาทพฺพสมฺภารสฺส คหณฏฺเฐน จ กุฏิเคหนฺติ วุจฺจติ. กุฏิ เอว เคหํ กุฏิเคหํ, ตสฺมิมฺปิ. ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวาติ อิทํ อิฏฺฐกทารุมยํ ภิตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ สิลามยา ภิตฺติ นิมิตฺตูปคา ภเวยฺย, ภิตฺติปิ กิตฺเตตพฺพา. อนฺโต กริตฺวาติ กุฏิเคหสฺส ภิตฺติยา วา อนฺโต กตฺวา. ปมุเขติ กุฏิเคหสฺส อาลินฺเท. นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนติ นิคฺคลิตฺวา อุทกสฺส ปตนฏฺฐาเน. เอวํ สมฺมตาย สีมายาติ โยชนา.

‘‘กุฏฺฏํ อกิตฺเตตฺวา’’ติ อิทํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนฺโตติ เลณสฺส, กุฏฺฏสฺส วา อนฺโต. โอกาเสติ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาเส. เอวนฺติ อิมินากาเรน สมฺมนิยมาเน. อนฺโตติ ภิตฺติยา อนฺโต.

เหฏฺฐา น โอตรตีติ เหฏฺฐา อากาสตลตฺตา น โอตรติ. นนุ ถมฺเภ อนุสาริตฺวา โอตรโณ ภเวยฺย, กสฺมา น โอตรตีติ? ถมฺภานมุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสาภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เหฏฺฐา โอตรณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ตุลานนฺติ ถมฺภานมุปริ ติริยวเสน ฐิตานํ รุกฺขวิเสสานํ. อุฏฺฐหิตฺวาติ ภูมิโต อุฏฺฐหิตฺวา. ตุลารุกฺเขหีติ ตุลาสงฺขาเตหิ รุกฺเขหิ. ‘‘เอกสมฺพนฺโธ’’ติ อิมินา น เกวลํ ตุลารุกฺเขเหว เอกสมฺพนฺโธ, จตูสุ ทิสาสุ จตุนฺนํ ภิตฺตีนํ อญฺญมญฺญมฺปิ สมฺพนฺโธติ ทสฺเสติ. เหฏฺฐาปิ โอตรตีติ ภิตฺตีนมุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสปโหนกตฺตา วุตฺตํ. สเจ ถมฺภมตฺถเก…เป… โหตีติ อิมินา พหูหิ ถมฺเภหิ กตปาสาทสฺส เอเกกสฺมึ ถมฺภมตฺถเก เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาเส สติ เหฏฺฐา โอตรตีติ ทสฺเสติ. นิยฺยูหกาทีสูติ นาคทนฺตกาทีสุ. อาทิสทฺเทน ภิตฺติขิลาทโย สงฺคณฺหาติ. ภิตฺติ จาติ อิฏฺฐกทารุมยา ภิตฺติ จ. สเจ สิลามยา ภิตฺติ จ ถมฺภา จ โหนฺติ, กิตฺเตตพฺพา. ภิตฺติลคฺเคติ ภิตฺตีสุ ลคฺเค, ภิตฺตีนํ วา ลคฺคฏฺฐาเน. เหฏฺฐาปาสาทสฺสาติ เหฏฺฐาปาสาเท ‘‘ฐิต’’อิติ ปเท สมฺพนฺโธ. เหฏฺฐาปาสาทสฺส วา ถมฺภานนฺติ โยชนา. เหฏฺฐา สมฺมตาย สีมาย อุปริ อาโรหนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนติ ฉทนโกฏิยํ.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ตเล. ปิฏฺฐิปาสาเณ สีมํ พนฺธนฺติ วิย พนฺธนฺตีติ โยชนา. เตเนว ปริจฺเฉเทนาติ เตเนว ตลปริจฺเฉเทน. ตาลมูลปพฺพเตปีติ เอตฺถ ตาลมูลํ นาม เหฏฺฐา มหนฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺเพน ตนุกํ โหติ, เตน สทิเส ปพฺพเตปิ. วิตานสณฺฐาโนติ อุลฺโลจสฺส สณฺฐาโน. จตูสุ ทิสาสุ นิคฺคตสาขรุกฺขสณฺฐาโน วา ขุชฺชรุกฺขสณฺฐาโน วา โหติ. ยถา ปพฺพโต วิตานสณฺฐาโน โหติ, เอวํ มุทิงฺคสณฺฐาโน วา โหติ ปณวสณฺฐาโน วาติ โยชนา. ตตฺถ มุทิงฺโค มชฺเฌ ถูโล โหติ, มูเล จ อนฺเต จ ตนุโก. ปณโว มชฺเฌ ตนุโก โหติ, มูเล จ อคฺเค จ ถูโล. เตสํ สณฺฐาโน มุทิงฺคสณฺฐาโน วา ปณวสณฺฐาโน วา. เหฏฺฐา วาติ มุทิงฺคสณฺฐานสฺส ปพฺพตสฺส เหฏฺฐา วา. มชฺเฌ วาติ ปณวสณฺฐานสฺส มชฺเฌ วา. เทฺว กูฏานีติ เทฺว สิขรานิ. กูฏนฺตรนฺติ กูฏานํ มชฺฌํ. จินิตฺวา วาติ อิฏฺฐกสิลาหิ จินิตฺวา วา. ปูเรตฺวา วาติ ปํสุวาลิกาหิ ปูเรตฺวา วา.

สปฺปผณสทิโสติ สปฺปสฺส ผเณน สทิโส, ขุชฺโช ปพฺพโตติ อตฺโถ. อากาสปพฺภารนฺติ ภิตฺติยา อปริกฺขิตฺตํ อากาสสงฺขาตํ ปพฺภารํ. สีมปฺปมาโณติ สทฺธึ อนฺโตสุสิเรน สีมปฺปมาโณ. อคฺคโกฏินฺติ อคฺคสงฺขาตํ โกฏึ. สเจ ปน ปพฺพตสฺส เหฏฺฐา อนฺโตเลณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อุปริมสฺสาติ อนฺโตเลณสฺส อุปริ ฐิตสฺส. ปารโตติ พาหิรโต. อสฺสาติ ปพฺพตสฺส พหีติ สมฺพนฺโธ. โอรโตติ อนฺตโต. เลณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. กิตฺตกํ มหนฺตนฺติ อาห ‘‘สีมาปริจฺเฉทมติกฺกมิตฺวา ฐิต’’นฺติ. กิตฺตกํ ขุทฺทกนฺติ อาห ‘‘สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณ’’นฺติ. ตนฺติ ขุทฺทกํ เลณํ. อติขุทฺทกนฺติ สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณาภาวโต อติขุทฺทกํ. ตโตติ อุปริสีมโต. พหีติ สีมโต พหิ. ‘‘ยทิ สีมปฺปมาณํ, สีมา โหติเยวา’’ติ อิมินา ยทิ น สีมปฺปมาณํ, น สีมา โหติเยวาติ ทสฺเสติ.

ตนฺติ ขณฺฑสีมํ. ปูเรตฺวาติ อิฏฺฐกมตฺติกาทีหิ ปูเรตฺวา. อฏฺฏํ พนฺธิตฺวาติ อฏฺฏาลกํ พนฺธิตฺวา. อุมงฺคนทีติ เอตฺถ อุกาโร โอการวิปรีโต, ตสฺมา ปถวิยํ โอตริตฺวา ปวิสิตฺวา มงฺคติ คจฺฉตีติ อุมงฺคาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุมงฺคาจ สา นที เจติ อุมงฺคนที. ตตฺถาติ อุมงฺคนทิยํ. เหฏฺฐาปถวิตเล ฐิโตติ สีมาย เหฏฺฐาปถวิตเล อิทฺธิยา ฐิโต.

สีมามาฬเกติ ขณฺฑสีมาย มาฬเก. วฏรุกฺโขติ นิโคฺรธรุกฺโข. ตโตติ วฏรุกฺขโต. นิคฺคตปาโรโหติ ปวทฺธํว หุตฺวา รุกฺโข อาโรหติ อเนนาติ ปาโรโห, เอโก มูลวิเสโส. นิคฺคโต ปาโรโห นิคฺคตปาโรโห. มหาสีมํ โสเธตฺวาติ เอตฺถ โสธนํ นาม มหาสีมคตานํ ภิกฺขูนํ หตฺถปาสานยนํ, สีมโต วา พหิกรณํ. พหิทฺธาติ ทฺวีหิ สีมาหิ พหิทฺธา. ‘‘พหิฏฺฐา’’ติปิ ปาโฐ. พหิ ฐิตา กาตพฺพาติ อตฺโถ. อนาหจฺจาติ มหาสีมาย ปถวีตลํ วา ตตฺถชาตรุกฺขาทีนิ วา น อาหนิตฺวา. เอวนฺติ ยถา ขณฺฑสีมาย, เอวํ ตถาติ อตฺโถ. สีมามาฬเกติ ขณฺฑสีมามาฬเก.

สีมามาฬเกติ ทฺวินฺนํ สีมานํ องฺคเณ. สีมามาฬกสฺสาติ กมฺมสฺส กตฏฺฐานสฺส สีมามาฬกสฺส. เวหาสฏฺฐิตสาขายาติ กมฺมสฺส อกตฏฺฐาเน สีมามาฬเก อุฏฺฐิตาย เวหาเส ฐิตาย สาขาย. ตสฺสาติ ภิกฺขุโน ปาทา วา นิวาสนปารุปนํ วาติ สมฺพนฺโธ. ปุริมนเยปีติ ‘‘สีมามาฬเก วฏรุกฺโข โหตี’’ติอาทินา วุตฺเต ปุริมนเยปิ. ตตฺราติ ปุริมนเย. อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏตีติ ทฺวีหิ สีมาหิ อุฏฺฐิตรุกฺขสฺส สาขา วา ตโต นิคฺคตปาโรโห วา ทฺวีสุ สีมาสุ ปถวีตลํ วา ตตฺถ ชาตรุกฺขาทีนิ วา อาหจฺจ ฐิตตฺตา อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ. อาเนตพฺโพติ เอตฺถ ทฺวิกมฺมิกาย นีธาตุยา อปธานกมฺมสฺเสว วุตฺตตฺตา ‘‘ภิกฺขู’’ติ ปธานกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. อพฺภุคฺคจฺฉตีติ อพฺภํ อากาสํ อุคฺคจฺฉติ. ตตฺราติ ปพฺพเต. กสฺมา อาเนตพฺโพติ อาห ‘‘พชฺฌมานาเยว หี’’ติอาทิ. ตตฺถ พชฺฌมานาเยวาติ กมฺมวาจาย พชฺฌมานาเยว. อิมินา อพทฺธสีมา ปมาณรหิตํ เทสํ โอตรตีติ ทสฺเสติ. ยํกิญฺจีติ ยํกิญฺจิ ปพฺพตาทิ. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กสฺมึจิ ฐาเน. เอกสมฺพนฺเธนาติ พทฺธสีมาย เอกสมฺพนฺเธน. อิตีติ ตสฺมา อาเนตพฺโพติ โยชนา.

๑๔๐. ตีณิ โยชนานิ ติโยชนํ. ‘‘ปมาณ’’นฺติ อิมินา ปรมสทฺทสฺส อติเรกอุตฺตมตฺเถ นิวตฺเตติ. เอติสฺสาติ สีมาย. สมฺมนนฺเตน ภิกฺขุนาติ สมฺพนฺโธ. โกณโต มินิตํ โกณนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อาปตฺติญฺจาติ ทุกฺกฏาปตฺติญฺจ.

ปารยตีติ อชฺโฌตฺถรติ. ‘‘กิตกาภิเธยฺยลิงฺคา’’ติ (กจฺจายนสาเร ๔๕ คาถายํ) วจนโต อภิเธยฺยภูตํ สีมํ สนฺธาย อิตฺถิลิงฺควเสน ปาราติ วุตฺตํ. นทิยาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. นทินฺติ หิ อตฺโถ. นทึ อชฺโฌตฺถรมานํ สีมนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ นทิปารสีมายํ. ยตฺถสฺสาติ เอตฺถ ยตฺถ อสฺสาติ ปทวิภาคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถ นทิยา’’ติอาทิ. ‘‘นทิยา’’ติ อิมินา ยํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ธุวนาวาติ เอตฺถ ธุวสทฺโท นิจฺจตฺโถติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺจรณนาวา’’ติ. อิมินา ธุเวน นิจฺเจน สญฺจรณนาวา ธุวนาวาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ โหติ, ภเวยฺย วา. นาวาย ปมาณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยาติ นาวา. ปาชนปุริเสนาติ เอตฺถ ปาชนํ นาม เอโก นาวาย คมนูปกรณวิเสโส. โส หิ ปชติ นาวา คจฺฉติ อเนนาติ ปาชนนฺติ วุจฺจติ. ชการสฺส จการํ กตฺวา ปาจนนฺติปิ ยุชฺชเตว. ตสฺส คาหเกน ปุริเสน สทฺธินฺติ อตฺโถ. สา นาวา นีตาติ สมฺพนฺโธ. อุทฺธํ วา อโธ วาติ นทิยา ปฏิโสตํ วา เหฏฺฐาโสตํ วา. เถเนหิ วาติ โจเรหิ วา. กิญฺจาปิ หฏา, ปน ตถาปิ อวสฺสํ ลพฺภเนยฺยา, ธุวนาวาว โหตีติ โยชนา. วาเตน วาติ มาลุเตน วา ‘‘ฉินฺน’’อิติ สมฺพนฺโธ. วีจีหีติ ตรงฺเคหิ. ตรงฺโค หิ วิจิตฺตากาเรน จิโนติ วฑฺฒตีติ วีจีติ วุจฺจติ. กิญฺจาปิ นทีมชฺฌํ นีตา, ปน ตถาปิ อวสฺสํ อาหริตพฺพา, ธุวนาวาว โหตีติ โยชนา. โอคเตติ โอตริตฺวา คเต. ถลํ อุสฺสาริตาติ ถลํ อุกฺขิปิตฺวา สาริตา ปาปิตา นาวาปีติ สมฺพนฺโธ. วิสงฺขตปทราติ สงฺขตวิรหิตผลกา วา. ธุวนาวาว โหตีติ นิมิตฺตกิตฺตนกาเล นิจฺจสญฺจรณนาวตฺตา ธุวนาวาว โหตีติ อธิปฺปาโย. ตตฺราติ ‘‘ธุวนาวา’’ติวจเน. นิมิตฺตํ วา สีมา วา กมฺมวาจาย คจฺฉตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ น นิมิตฺตํ กมฺมวาจาย คจฺฉติ, สีมาย ปน อวินาภาวโต วุตฺตํ ‘‘กมฺมวาจาย คจฺฉตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมาว นาวาย อาคจฺฉนฺตาปิ ภควตา อนุญฺญาตา, ตสฺมา.

ยตฺถาติ นทิปารสีมสมฺมนนฏฺฐาเน. รุกฺขสงฺฆาฏมโยติ รุกฺขสมูเหน กโต. ปทรพทฺโธติ ผลเกหิ พทฺโธ. สญฺจรณโยคฺโคติ สญฺจรณกฺขโม. ปาฬิยํ ‘‘อสฺสา’’ติ ฐาเน อฏฺฐกถายํ ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อสฺสา’’ติปทสฺส โหตีติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตํขณญฺเญวาติ ตสฺมึ นิมิตฺตกิตฺตกฺขเณเยว. รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา กโตติ สมฺพนฺโธ. เอกปทิกเสตูติ เอเกน ปเทน คมนโยคฺโค เอกปทิโก, โสเยว เสตูติ เอกปทิกเสตุ. อกปฺปิยเสตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. เตนาติ เสตุนา. สญฺจริตุํ น สกฺกา โหตีติ โยชนา.

ยตฺถาติ ยสฺมึ นทิปารสีมสมฺมนนฏฺฐาเน. อภิมุขติตฺเถเยวาติ สีมาย อภิมุขติตฺเถ เอว. ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺถโต อีสกํ อุทฺธํ อาโรหนฺโตปิ อโธ โอโรหนฺโตปิ กปฺปตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. อีสกนฺติ เอกอุสภ ทฺวิอุสภาทิวเสน มนํ อปฺปมตฺตํ. อุทฺธํ วาติ อภิมุขติตฺถโต อุปริ วา. อโธ วาติ ตโต เหฏฺฐา วา. คาวุตมตฺตพฺภนฺตเรติ คาวุตปมาณสฺส ฐานสฺส อพฺภนฺตเร.

สหนิมิตฺตกิตฺตนวิธินา สมฺมนิตพฺพวิธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมญฺจ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสุ ตีเรสุ ฐาตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอกสฺมึ ตีเร ฐตฺวา’’ติ. ตโตติ นิมิตฺตโต. อตฺตานนฺติ นิมิตฺตกิตฺตนํ วินยธรํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริกฺขิปนฺเตนาติ ปริยายนฺเตน. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปริจฺเฉทสฺส. สมฺมุขฏฺฐาเนติ อโธโสเต นทิตีเร ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน. ตโตติ นิมิตฺตโต. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปริจฺเฉทสฺส. สมฺมุขา นทิตีเร นิมิตฺตํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆเฏตพฺพนฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อถาติ นิมิตฺตกิตฺตนโต ปจฺฉา. ‘‘สพฺพนิมิตฺตานํ อนฺโต ฐิเต ภิกฺขู หตฺถปาสคเต กตฺวา’’ติ อิทํ สพฺพํ เอกํ คามเขตฺตํ พฺยาเปตฺวา สมฺมนิตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ สกลํ คามเขตฺตํ อพฺยาเปตฺวา เอกเทเส สมฺมนิตํ โหติ, นิมิตฺตโต พหิ ฐิเต ภิกฺขูปิ หตฺถปาสคเต กตฺวา สมฺมนิตพฺพา. กมฺมนฺติ สีมสมฺมุติกมฺมํ. ‘‘ฐเปตฺวา นทิ’’นฺติวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นที ปน พทฺธสีมสงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ.

ทีปโก โหตีติ เอตฺถ ทีโปติ อนฺตรทีโป. โส หิ ยสฺมา ชลมชฺเฌ ทิปฺปติ, ยสฺมา จ ทฺวิธา อาโป เอตฺถ สนฺทติ, ตสฺมา ทีโปติ วุจฺจติ, โสเยว ขุทฺทกฏฺเฐน ทีปโก. กกาโร หิ ขุทฺทกตฺถวาจโก. ตนฺติ ทีปกํ. อตฺตนาติ วินยธเรน. โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จาติ อโธโสเต นทิตีเร ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุเข โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จ. ปรตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กิสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน นิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘นทิยา โอริมตีเร นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน’’ติ. ตโตติ นิมิตฺตโต. สมฺมุขา นิมิตฺตํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จาติ ปรตีเร อุปริโสเต ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุเข ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จ. ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตนาติ โอริมตีเร อุปริโสเต ปฐมํ กิตฺติเตน นิมิตฺเตน. เอกา สีมา อิมสฺสาติ เอกสีโม, ทีปโก. ‘‘ตีรทฺวยญฺจา’’ติ ปทมเปกฺขิตฺวา ‘‘เอกสีม’’นฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. วจฺจมนเปกฺขิตฺวา ‘‘เอกสีมา’’ติปิ นิจฺจอิตฺถิลิงฺควเสน ปาโฐ อตฺถิ.

อุทฺธํ วา อโธ วาติ เอตฺถ วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ. อถาติ ตสฺมึ อธิกตเร สตีติ โยชนา. วิหารสีมปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมวาติ สเจ ทีปโก อโธ อธิกตโร โหติ, โอริมตีเร อโธโสเต ฐิตสฺส วิหารสีมปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมว. สิขรนฺติ สิงฺคํ. ตญฺหิ สิขํ มตฺถกํ ราติ คณฺหาตีติ สิขรนฺติ วุจฺจติ. ตโตติ ทีปกสฺส ปาริมนฺตนิมิตฺตโต. ปรตีรนิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อยํ ทีปกสฺส วิหารสีมปริจฺเฉทโต อโธ อธิกตเร วินิจฺฉโย. อุทฺธํ อธิกตเรปิ อิมินานุสาเรน เวทิตพฺโพติ โส น ทสฺสิโต. ปพฺพตสณฺฐานาติ ปพฺพเตน สมํ ฐานํ เอติสฺสาติ ปพฺพตสณฺฐานา.

อุทฺธมฺปิ อโธปีติ ปิสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อุโภปิ สิขรานีติ อุทฺธํ สิขรํ, อโธ สิขรนฺติ อุโภปิ สิขรานิ. มุทิงฺคสณฺฐานาติ มูเล จ อคฺเค จ ตนุกสฺส มชฺเฌ ถูลสฺส มุทิงฺคสฺส สณฺฐานา.

สพฺพปฐเมน นเยนาติ อุทฺธํ อธิกนยสฺส, อโธ อธิกนยสฺส, อุทฺธํอโธอธิกนยสฺส จาติ สพฺเพสํ นยานํ ปฐเมน วิหารสีมทีปกานํ สเมน นเยน. ปณวสณฺฐานาติ มูเล จ อคฺเค จ ถูลสฺส มชฺเฌตนุกสฺส ปณวสฺส สณฺฐานา.