๒. อุโปสถกฺขนฺธกํ

๖๘. สนฺนิปาตานุชานนาทิกถา

๑๓๒. อุโปสถกฺขนฺธเก ตรนฺติ โอตรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, อุทกติตฺถํ, ติตฺถํ วิยาติ ติตฺถํ, ลทฺธีติ อาห ‘‘ติตฺถํ วุจฺจติ ลทฺธี’’ติ. ลทฺธิ หิ พหูนํ ลทฺธิกานํ โอตรณฏฺฐานตฺตา ติตฺถํ นาม. อญฺญนฺติ สาสนิกลทฺธิโต อญฺญํ. เอเตสนฺติ ปริพฺพาชกานํ. อิโตติ อิมสฺมา สาสนิกลทฺธิโต. ยนฺติ ยํ ธมฺมชาตํ. เตสนฺติ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ. เต ลภนฺตีติ เอตฺถ ตสทฺโท มนุสฺสวิสโยติ อาห ‘‘เต มนุสฺสา’’ติ. มูคสูกราติ เอตฺถ ถูลสรีรสฺส สูกรสฺส สทฺทมตฺตสฺสาปิ อภาวโต มูคสูกโร นามาติ อาห ‘‘ถูลสรีรสูกรา’’ติ.

๑๓๕. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. โสติ สมฺปชานมุสาวาโท. กินฺติ กึ อาปตฺติ. ทุกฺกฏนฺติ ปทสฺส ทุกฺกฏํ กมฺมนฺติ อาสงฺกา ภเวยฺยาติ อาห ‘‘ทุกฺกฏาปตฺตี’’ติ. สา จ โข ทุกฺกฏาปตฺติ มุสาวาทลกฺขเณน น โหตีติ โยชนา. เกน โหตีติ อาห ‘‘ภควโต ปน วจเนนา’’ติ. วจเนนาติ จ ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท กึ โหติ? ทุกฺกฏํ โหตี’’ติ (มหาว. ๑๓๕) วจเนน. อกิริยสมุฏฺฐานาติ อาวิ กตฺตพฺพาย อาปตฺติยา อกรเณน อกิริยสมุฏฺฐานา.

มนุเชนาติ มนุสฺเสน. วาจาติ วาจาย. ยการสฺส หิ โลโป. คิรนฺติ สทฺทํ. ปเรติ อญฺเญ ปุคฺคเล. วาจสิกนฺติ วาจาโต สมุฏฺฐิตํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ภิกฺขุ เกนจิ อาสนฺเน ฐิเตน มนุเชน วาจาย อนาลปนฺโต โหติ, ปเร ทูเร ฐิเต ปุคฺคเล สนฺธาย คิรํ มหาสทฺทํ โน จ ภเณยฺย, เอวมฺปิ วาจสิกเมว อาปชฺเชยฺยาติ.

อนฺตรายิโกติ เอตฺถ กโรตฺยตฺเถ ณิกปจฺจโยติ อาห ‘‘อนฺตรายกโร’’ติ. ‘‘กิมตฺถายา’’ติ อิมินา กิสฺสาติ เอตฺถ ตทตฺเถ จตุตฺถีติ ทสฺเสติ, เหตฺวตฺโถปิ ยุชฺชเตว. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘ทุติยสฺส ฌานสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. อุทฺเทสโต จาติ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติอาทิอุทฺเทสโต จ. นิทฺเทสโต จาติ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ อาทิเมต’’นฺติอาทินิทฺเทสโต จ.

๑๓๖. เทวสิกนฺติ เอตฺถ ณิกปจฺจโย วิจฺฉตฺเถ โหตีติ อาห ‘‘ทิวเส ทิวเส’’ติ. ตติเย จ สตฺตเม จ ปกฺเขติ เอกสฺส อุตุโน อฏฺฐสุ ปกฺเขสุ ตติเย จ สตฺตเม จ ปกฺเข. ‘‘วจนโต’’ติ ปทํ ‘‘วฏฺฏตี’’ติ ปเท ญาปกเหตุ. ตถารูเป ปจฺจเยติ ตถารูเป วิกติจาริตฺตสงฺขาเต ปจฺจเย. อนุวตฺติตพฺพนฺติ อนุมตึ วตฺติตพฺพํ. วจนโตปีติ ปิสทฺโท ปุพฺเพ ญาปกเหตุํ สมฺปิณฺเฑติ. เอตนฺติ ‘‘ยสฺมึ ตสฺมึ จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วา อุทฺทิสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วจนํ.

๗๑. สีมานุชานนกถา

๑๓๘. นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. นิการสฺส หิ อากาโร. นิมิตฺตํ กโตติ เอโส ปพฺพโต นิมิตฺตํ กโตติ โยชนา. เอเสว นโย ปรโตปิ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺตํ? ปาสาโณ ภนฺเต, เอโส ปาสาโณ นิมิตฺต’’นฺติ อตฺถํ อติทิสติ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เกวลํ ปน วนอุทเกสุ ‘‘เอตํ วนํ, เอตํ อุทก’’นฺติ วตฺตพฺพํ. นทิยํ ‘‘เอสา นที’’ติ วตฺตพฺพา. เอตฺถ ปนาติ เอติสฺสํ อุตฺตรายํ อนุทิสายํ ปน. หีติ ผลโชตโก. ตตฺถาติ ‘‘นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพา’’ติ วจเน. สีมมณฺฑลนฺติ สีมพิมฺพํ. สมฺพนฺธนฺเตนาติ ปุริมนิมิตฺเตน ปจฺฉิมนิมิตฺตํ สมฺพนฺธนฺเตน. อิมินา เอกนฺตริกาทิวเสน นิมิตฺตกิตฺตนํ น วฏฺฏติ นิมิตฺเตนปิ นิมิตฺตานํ สมฺพนฺธาภาวโตติ ทสฺเสติ. ปุริมนิมิตฺเตน ปจฺฉิมนิมิตฺตสฺส สมฺพนฺเธ สติ อชฺช เอกํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา เสฺว เอกํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาติ เอวํ กาลนฺตเรปิ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา สมฺมนิตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

ปพฺพโตติ เอตฺถ ปพฺพํ วุจฺจติ ผฬุ, ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ ปพฺพโต. วาลิกราสิสฺส สุทฺธปํสุปพฺพตปสงฺคตฺตา วุตฺตํ ‘‘วาลิกราสิ ปน น วฏฺฏตี’’ติ. อิตโรปีติ วาลิกราสิโต อญฺโญปิ ติวิโธ ปพฺพโต. หตฺถิปฺปมาณโตติ อฑฺฒฏฺฐมรตนหตฺถิปมาณโต. จตูสุ ทิสาสูติ วิหารสฺส จตูสุ ทิสาสุ. จตูหิ วา ตีหิ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ตโต อธิกานิปิ คเหตพฺพานิ. เอเกน วา นิมิตฺเตนาติ โยชนา. อิโตติ ปพฺพตนิมิตฺตโต. ตสฺมาติ ยสฺมา เอเกน นิมิตฺเตน น วฏฺฏติ, ตสฺมา. ตนฺติ ปพฺพตํ. ตสฺมาติ เอกสฺเสว นิมิตฺตสฺส กิตฺติตตฺตา. โย ปพฺพโต อตฺถิ, ตํ ปพฺพตนฺติ โยชนา. อนฺโตติ ปพฺพตสฺส อนฺโต.

ตติยภาคํ วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ปฐมภาโคปิ เอกเทโสปิ คเหตพฺโพ. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปเทสสฺส. ตติยภาคาทิโต อปรํ สพฺพปพฺพตํ อนฺโตกตฺวา สมฺมตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

ปาสาณนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปสติ ฆนภาเวน พนฺธตีติ ปาสาโณ. อยคุโฬปิ ปาสาณสงฺขเมว คจฺฉติ เตน ตสฺส สทิสตฺตา. อยคุโฬปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน ตมฺพกํสวฏฺฏโลหสุวณฺณรชตาทโยปิ สงฺคณฺหาติ. โย โกจีติ สิลาปวาฬมณิอาทีสุ โย โกจิ. ทฺวตฺตึสปลคุฬปิณฺฑปริมาณตา สณฺฐานโต คเหตพฺพา, น ตุลิตฺวา คณนวเสน. ขุทฺทกตโร ปาสาโณติ โยชนา. โย ปิฏฺฐิปาสาโณ วา โย อุฏฺฐิตปาสาโณ วาติ โยชนา กาตพฺพา – อุตฺตรวาเกฺย ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสวจนตฺตา ‘‘ปาสาณสงฺขํเยวา’’ติ เอตฺถ เอวกาเรน ‘‘น ปพฺพตสงฺข’’นฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. มหโต ปิฏฺฐิปาสาณสฺสาติ อายามวิตฺถารุพฺเพธโต มหนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาสาณสฺส สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลปิฏฺฐิปาสาณสฺส วิย. ตนฺติ ปิฏฺฐิปาสาณํ. น วฏฺฏตีติ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. หีติ ลทฺธโทสโชตโก. ตนฺติ ปิฏฺฐิปาสาณํ. สีมายาติ สีมโต. วิหาโรปีติ น เกวลํ นิมิตฺตเมว, วิหาโรปิ. ปิฏฺฐิปาสาโณ น กิตฺเตตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กิตฺเตตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ปิฏฺฐิปาสาณ’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

วนนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. วนิยติ มยูรโกกิลาทีหิ สตฺเตหิ สมฺภชิยตีติ วนํ, วนนฺติ สมฺภชนฺติ เอตฺถาติ วา วนํ. ตโจ เอว สาโร เอเตสนฺติ ตจสาโร, ตาลนาฬิเกราทโย. อาทิสทฺเทน เวณุอาทโย สงฺคณฺหาติ. อนฺโต สาโร เอเตสนฺติ อนฺโตสารา, สากสาลาทโย. อาทิสทฺเทน ขทิราทโย สงฺคณฺหาติ. อนฺโตสารมิสฺสกานนฺติ อนฺโตสาเรหิ รุกฺเขหิ มิสฺสกานํ. รุกฺขานํ วนนฺติ เอตฺถ อวยวอวยวิภาเวน สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อิมินา ติณวนํ รุกฺขวนนฺติ เอตฺถ ‘‘ติณานํ วน’’นฺติ วา ‘‘รุกฺขานํ วน’’นฺติ วา อตฺถํ ทสฺเสติ. ติณเมว วนํ, รุกฺโขเยว วนนฺติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. จตฺตาโร วา ปญฺจ วา รุกฺขาติ จตุปญฺจรุกฺขา, เต มตฺตํ ปมาณเมตฺถาติ จตุปญฺจรุกฺขมตฺตํ วนํ, ตโตติ จตุปญฺจรุกฺขมตฺตโต. เอกเทสนฺติ วนสฺส เอกเทสํ. วนมชฺเฌติ วนสฺส เวมชฺเฌ, วนสฺสูปรีติ อตฺโถ. รุกฺขนฺตเรสุ เอว หิ วิหารํ กโรนฺติ. เอกเทสนฺติ วนสฺส เอกเทสํ. ตตฺถาติ วเน. ‘‘ฐิตวน’’นฺติ ปทํ ‘‘กิตฺเตตฺวา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ, ‘‘น กิตฺเตตพฺพ’’นฺติ ปเท วุตฺตกมฺมํ.

รุกฺขนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. รุกฺขิยติ ผลาทิกาเมหิ สํวริยติ รกฺขิยตีติ รุกฺโข, มหิยํ รุหตีติ วา รุกฺโข. ชีวมานโกติ โลกโวหารวเสน มูลงฺกุราทิหริตสงฺขาตชีวมานโก. ปริณาหโตติ วิสาลภาวโต. สูจิทณฺฑกปมาโณติ สูจิยา เลขนิยา ทณฺฑภูตเวฬุปมาโณ. โส เวฬุ กนิฏฺฐงฺคุลิปมาโณติ ทฏฺฐพฺโพ. ตโตติ อฏฺฐงฺคุลุพฺเพธสูจิทณฺฑกปมาณปริณาหรุกฺขโต. วํสนฬกสราวาทีสูติ วํโส จ นฬโก จ สราโว จ วํสนฬกสราวา, เต อาทโย เยสํ กปาลาทีนนฺติ วํสนฬกสราวาทโย, เตสุ. ตโตติ วํสาทิโต. ตํขณมฺปีติ ตสฺมึ นิมิตฺตกฺขเณปิ. อการณนฺติ อปมาณํ. เอตนฺติ นวมูลสาขานิคฺคมนํ. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ สามญฺญนาเมนปิ วิเสสนาเมนปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อิมินา ปพฺพตาทีสุปิ ‘‘ปพฺพโต’’ติ สามญฺญนาเมนปิ ‘‘วงฺกปพฺพโต เวปุลฺลปพฺพโต’’ติ วิเสสนาเมนปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

มคฺคนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. มคฺคิยติ ปถิเกหิ, มคฺคมูเฬฺหหิ วา อเนฺวสิยตีติ มคฺโค. โย ยาทิโส ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วินิวิชฺฌิตฺวา เทฺว ตีณิ คามนฺตรานิ คจฺฉติ, โส ตาทิโส ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วฏฺฏตีติ โยชนา. อุกฺกมิตฺวาติ ปกฺกมิตฺวา. โย ชงฺฆมคฺโค โอตรติ, โส น วฏฺฏตีติ โยชนา. อวฬญฺชาติ อปริโภคา. คมนํ ชเนตีติ ชงฺโฆ. ชณฺณุโคปฺผกานํ มชฺฌปเทโส. สห อตฺเถน ปณิยธเนนาติ สตฺโถ, ชงฺเฆน วิจรนฺโต สตฺโถ ชงฺฆสตฺโถ. สกติ สมตฺเถติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฏ, เตน วิจรนฺโต สตฺโถ สกฏสตฺโถ. ชงฺฆสตฺโถ จ สกฏสตฺโถ จ ชงฺฆสกฏสตฺถา, เตหิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตนฺติ นิมิตฺตํ.

โกณนฺติ วิหารโกณํ. คตํ ปน มคฺคนฺติ โยชนา. ปรภาเคติ วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คจฺฉนฺเตหิ จตูหิ มคฺเคหิ ปรภาเค. ทสสุ นาเมสูติ สติปฏฺฐานฏฺฐกถาทีสุ อาคเตสุ ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช’’ติอาทีสุ, อภิธานาทีสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) จ อาคเตสุ ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ อทฺธา’’ติอาทีสุ ทสสุ มคฺคนาเมสุ. เยน เกนจิ นาเมนาติ อิมินา ปพฺพตาทีสุปิ ‘‘ปพฺพโต คิริ เสโล อทฺทิ นโค อจโล สิลุจฺจโย สิขรี ภูธโร’’ติอาทีสุ อเนเกสุ นาเมสุ เยน เกนจิ นาเมน กิตฺเตตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

วมฺมิกนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุปจิกาหิ วมิยติ, สรพูฆรโคลิกาทโย สตฺเต วมตีติ วา วมฺมิโก. ตํทิวสชาโตติ ตสฺมึ นิมิตฺตกิตฺติตทิวเส ชาโต. ตโตติ อฏฺฐงฺคุลุพฺเพธโควิสาณปมาณวมฺมีกโต.

นทีนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. นทติ สนฺทตีติ นที, นทนฺโต เอติ คจฺฉตีติ วา นที. ยสฺสาติ นทิยา, โสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนฺวทฺธมาส’’นฺติอาทินา เอกปกฺเข ติกฺขตฺตุํ เอกมาเส ฉกฺขตฺตุํ วสฺสนฺตภาวํ ทีเปติ. วิคตมตฺเต สตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อีทิเส’’ติ อิมินา ‘‘อนฺวทฺธมาส’’นฺติอาทิอตฺถํ อติทิสติ. ติมณฺฑลนฺติ เหฏฺฐา ชาณุมณฺฑลํ, อุปริ นาภิมณฺฑลนฺติ ติมณฺฑลํ. ยตฺถ กตฺถจีติ ติตฺเถ วา อติตฺเถ วา. อุทเกน เตมิยตีติ โยชนา, ตินฺติยตีติ อตฺโถ. น เกวลํ นิมิตฺเตเยว อยํ นที โหติ, อถ โข นทีปารคมนาทิเกปีติ อาห ‘‘ภิกฺขุนิยา’’ติอาทิ. อิทํ ‘‘นทีปารคมเนปี’’ติ ปเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ยา ปนาติ นที ปน, คตาติ โยชนา. ตนฺติ นทึ. วตินฺติ ปาฬึ. รุกฺขปาเทติ รุกฺขสฺส มูเล. อุทกญฺจ อาวรณํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ปวตฺตติเยวาติ โยชนา. ยถาติ เยนากาเรน. อปวตฺตมานา โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ทุพฺพุฏฺฐิกาเลติ คิมฺหสทิเส ทุพฺพุฏฺฐิกาเล. ‘‘นิรุทกภาเวนา’’ติ อิมินา ‘‘อาวรณภาเวนา’’ติ วิเสสนํ นิวตฺเตติ. สาติ อุทกมาติกา. สมฺปาเทนฺตี หุตฺวา นิจฺจํ ปวตฺตตีติ โยชนา. นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏตีติ มนุสฺเสหิ นีหฏตฺตา, สยญฺจ อคมนตฺตา น วฏฺฏติ. ยา ปนาติ อุทกมาติกา ปน. มูเลติ ปฐมกาเล. กาลนฺตเรน นที โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อุทกมาติกํ.

อุทกนิมิตฺเต เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุทติ ปสวตีติ อุทกํ. ภูมิคตเมว อุทกนฺติ สมฺพนฺโธ. ตญฺจาติ ภูมิคตอุทกญฺจ. อาวาฏ…เป… สมุทฺทาทีสุ ฐิตํ อปวตฺตนกอุทกนฺติ โยชนา. อุกฺเขปิมนฺติ อุกฺขิปิตฺวา คหิตํ. ตนฺติ วจนํ. สูกรขตายปีติ สูกเรหิ ขตาย วาปิยาปิ. ตํขณญฺเญวาติ ตสฺมึ นิมิตฺเต กิตฺตนกฺขเณเยว. อาวาโฏเยว ขุทฺทกฏฺเฐน อาวาฏกํ. ตนฺติ นิมิตฺตสญฺญากรณํ. กาตุญฺจาติ สยํ กาตุญฺจ. การาเปตุญฺจาติ ปเรหิ การาเปตุญฺจ. กสฺมา ลาภสีมายํ น วฏฺฏติ? ลาภสีมา หิ อญฺเญสํ ปีฬนํ กโรตีติ. อิติ อิมมตฺถํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมานสํวาสกสีมา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ สมานสํวาสกสีมายํ.

อฏฺฐทิสํ สนฺธาย อฏฺฐ นิมิตฺตานิ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. สาติ สีมา. เอเกน วา นิมิตฺเตนาติ โยชนา. ติณฺณํ นิมิตฺตานํ กิตฺตเน นิมิตฺตานํ ฐิตทิสํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติอาทินา กิตฺเตตพฺพํ. นิมิตฺตานํ สตกิตฺตเน สีมาย อฏฺฐทิสํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกิสฺสายปิ ทิสาย พหุนิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาติ ติณฺณํ มคฺคานํ สมาคมฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกสณฺฐานา, ติโกณา นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. จตุรสฺสาติ สมจตุรสฺสา. สิงฺฆาฏกสณฺฐานาติ จตุนฺนํ มคฺคานํ สโมธานฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. อฑฺฒจนฺทมุทิงฺคาทิสณฺฐานา ปน นิมิตฺตานํ ฐิตสณฺฐาเนน โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตนฺติ สีมํ. พนฺธิตุกาเมหิ นิสฺสญฺจารสมเย พนฺธิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. พทฺธสีมวิหารานนฺติ พทฺธา สีมา เอเตสูติ พทฺธสีมา, เต เอว วิหาราติ พทฺธสีมวิหารา, เตสํ. ทิสาจาริกภิกฺขูนนฺติ ทิสาสุ จาริกภิกฺขูนํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอกคามเขตฺเต, ภิกฺขูนํ เปเสตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกชฺฌนฺติ เอกโต. อญฺญานิปีติ สีมพนฺธคามเขตฺตโต อญฺญานิปิ. มหาปทุมตฺเถโร ปน อาหาติ โยชนา. ตโตติ เตหิ นานาคามเขตฺเตหิ. อาคนฺตพฺพนฺติ สามีจิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อาคมนมฺปิ อนาคมนมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ. เอกสีมภาวโต วุตฺตํ ‘‘อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ.

เอวํ สนฺนิปติเตสุ สนฺเตสุ สีมา พนฺธิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ปริยนฺตํ กตฺวาติ เหฏฺฐิมปริยนฺตํ กตฺวา.

ปพฺพชฺชูปสมฺปทาทีนนฺติ เอตฺถ ภณฺฑุกมฺมาปุจฺฉนํ (มหาว. อฏฺฐ. ๙๘; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๑๔๔) สนฺธาย ปพฺพชฺชาคหณํ วุตฺตํ. ขณฺฑสีมาติ วิหารปจฺจนฺตํ ขณฺฑิตํ วิย ฉินฺทิตํ วิย ปวตฺตา สีมา ขณฺฑสีมา. ตนฺติ ขณฺฑสีมํ. วตฺตํ ชานิตพฺพนฺติ เอตฺถ วตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. สีมนฺติ ขณฺฑสีมํ. ยถาติ เยนากาเรน พนฺธิยมาเนติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสา ปมาณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สา’’ติอาทิ. สาติ ขณฺฑสีมา. อพฺภานกมฺเม สทฺธึ กมฺมารเหน วีสติ ภิกฺขู สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกวีสติ ภิกฺขู’’ติ. ตโตติ เอกวีสติภิกฺขุโต. คณฺหนฺตีปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สหสฺสโต โอรํ ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. สหสฺสโต อธิกํ คณฺหนฺตีปิ วิหารปจฺจนฺเต ขณฺฑิเต ขณฺฑสีมาเยว นาม. ตนฺติ ขณฺฑสีมํ.

ตตฺราติ ขณฺฑสีมมหาสีมาสุ อาธาเร ภุมฺมํ. อถาติ อนนฺตรํ. เอวนฺติ อิมาย อวิปฺปวาสกมฺมวาจาย สมฺมนิยมาเน. หีติ ผลโชตโก. สีมนฺติ สมานสํวาสกสีมํ. น สกฺขิสฺสนฺตีติ ปฐมํ อวิปฺปวาสํ อสมูหนิตฺวา สีมํ สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สีมนฺตริกปาสาณาติ ทฺวินฺนํ สีมานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ ฐปิตา ปาสาณา. จตุรงฺคุลปมาณาปีติ ปิสทฺโท เอกงฺคุลิปมาณาปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

สมนฺตาติ ขณฺฑสีมาย สมนฺตา. อนุปริยายนฺเตหีติ อนุกฺกเมน ขณฺฑสีมปริยายนฺเตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ เตหิ สีมนฺตริกปาสาเณหิ, ทฺวินฺนํ สีมานํ นิมิตฺตานิ ปฐมํ กิตฺเตตฺวา ปจฺฉา ตาสุ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ พนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ยถิจฺฉิตํ พนฺธิตุํ วฏฺฏนฺโตปิ โปราณาจิณฺณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. อุภินฺนมฺปีติ ทฺวีสุ สีมาสุ ฐิตานํ อุภินฺนมฺปิ กมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

จสทฺโท วากฺยารมฺภโชตโก. เอสา สีมา นามาติ โยชนา. ตตฺถาติ ปิฏฺฐิปาสาณาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ. นิมิตฺตปาสาณา ยถาฐาเน น ติฏฺฐนฺตีติ ปิฏฺฐิปาสาณสฺสุปริ นิมิตฺตปาสาณํ ฐปิตมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปิฏฺฐิปาสาณํ ปน วิชฺฌิตฺวา นิมิตฺตปาสาณํ ตตฺถ นิขณิตฺวา ยถา ฐานา น จาเวนฺติ, ตถา ฐเปนฺติ. เอวํ สนฺเต ยถาฐาเน ติฏฺฐนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น สีมาติ สีมาย ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํกตฺวา คตตฺตา สีมา น ฌายติ.

กุฏิเคเหปีติ เอตฺถ กุฏีติ จ เคหนฺติ จ อคารสฺเสว นามํ. อคารญฺหิ สีตาทิทุกฺขสฺส กุฏนฏฺเฐน ฉินฺทนฏฺเฐน จ นานาทพฺพสมฺภารสฺส คหณฏฺเฐน จ กุฏิเคหนฺติ วุจฺจติ. กุฏิ เอว เคหํ กุฏิเคหํ, ตสฺมิมฺปิ. ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวาติ อิทํ อิฏฺฐกทารุมยํ ภิตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ สิลามยา ภิตฺติ นิมิตฺตูปคา ภเวยฺย, ภิตฺติปิ กิตฺเตตพฺพา. อนฺโต กริตฺวาติ กุฏิเคหสฺส ภิตฺติยา วา อนฺโต กตฺวา. ปมุเขติ กุฏิเคหสฺส อาลินฺเท. นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนติ นิคฺคลิตฺวา อุทกสฺส ปตนฏฺฐาเน. เอวํ สมฺมตาย สีมายาติ โยชนา.

‘‘กุฏฺฏํ อกิตฺเตตฺวา’’ติ อิทํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนฺโตติ เลณสฺส, กุฏฺฏสฺส วา อนฺโต. โอกาเสติ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาเส. เอวนฺติ อิมินากาเรน สมฺมนิยมาเน. อนฺโตติ ภิตฺติยา อนฺโต.

เหฏฺฐา น โอตรตีติ เหฏฺฐา อากาสตลตฺตา น โอตรติ. นนุ ถมฺเภ อนุสาริตฺวา โอตรโณ ภเวยฺย, กสฺมา น โอตรตีติ? ถมฺภานมุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสาภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เหฏฺฐา โอตรณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ตุลานนฺติ ถมฺภานมุปริ ติริยวเสน ฐิตานํ รุกฺขวิเสสานํ. อุฏฺฐหิตฺวาติ ภูมิโต อุฏฺฐหิตฺวา. ตุลารุกฺเขหีติ ตุลาสงฺขาเตหิ รุกฺเขหิ. ‘‘เอกสมฺพนฺโธ’’ติ อิมินา น เกวลํ ตุลารุกฺเขเหว เอกสมฺพนฺโธ, จตูสุ ทิสาสุ จตุนฺนํ ภิตฺตีนํ อญฺญมญฺญมฺปิ สมฺพนฺโธติ ทสฺเสติ. เหฏฺฐาปิ โอตรตีติ ภิตฺตีนมุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสปโหนกตฺตา วุตฺตํ. สเจ ถมฺภมตฺถเก…เป… โหตีติ อิมินา พหูหิ ถมฺเภหิ กตปาสาทสฺส เอเกกสฺมึ ถมฺภมตฺถเก เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาเส สติ เหฏฺฐา โอตรตีติ ทสฺเสติ. นิยฺยูหกาทีสูติ นาคทนฺตกาทีสุ. อาทิสทฺเทน ภิตฺติขิลาทโย สงฺคณฺหาติ. ภิตฺติ จาติ อิฏฺฐกทารุมยา ภิตฺติ จ. สเจ สิลามยา ภิตฺติ จ ถมฺภา จ โหนฺติ, กิตฺเตตพฺพา. ภิตฺติลคฺเคติ ภิตฺตีสุ ลคฺเค, ภิตฺตีนํ วา ลคฺคฏฺฐาเน. เหฏฺฐาปาสาทสฺสาติ เหฏฺฐาปาสาเท ‘‘ฐิต’’อิติ ปเท สมฺพนฺโธ. เหฏฺฐาปาสาทสฺส วา ถมฺภานนฺติ โยชนา. เหฏฺฐา สมฺมตาย สีมาย อุปริ อาโรหนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนติ ฉทนโกฏิยํ.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ตเล. ปิฏฺฐิปาสาเณ สีมํ พนฺธนฺติ วิย พนฺธนฺตีติ โยชนา. เตเนว ปริจฺเฉเทนาติ เตเนว ตลปริจฺเฉเทน. ตาลมูลปพฺพเตปีติ เอตฺถ ตาลมูลํ นาม เหฏฺฐา มหนฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺเพน ตนุกํ โหติ, เตน สทิเส ปพฺพเตปิ. วิตานสณฺฐาโนติ อุลฺโลจสฺส สณฺฐาโน. จตูสุ ทิสาสุ นิคฺคตสาขรุกฺขสณฺฐาโน วา ขุชฺชรุกฺขสณฺฐาโน วา โหติ. ยถา ปพฺพโต วิตานสณฺฐาโน โหติ, เอวํ มุทิงฺคสณฺฐาโน วา โหติ ปณวสณฺฐาโน วาติ โยชนา. ตตฺถ มุทิงฺโค มชฺเฌ ถูโล โหติ, มูเล จ อนฺเต จ ตนุโก. ปณโว มชฺเฌ ตนุโก โหติ, มูเล จ อคฺเค จ ถูโล. เตสํ สณฺฐาโน มุทิงฺคสณฺฐาโน วา ปณวสณฺฐาโน วา. เหฏฺฐา วาติ มุทิงฺคสณฺฐานสฺส ปพฺพตสฺส เหฏฺฐา วา. มชฺเฌ วาติ ปณวสณฺฐานสฺส มชฺเฌ วา. เทฺว กูฏานีติ เทฺว สิขรานิ. กูฏนฺตรนฺติ กูฏานํ มชฺฌํ. จินิตฺวา วาติ อิฏฺฐกสิลาหิ จินิตฺวา วา. ปูเรตฺวา วาติ ปํสุวาลิกาหิ ปูเรตฺวา วา.

สปฺปผณสทิโสติ สปฺปสฺส ผเณน สทิโส, ขุชฺโช ปพฺพโตติ อตฺโถ. อากาสปพฺภารนฺติ ภิตฺติยา อปริกฺขิตฺตํ อากาสสงฺขาตํ ปพฺภารํ. สีมปฺปมาโณติ สทฺธึ อนฺโตสุสิเรน สีมปฺปมาโณ. อคฺคโกฏินฺติ อคฺคสงฺขาตํ โกฏึ. สเจ ปน ปพฺพตสฺส เหฏฺฐา อนฺโตเลณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อุปริมสฺสาติ อนฺโตเลณสฺส อุปริ ฐิตสฺส. ปารโตติ พาหิรโต. อสฺสาติ ปพฺพตสฺส พหีติ สมฺพนฺโธ. โอรโตติ อนฺตโต. เลณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. กิตฺตกํ มหนฺตนฺติ อาห ‘‘สีมาปริจฺเฉทมติกฺกมิตฺวา ฐิต’’นฺติ. กิตฺตกํ ขุทฺทกนฺติ อาห ‘‘สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณ’’นฺติ. ตนฺติ ขุทฺทกํ เลณํ. อติขุทฺทกนฺติ สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณาภาวโต อติขุทฺทกํ. ตโตติ อุปริสีมโต. พหีติ สีมโต พหิ. ‘‘ยทิ สีมปฺปมาณํ, สีมา โหติเยวา’’ติ อิมินา ยทิ น สีมปฺปมาณํ, น สีมา โหติเยวาติ ทสฺเสติ.

ตนฺติ ขณฺฑสีมํ. ปูเรตฺวาติ อิฏฺฐกมตฺติกาทีหิ ปูเรตฺวา. อฏฺฏํ พนฺธิตฺวาติ อฏฺฏาลกํ พนฺธิตฺวา. อุมงฺคนทีติ เอตฺถ อุกาโร โอการวิปรีโต, ตสฺมา ปถวิยํ โอตริตฺวา ปวิสิตฺวา มงฺคติ คจฺฉตีติ อุมงฺคาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุมงฺคาจ สา นที เจติ อุมงฺคนที. ตตฺถาติ อุมงฺคนทิยํ. เหฏฺฐาปถวิตเล ฐิโตติ สีมาย เหฏฺฐาปถวิตเล อิทฺธิยา ฐิโต.

สีมามาฬเกติ ขณฺฑสีมาย มาฬเก. วฏรุกฺโขติ นิโคฺรธรุกฺโข. ตโตติ วฏรุกฺขโต. นิคฺคตปาโรโหติ ปวทฺธํว หุตฺวา รุกฺโข อาโรหติ อเนนาติ ปาโรโห, เอโก มูลวิเสโส. นิคฺคโต ปาโรโห นิคฺคตปาโรโห. มหาสีมํ โสเธตฺวาติ เอตฺถ โสธนํ นาม มหาสีมคตานํ ภิกฺขูนํ หตฺถปาสานยนํ, สีมโต วา พหิกรณํ. พหิทฺธาติ ทฺวีหิ สีมาหิ พหิทฺธา. ‘‘พหิฏฺฐา’’ติปิ ปาโฐ. พหิ ฐิตา กาตพฺพาติ อตฺโถ. อนาหจฺจาติ มหาสีมาย ปถวีตลํ วา ตตฺถชาตรุกฺขาทีนิ วา น อาหนิตฺวา. เอวนฺติ ยถา ขณฺฑสีมาย, เอวํ ตถาติ อตฺโถ. สีมามาฬเกติ ขณฺฑสีมามาฬเก.

สีมามาฬเกติ ทฺวินฺนํ สีมานํ องฺคเณ. สีมามาฬกสฺสาติ กมฺมสฺส กตฏฺฐานสฺส สีมามาฬกสฺส. เวหาสฏฺฐิตสาขายาติ กมฺมสฺส อกตฏฺฐาเน สีมามาฬเก อุฏฺฐิตาย เวหาเส ฐิตาย สาขาย. ตสฺสาติ ภิกฺขุโน ปาทา วา นิวาสนปารุปนํ วาติ สมฺพนฺโธ. ปุริมนเยปีติ ‘‘สีมามาฬเก วฏรุกฺโข โหตี’’ติอาทินา วุตฺเต ปุริมนเยปิ. ตตฺราติ ปุริมนเย. อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏตีติ ทฺวีหิ สีมาหิ อุฏฺฐิตรุกฺขสฺส สาขา วา ตโต นิคฺคตปาโรโห วา ทฺวีสุ สีมาสุ ปถวีตลํ วา ตตฺถ ชาตรุกฺขาทีนิ วา อาหจฺจ ฐิตตฺตา อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ. อาเนตพฺโพติ เอตฺถ ทฺวิกมฺมิกาย นีธาตุยา อปธานกมฺมสฺเสว วุตฺตตฺตา ‘‘ภิกฺขู’’ติ ปธานกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. อพฺภุคฺคจฺฉตีติ อพฺภํ อากาสํ อุคฺคจฺฉติ. ตตฺราติ ปพฺพเต. กสฺมา อาเนตพฺโพติ อาห ‘‘พชฺฌมานาเยว หี’’ติอาทิ. ตตฺถ พชฺฌมานาเยวาติ กมฺมวาจาย พชฺฌมานาเยว. อิมินา อพทฺธสีมา ปมาณรหิตํ เทสํ โอตรตีติ ทสฺเสติ. ยํกิญฺจีติ ยํกิญฺจิ ปพฺพตาทิ. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กสฺมึจิ ฐาเน. เอกสมฺพนฺเธนาติ พทฺธสีมาย เอกสมฺพนฺเธน. อิตีติ ตสฺมา อาเนตพฺโพติ โยชนา.

๑๔๐. ตีณิ โยชนานิ ติโยชนํ. ‘‘ปมาณ’’นฺติ อิมินา ปรมสทฺทสฺส อติเรกอุตฺตมตฺเถ นิวตฺเตติ. เอติสฺสาติ สีมาย. สมฺมนนฺเตน ภิกฺขุนาติ สมฺพนฺโธ. โกณโต มินิตํ โกณนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อาปตฺติญฺจาติ ทุกฺกฏาปตฺติญฺจ.

ปารยตีติ อชฺโฌตฺถรติ. ‘‘กิตกาภิเธยฺยลิงฺคา’’ติ (กจฺจายนสาเร ๔๕ คาถายํ) วจนโต อภิเธยฺยภูตํ สีมํ สนฺธาย อิตฺถิลิงฺควเสน ปาราติ วุตฺตํ. นทิยาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. นทินฺติ หิ อตฺโถ. นทึ อชฺโฌตฺถรมานํ สีมนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ นทิปารสีมายํ. ยตฺถสฺสาติ เอตฺถ ยตฺถ อสฺสาติ ปทวิภาคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถ นทิยา’’ติอาทิ. ‘‘นทิยา’’ติ อิมินา ยํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ธุวนาวาติ เอตฺถ ธุวสทฺโท นิจฺจตฺโถติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺจรณนาวา’’ติ. อิมินา ธุเวน นิจฺเจน สญฺจรณนาวา ธุวนาวาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ โหติ, ภเวยฺย วา. นาวาย ปมาณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยาติ นาวา. ปาชนปุริเสนาติ เอตฺถ ปาชนํ นาม เอโก นาวาย คมนูปกรณวิเสโส. โส หิ ปชติ นาวา คจฺฉติ อเนนาติ ปาชนนฺติ วุจฺจติ. ชการสฺส จการํ กตฺวา ปาจนนฺติปิ ยุชฺชเตว. ตสฺส คาหเกน ปุริเสน สทฺธินฺติ อตฺโถ. สา นาวา นีตาติ สมฺพนฺโธ. อุทฺธํ วา อโธ วาติ นทิยา ปฏิโสตํ วา เหฏฺฐาโสตํ วา. เถเนหิ วาติ โจเรหิ วา. กิญฺจาปิ หฏา, ปน ตถาปิ อวสฺสํ ลพฺภเนยฺยา, ธุวนาวาว โหตีติ โยชนา. วาเตน วาติ มาลุเตน วา ‘‘ฉินฺน’’อิติ สมฺพนฺโธ. วีจีหีติ ตรงฺเคหิ. ตรงฺโค หิ วิจิตฺตากาเรน จิโนติ วฑฺฒตีติ วีจีติ วุจฺจติ. กิญฺจาปิ นทีมชฺฌํ นีตา, ปน ตถาปิ อวสฺสํ อาหริตพฺพา, ธุวนาวาว โหตีติ โยชนา. โอคเตติ โอตริตฺวา คเต. ถลํ อุสฺสาริตาติ ถลํ อุกฺขิปิตฺวา สาริตา ปาปิตา นาวาปีติ สมฺพนฺโธ. วิสงฺขตปทราติ สงฺขตวิรหิตผลกา วา. ธุวนาวาว โหตีติ นิมิตฺตกิตฺตนกาเล นิจฺจสญฺจรณนาวตฺตา ธุวนาวาว โหตีติ อธิปฺปาโย. ตตฺราติ ‘‘ธุวนาวา’’ติวจเน. นิมิตฺตํ วา สีมา วา กมฺมวาจาย คจฺฉตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ น นิมิตฺตํ กมฺมวาจาย คจฺฉติ, สีมาย ปน อวินาภาวโต วุตฺตํ ‘‘กมฺมวาจาย คจฺฉตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมาว นาวาย อาคจฺฉนฺตาปิ ภควตา อนุญฺญาตา, ตสฺมา.

ยตฺถาติ นทิปารสีมสมฺมนนฏฺฐาเน. รุกฺขสงฺฆาฏมโยติ รุกฺขสมูเหน กโต. ปทรพทฺโธติ ผลเกหิ พทฺโธ. สญฺจรณโยคฺโคติ สญฺจรณกฺขโม. ปาฬิยํ ‘‘อสฺสา’’ติ ฐาเน อฏฺฐกถายํ ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อสฺสา’’ติปทสฺส โหตีติ อตฺโถเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตํขณญฺเญวาติ ตสฺมึ นิมิตฺตกิตฺตกฺขเณเยว. รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา กโตติ สมฺพนฺโธ. เอกปทิกเสตูติ เอเกน ปเทน คมนโยคฺโค เอกปทิโก, โสเยว เสตูติ เอกปทิกเสตุ. อกปฺปิยเสตุํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. เตนาติ เสตุนา. สญฺจริตุํ น สกฺกา โหตีติ โยชนา.

ยตฺถาติ ยสฺมึ นทิปารสีมสมฺมนนฏฺฐาเน. อภิมุขติตฺเถเยวาติ สีมาย อภิมุขติตฺเถ เอว. ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺถโต อีสกํ อุทฺธํ อาโรหนฺโตปิ อโธ โอโรหนฺโตปิ กปฺปตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. อีสกนฺติ เอกอุสภ ทฺวิอุสภาทิวเสน มนํ อปฺปมตฺตํ. อุทฺธํ วาติ อภิมุขติตฺถโต อุปริ วา. อโธ วาติ ตโต เหฏฺฐา วา. คาวุตมตฺตพฺภนฺตเรติ คาวุตปมาณสฺส ฐานสฺส อพฺภนฺตเร.

สหนิมิตฺตกิตฺตนวิธินา สมฺมนิตพฺพวิธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมญฺจ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสุ ตีเรสุ ฐาตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอกสฺมึ ตีเร ฐตฺวา’’ติ. ตโตติ นิมิตฺตโต. อตฺตานนฺติ นิมิตฺตกิตฺตนํ วินยธรํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริกฺขิปนฺเตนาติ ปริยายนฺเตน. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปริจฺเฉทสฺส. สมฺมุขฏฺฐาเนติ อโธโสเต นทิตีเร ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน. ตโตติ นิมิตฺตโต. ตสฺสาติ ตตฺตกสฺส ปริจฺเฉทสฺส. สมฺมุขา นทิตีเร นิมิตฺตํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆเฏตพฺพนฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อถาติ นิมิตฺตกิตฺตนโต ปจฺฉา. ‘‘สพฺพนิมิตฺตานํ อนฺโต ฐิเต ภิกฺขู หตฺถปาสคเต กตฺวา’’ติ อิทํ สพฺพํ เอกํ คามเขตฺตํ พฺยาเปตฺวา สมฺมนิตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ สกลํ คามเขตฺตํ อพฺยาเปตฺวา เอกเทเส สมฺมนิตํ โหติ, นิมิตฺตโต พหิ ฐิเต ภิกฺขูปิ หตฺถปาสคเต กตฺวา สมฺมนิตพฺพา. กมฺมนฺติ สีมสมฺมุติกมฺมํ. ‘‘ฐเปตฺวา นทิ’’นฺติวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นที ปน พทฺธสีมสงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ.

ทีปโก โหตีติ เอตฺถ ทีโปติ อนฺตรทีโป. โส หิ ยสฺมา ชลมชฺเฌ ทิปฺปติ, ยสฺมา จ ทฺวิธา อาโป เอตฺถ สนฺทติ, ตสฺมา ทีโปติ วุจฺจติ, โสเยว ขุทฺทกฏฺเฐน ทีปโก. กกาโร หิ ขุทฺทกตฺถวาจโก. ตนฺติ ทีปกํ. อตฺตนาติ วินยธเรน. โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จาติ อโธโสเต นทิตีเร ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุเข โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จ. ปรตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กิสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน นิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘นทิยา โอริมตีเร นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน’’ติ. ตโตติ นิมิตฺตโต. สมฺมุขา นิมิตฺตํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จาติ ปรตีเร อุปริโสเต ฐิตสฺส นิมิตฺตสฺส สมฺมุเข ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จ. ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตนาติ โอริมตีเร อุปริโสเต ปฐมํ กิตฺติเตน นิมิตฺเตน. เอกา สีมา อิมสฺสาติ เอกสีโม, ทีปโก. ‘‘ตีรทฺวยญฺจา’’ติ ปทมเปกฺขิตฺวา ‘‘เอกสีม’’นฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. วจฺจมนเปกฺขิตฺวา ‘‘เอกสีมา’’ติปิ นิจฺจอิตฺถิลิงฺควเสน ปาโฐ อตฺถิ.

อุทฺธํ วา อโธ วาติ เอตฺถ วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ. อถาติ ตสฺมึ อธิกตเร สตีติ โยชนา. วิหารสีมปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมวาติ สเจ ทีปโก อโธ อธิกตโร โหติ, โอริมตีเร อโธโสเต ฐิตสฺส วิหารสีมปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมว. สิขรนฺติ สิงฺคํ. ตญฺหิ สิขํ มตฺถกํ ราติ คณฺหาตีติ สิขรนฺติ วุจฺจติ. ตโตติ ทีปกสฺส ปาริมนฺตนิมิตฺตโต. ปรตีรนิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อยํ ทีปกสฺส วิหารสีมปริจฺเฉทโต อโธ อธิกตเร วินิจฺฉโย. อุทฺธํ อธิกตเรปิ อิมินานุสาเรน เวทิตพฺโพติ โส น ทสฺสิโต. ปพฺพตสณฺฐานาติ ปพฺพเตน สมํ ฐานํ เอติสฺสาติ ปพฺพตสณฺฐานา.

อุทฺธมฺปิ อโธปีติ ปิสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อุโภปิ สิขรานีติ อุทฺธํ สิขรํ, อโธ สิขรนฺติ อุโภปิ สิขรานิ. มุทิงฺคสณฺฐานาติ มูเล จ อคฺเค จ ตนุกสฺส มชฺเฌ ถูลสฺส มุทิงฺคสฺส สณฺฐานา.

สพฺพปฐเมน นเยนาติ อุทฺธํ อธิกนยสฺส, อโธ อธิกนยสฺส, อุทฺธํอโธอธิกนยสฺส จาติ สพฺเพสํ นยานํ ปฐเมน วิหารสีมทีปกานํ สเมน นเยน. ปณวสณฺฐานาติ มูเล จ อคฺเค จ ถูลสฺส มชฺเฌตนุกสฺส ปณวสฺส สณฺฐานา.

๗๒. อุโปสถาคาราทิกถา

๑๔๑. อนุปริเวณิยนฺติ เอตฺถ อนุสทฺทสฺส วิจฺฉตฺถํ, ปริเวณสทฺทสฺส จ ลิงฺควิปลฺลาสภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ ปริเวเณ’’ติ. ปริเวณสทฺโท หิ นปุํสกลิงฺโค, อิธ ปน ลิงฺควิปลฺลาสํ กตฺวา อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ. ‘‘สงฺเกตํ อกตฺวา’’ติ อิมินา อสงฺเกเตนาติ ปทสฺส กิริยาวิเสสนตฺตํ ทีเปติ. ‘‘กมฺมวาจายา’’ติ อิมินา สมูหนิตฺวาติ ปทสฺส กรณํ ทสฺเสติ.

๑๔๒. ยโตติ เอตฺถ โตปจฺจยสฺส การณตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา’’ติ. ‘‘หตฺถปาเส’’ติ อิมินา หตฺถปาสโต พหิ นิสินฺเน อกโตวสฺส อุโปสโถ โหตีติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. วตฺถุวเสนาติ อฏฺฐุปฺปตฺติวเสน. อุโปสถสฺส ปมุขสฺส อพฺโภกาเส วา มาฬกาทีสุ วาติ สมฺพนฺโธ. นิมิตฺตุปคา วา อนิมิตฺตุปคา วาติ เหฏฺฐา อฏฺฐสุ นิมิตฺเตสุ วุตฺตา นิมิตฺตุปคา วา อนิมิตฺตุปคา วา ปพฺพตาทโย วา อญฺเญ วา กิตฺเตตพฺพา.

ปฐมตรํ น อาคจฺฉติ, ทุกฺกฏนฺติ อุโปสเถ โฆสิยมาเน ปฐมตรํ น อาคจฺฉติ, ทุกฺกฏํ. วิหารสฺส มชฺเฌ โหตีติ โยชนา. เอตฺถาติ โปราณเก อาวาเส. ตตฺถาติ โปราณเก อาวาเส. อสมฺพาโธติ สงฺฆสฺส นิสชฺชฏฺฐานปโหนโก. ตตฺถาติ ปจฺฉา อุฏฺฐิเต อาวาเส.

สพฺเพสํ นิสชฺชฏฺฐานนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ เถรสฺส วิหาเร. โสติ เถรสฺส วิหาโร. เอตฺถาติ ตุมฺหากํ วิหาเร. สพฺเพสํ โอกาโส นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ตํ อสุกํ นาม อาวาสํ. ‘‘วฏฺฏตี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ เถรสฺส.

๗๔. อวิปฺปวาสสีมานุชานนกถา

๑๔๓. อนฺธกวินฺทํ นามาติ ตสฺส คามสฺส นามํ. ตนฺติ อนฺธกวินฺทํ. เถโรติ มหากสฺสปตฺเถโร. ตโตติ อนฺธกวินฺทโต. อิมินา ‘‘อนฺธกวินฺทา’’ติ เอตฺถ นิสฺสกฺกตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. อุโปสถนฺติ ตทตฺเถ อุปโยควจนํ. อุโปสถตฺถายาติ หิ อตฺโถ. อนฺธกวินฺทา ราชคหํ อาคมนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ราชคหํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ หีติ ยสฺมา. อนฺธกวินฺทา วิหารํ อนฺโต กตฺวา ‘‘อฏฺฐารส มหาวิหารา’’ติ วุตฺตํ. เนสนฺติ อฏฺฐารสนฺนํ มหาวิหารานํ. สงฺฆสฺส สามคฺคิทานตฺถนฺติ เอตฺถ สงฺฆสฺส สามคฺคิทานํ อตฺตโน อุโปสถกิจฺจํ สิทฺธํ. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘อุโปสถํ อาคจฺฉนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สิปฺปินิยํ นามา’’ติ อิมินา นทึ ตรนฺโตติ เอตฺถ นทิยา นามํ ทสฺเสติ. มนํ วูโฬฺหติ เอตฺถ มนนฺติ นิปาโต อีสกตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อีสก’’นฺติ. ‘‘อปฺปมตฺต’’นฺติ อิมินา ‘‘อีสก’’นฺติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘วูฬฺหภาโว’’ติ อิมินา ภาวปจฺจเยน วินา ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ ทสฺเสติ. จณฺเฑนาติ ขเรน. ตตฺถาติ นทิยํ. อมนสิกโรนฺโตติ ‘‘จณฺฑโสต’’นฺติ อาโภคํ อกโรนฺโต. น ปน วูโฬฺหติ น ปน มหาวูโฬฺห. อุทกพฺภาหตานีติ อุทเกน อภิอาหตานิ. อสฺสาติ เถรสฺส. อลฺลานีติ ตินฺตานิ.

๑๔๔. ปุริมกมฺมวาจาติ ‘‘สมฺมตา สา สีมา สงฺเฆน ติจีวเรน อวิปฺปวาสา’’ติ ปุเร วุตฺตา กมฺมวาจา. อยเมวาติ ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจา’’ติปทํ ปกฺขิปิตฺวา อนุปญฺญตฺตา อยเมว กมฺมวาจา. อยนฺติ ปจฺฉิมกมฺมวาจา. หิ ยสฺมา ภิกฺขุนิสงฺโฆ อนฺโตคาเม วสติ, ตสฺมา ปุริมาเยว วฏฺฏตีติ โยชนา. ยทิ เอวนฺติ ยทิ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อยํ ปจฺฉิมกมฺมวาจา วฏฺฏนํ สิยา ภเวยฺย, เอวํ สตีติ โยชนา. โสติ ภิกฺขุนิสงฺโฆ. เอตาย กมฺมวาจายาติ ปจฺฉิมกมฺมวาจาย. น ลเภยฺยาติ อนฺโตคาเม วสนตฺตา ติจีวรปริหารํ น ลเภยฺย. กึ น ลภติเยวาติ อาห ‘‘อตฺถิ จสฺส ปริหาโร’’ติ. อสฺสาติ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส. เทฺวปิ สีมาโยติ สมานสํวาสกสีมา จ อวิปฺปวาสสีมา จาติ เทฺวปิ สีมาโย. ตตฺถาติ ภิกฺขุภิกฺขุนีสุ. ตสฺสาติ ภิกฺขูนํ สีมาย. เอเสว นโยติ ภิกฺขุนีนํ สีมํ อชฺโฌตฺถริตฺวาปิ อนฺโตปวิสิตฺวาปิ ภิกฺขูนํ สีมาย สมฺมเน เอเสว นโย. เอเตติ ภิกฺขุภิกฺขุนิโย. สามญฺญตฺตา หิ ปุลฺลิงฺเคน วุตฺตํ. เอตฺถ จาติ ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจา’’ติปเท จ. สงฺคโห เวทิตพฺโพ, กสฺมา? คาเมน นิคมนครานํ เอกลกฺขณตฺตา.

ปริกฺเขโปกาโสติ ปริกฺเขปารโหกาโส. เตสูติ คามคามูปจาเรสุ. ปริหารนฺติ จีวรวิปฺปวาสอาปตฺติอปนยนํ. ‘‘อิตี’’ติอาทิ นิคมนํ. เอตฺถาติ สมานสํวาสกอวิปฺปวาสสีมาสุ. อตฺตโน ธมฺมตายาติ อตฺตโน สภาเวน. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตสฺสาติ อวิปฺปวาสสีมาย. วิสุนฺติ สมานสํวาสกสีมโต ปาเฏกฺกํ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ สีมาสุ. อวิปฺปวาสายาติ อวิปฺปวาสสีมาย. ตนฺติ คามํ. สาติ อวิปฺปวาสสีมา. สมฺมตาย สีมายาติ อวิปฺปวาสสีมาย สมฺมตาย สติยาติ สมฺพนฺโธ. สมฺมตโต ปจฺฉาติ วา โยชนา. นิวิสตีติ นิวาสตฺถาย วิสติ ปวิสติ. โสปีติ คาโมปิ. สีมสงฺขฺยํเยวาติ อวิปฺปาสสีมโวหารเมว. อธิฏฺฐิตเตจีวริกา ภิกฺขู ปริหารํ ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ยถา ปจฺฉา นิวิฏฺโฐ คาโม สีมสงฺขฺยํเยว คจฺฉติ, เอวนฺติ โยชนา. ‘‘ปวิสิสฺสามา’’ติ เคหานิ กตานิ, ‘‘ปวิสิสฺสามา’’ติ อาลโยปิ อตฺถีติ โยชนา. อาลโยปีติ อเปกฺโขปิ. อปวิฏฺฐาติ เคหานิ อปวิฏฺฐา. เคหเมว ฉฑฺเฑตฺวาติ เคหํ ฉฑฺเฑตฺวา เอว. อิมินา เคเห ฉฑฺฑิเต สพฺพํ ฉฑฺฑิตเมวาติ ทสฺเสติ. ปวิฏฺฐํ วา อคตํ วา เอกมฺปิ กุลํ อตฺถิ สเจติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘เอกมฺปิ กุลํ ปวิฏฺฐํ วา’’ติ อิทํ นวคามํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘เอกมฺปิ กุลํ อคตํ วา’’ติ อิทํ โปราณกคามํ สนฺธายาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺราติ ‘‘วตฺตํ ชานิตพฺพ’’นฺติวจเน. อวิปฺปวาสสีมายนฺติ มหาสีมาย. สา เอว หิ ยสฺมา อวิปฺปวาสกมฺมวาจาย พหุลปโยชนา โหติ, ตสฺมา อวิปฺปวาสสีมาติ วุจฺจติ. อิตรายาติ อวิปฺปวาสสีมาย. ตตฺถาติ ตาสุ ทฺวีสุ สีมาสุ. นิราสงฺกฏฺฐาเนสุ ฐตฺวาติ เจติยงฺคณาทีนํ ขณฺฑสีมาย อโนกาสตฺตา วุตฺตํ. ขณฺฑสีมญฺหิ สมฺมนนฺตา เจติยงฺคณาทิฏฺฐานํ ปหาย อญฺญสฺมึ วิวิตฺโตกาเส วิหารปจฺจนฺตํ ขณฺฑิตฺวา สมฺมนนฺติ. สมูหนิตุนฺติ อวิปฺปวาสสีมํ สมูหนิตุํ. ปฏิพนฺธิตุํ น สกฺขิสฺสนฺเตวาติ อวิปฺปวาสํเยว ชานิตฺวา ขณฺฑสีมาย อญฺญาตตฺตา ปฏิพนฺธิตุํ น สกฺขิสฺสนฺเตว. สีมสมฺเภทนฺติ ขณฺฑสีมอวิปฺปวาสสีมานํ สมฺเภทํ. สาสนนฺตรธาเนน วาติ สตฺถุ อาณาย อนฺตรธาเนน วา. สาธุกํ ปนาติ นิกฺกงฺขํ ปน.

๗๖. คามสีมาทิกถา

๑๔๗. อุโปสถกมฺมสฺส วิสุํ คหิตตฺตา เสสกมฺมวเสน สมานสํวาสกตา คเหตพฺพา โคพลิพทฺทนเยน วา ปาริเสสนเยน วา. ตนฺติ สมานสํวาสเอกูโปสถภาวํ. ‘‘อปริจฺฉินฺนายา’’ติ อิมินา อฏฺฐปิตายาติ เอตฺถ ฐปธาตุยา อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. คามํ วา นิคมํ วาติ เอตฺถ นครํ เกน สงฺคหิตนฺติ อาห ‘‘คามคฺคหเณน เจตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺถาติ ‘‘คามํ วา นิคมํ วา’’ติ ปาเฐ, คามคฺคหเณนาติ สมฺพนฺโธ. อถ วา เอตฺถาติ คามนิคมนคเรสุ, นครมฺปีติ สมฺพนฺโธ. คามาทีนํ ปริจฺเฉทํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ คามนิคมนคเรสุ. คามโภชกาติ คามํ ภุญฺชนฺตีติ คามโภชกา. พลินฺติ กรํ. โส หิ ตํ นิสฺสาย คามโภชกา พลนฺติ ชีวนฺติ อเนนาติ พลีติ วุจฺจติ. ยมฺปิ เอกํ ปเทสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา เทตีติ โยชนา. คามเขตฺเตติ รญฺโญ อาณา ขิปิยติ เอตฺถาติ เขตฺตํ, คาโมเยว เขตฺตํ คามเขตฺตํ, ตสฺมึ. อยมฺปีติ อยํ ปเทโสปิ. โสปีติ ปเทโสปิ. วิสุํคาโม นามาติ โยชนา. โสปิ วิสุํคาโม คามสีมา โหติเยวาติ โยชนา. วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทินฺโน คาโม วิสุํคาโม. ตสฺมาติ ยสฺมา วิสุํ คาโม โหติ, ตสฺมา. สา จาติ วิสุํคามสีมา จ. อิตราติ วิสุํคามสีมโต อญฺญา ปกติคามนครนิคมสีมา จาติ โยชนา.

เอวนฺติ ‘‘อสมฺมตาย ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปาเฐน. ตนฺติ สีมปริจฺเฉทํ. อปริจฺฉินฺเนติ ราชูหิ อปริจฺฉินฺเน. ‘‘อฏวิปเทเส’’ติ อิมินา นตฺถิ คาโม เอตฺถาติ อคามโกติ วจนตฺถสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. วิชฺฌาฏวิสทิเสติ วิคตํ อคฺคิโน ฌายนเมตฺถาติ วิชฺฌา, โจราทโย มนุสฺเส อาภุโส ฏวนฺติ ปีฬยนฺติ เอตฺถาติ อาฏวิ. วิชฺฌา จ สา อาฏวิ เจติ วิชฺฌาฏวิ, ตาย สทิเส วิชฺฌาฏวิสทิเส. เอตฺถ ปุริมนเย คามาทีหิ อาสนฺโน วา โหตุ, อนาสนฺโน วา เตหิ อปริจฺฉินฺโน อฏวิปเทโส คเหตพฺโพ. ปจฺฉิมนเย ทูโร มนุสฺสานํ อนาคมนปโถ อาฏวิปเทโส คเหตพฺโพติ อยเมเตสํ วิเสโส. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. สมนฺตาติ สมนฺตโต. อยํ สีมาติ อยํ สตฺตพฺภนฺตรสีมา. ตตฺถาติ สตฺตสุ อพฺภนฺตเรสุ. สมนฺตา ฐิตสฺส วา นิสินฺนสฺส วา อพฺภนฺตเร อนฺโตโกฏฺฐาเส ชาตํ อพฺภนฺตรํ อฏฺฐวีสหตฺถปมาณํ.

ยา กาจิ นที อสีมาว โหตีติ สมฺพนฺโธ. นทีสีมลกฺขณปตฺตาติ นทีสีมลกฺขณํ ปตฺตา. อิมินา สีมลกฺขณํ อปตฺตา นที พนฺธิยมานา สีมาว โหตีติ ทสฺเสติ. สาวธารเณน ‘‘อตฺตโน สภาเวเนวา’’ติ อิมินา ภิกฺขูนํ พนฺธนภาเวนาติ อตฺถํ นิวตฺเตติ. เอตฺถาติ นทิยํ. เอตฺถาติ ชาตสฺสรสมุทฺเทสุ. เยน เกนจีติ อนฺตมโส ติรจฺฉานคเตนปิ เยน เกนจิ. ขณิตฺวา อกโต สยํชาโตติ สมฺพนฺโธ. อิทํ เหตุอนฺโตคธวิเสสนํ. ขณิตฺวา อกตตฺตาติ หิ อตฺโถ. สยํชาโตติ สยเมว ชาโตติ เอวกาโร โยเชตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยน เกนจิ ขณิตฺวา อกโต’’ติ. โสพฺโภติ สํ อุโภติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. ตตฺถ สํสทฺโท สมนฺตตฺถวาจโก, อุภสทฺโท ปูรณตฺถวาจโก. ตสฺมา สมนฺตโต อาคเตน อุทเกน อุภติ ปูรติ เอตฺถาติ โสพฺโภติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมนฺตโต อาคเตน อุทเกน ปูริโต ติฏฺฐตี’’ติ.

ตตฺถาติ นทีสมุทฺทชาตสฺสเรสุ, อาธาเร ภุมฺมํ. ยํสทฺโท ฐานวิสโยติ อาห ‘‘ยํ ฐาน’’นฺติ. มชฺฌิมสฺสาติ ถามมชฺฌิมสฺส. วกฺขติ หิ ‘‘ถามมชฺฌิเมนา’’ติ. ‘‘สมนฺตโต’’ติ อิมินา สมนฺตาติ เอตฺถ นิสฺสกฺกตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อุทกุกฺเขเปนา’’ติ อิมินา อุทกุกฺเขปาติ เอตฺถ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. อุทกํ อุกฺขิปิตฺวา ขิปิยติ เอตฺถาติ อุทกุกฺเขโป. ‘‘ปริจฺฉินฺน’’นฺติ อิมินา ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. อกฺขธุตฺตาติ เอตฺถ อกฺโขติ ปาสโก. โส หิ อกติ กุฏิลํ คจฺฉติ อเนนาติ อกฺโขติ วุจฺจติ, ธวนฺติ มริยาทมติกฺกมฺม กีฬาทิปสุตํ คจฺฉนฺตีติ ธุตฺตา, อกฺเขสุ ธุตฺตา อกฺขธุตฺตา. ทารุคุฬนฺติ สารทารุมยํ คุฬํ. ‘‘วาลุกํ วา’’ติ อิมินา ‘‘อุทกุกฺเขปา’’ติ เอตฺถ อุปลกฺขณํ ทสฺเสติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ปเทเส. อยนฺติ ปเทโส. ตสฺสาติ อุทกุกฺเขปสฺส.

เอตฺถาติ นทีสมุทฺทชาตสฺสเรสุ. มุขทฺวารนฺติ สมุทฺทาทีนํ มุขสงฺขาตํ ทฺวารํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพาย นทิยํ. เถรวาทํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ‘‘โยชนํ…เป… วฏฺฏตี’’ติ ยํ ปน วจนํ มหาสุมตฺเถเรน วุตฺตนฺติ โยชนา. ตตฺราปีติ โยชนนทิยมฺปิ. ปฏิกฺขิตฺตาการํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ. นทิยา ปมาณนฺติ นทิยา คมฺภีรปมาณเมว, น อายามวิตฺถารปมาณนฺติ อตฺโถ. ‘‘น โยชนํ วา อทฺธโยชนํ วา’’ติ วจนมฺปิ อิทเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาปิ อายามวิตฺถารปมาณํ น วุตฺตํ, ปภวโต ปน ยาว มุขทฺวารา อายามวิตฺถารวเสน กมฺมํ กาตุํ ปโหนกนทีเยว คเหตพฺพาติ ทฏฺฐพฺพา. ยา นทีติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺส สุตฺตสฺสาติ ‘‘ติมณฺฑล’’นฺติอาทิกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส. ปภวโตติ สมุทาคมโต. เอตฺถาติ นทิยํ. สพฺเพหิ ภิกฺขูหิ ฐเปตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ เอกอุทกุกฺเขปโต.

กิตฺตกา ปริปุณฺณา โหตีติ อาห ‘‘สมติตฺถิกา’’ติ. ติตฺเถน สมํ ปริปูรตีติ สมติตฺถิกา. อุทกสาฏิกํ นิวาเสตฺวาปีติ ปิสทฺโท ‘‘อนิวาเสตฺวาปี’’ติ ทสฺเสติ. อุทกสาฏิกํ อนิวาเสนฺโตปิ วตฺเถน อวินาภาวโต อญฺญํ นิวาเสตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. นาวาย ฐตฺวา กริยมาเน กึ คจฺฉนฺติยาปิ นาวาย กาตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘คจฺฉนฺติยา ปนา’’ติอาทิ. ‘‘กสฺมา’’ติอาทินา การณํ ทสฺเสติ. หีติ ยสฺมา. ตนฺติ อุทกุกฺเขปมตฺตํ. เอวํ สติ…เป… อนุสาวนา โหติ, ตสฺมา คจฺฉนฺติยา นาวาย กาตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทินา ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. น เกวลํ นาวายเมวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺโตนทิย’’นฺติอาทิ.

รุกฺขสฺสาติ อนฺโตนทิยํ ชาตสฺส รุกฺขสฺส. สาขา วา ปติฏฺฐิตาติ สมฺพนฺโธ. สีมํ วา โสเธตฺวาติ วิหารสีมคามสีมาสุ ฐิตานํ หตฺถปาสานยนพหิกรณวเสน สีมํ วา โสเธตฺวา. ชาตรุกฺขสฺส ปวิฏฺฐสาขาย วา ปาโรเห วาติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ พหินทิตีเร ชาตรุกฺขสฺส. ตตฺถาติ ขาณุเก.

ตสฺสาติ ปาสาณทีปกสฺส. ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรติ ปุพฺเพ นทีนิมิตฺตฏฺฐาเน ‘‘อนฺวทฺธมาส’’นฺติอาทินา (มหาว. อฏฺฐ. ๑๓๘) วุตฺตปฺปกาเร. โสติ ปาสาณทีปโก. ปุน โสติ ปาสาณทีปโกเยว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

อาวรณนฺติ ปาฬึ. ตนฺติ อาวรณํ. อาวรเณน วา โกฏฺฐกพนฺเธน วา เหตุภูเตน, ปจฺฉิชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. โกจิ อาวรณปฺปเทโส อชฺโฌตฺถริยตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ อาวรณปฺปเทเส. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ‘‘เหฏฺฐาปาฬิ พทฺธา’’ติ อิทํ นทึ วินาเสตฺวา ตฬากกรณาการทสฺสนํ. เอตฺถาติ นทิยํ, ตฬาเก วา. ฉฑฺฑิตโมทกนฺติ ตฬากรกฺขนตฺถํ เอเกน วาริมคฺเคน ฉฑฺฑิตํ อุทกํ. เทเว อวสฺสนฺเตติ ทุพฺพุฏฺฐิกาลตฺตา วสฺสนฺตกาเลปิ เทเว อวสฺสนฺเต. สาติ นทิโต นีหฏมาติกา. กาลนฺตเรนาติ อญฺเญน กาเลน. อุปฺปติตฺวาติ คามนิคมานํ อุปริ ปติตฺวา. ปวตฺตตีติ ปุพฺเพ วุตฺตปกาเร วสฺสกาเล จตฺตาโร มาเส อพฺโภจฺฉินฺนา สนฺทติ. วิหารสีมนฺติ วิหารสมฺพนฺธํ พทฺธสีมํ.

สมุทฺเทปีติ ปิสทฺโท นทิมเปกฺขติ. ตตฺถาติ ปเทเส. โอตริตฺวาติ เหฏฺฐา ตริตฺวา. ‘‘โอสริตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. สณฺฐหนฺตีติ อุทเกน สมํ ติฏฺฐนฺติ. โสติ ปเทโส. อุทกนฺตโตติ อุทกโกฏิโต. ตตฺถาติ สมุทฺเท. พาธตีติ ปีฬยติ. เตสูติ นาวาอฏฺฏเกสุ. ตนฺติ ปิฏฺฐิปาสาณํ. อูมิโยติ วีจิโย. ตา หิ ปรํปราวเสน อุคฺคนฺตฺวา สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเก มิยนฺติ หึสนฺติ, อนฺโต ปกฺขิปนฺตีติ วา อูมิโยติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถาติ ปิฏฺฐิปาสาเณ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อุทเกเนว ปิฏฺฐิปาสาโณ โอตฺถรียตีติ โยชนา. โสติ ทีปกปพฺพโต. ‘‘ทูเร’’ติ วตฺวา ตสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มจฺฉวธานํ อนาคมนปเถ’’ติ. มจฺฉวธานนฺติ เกวฏฺฏานํ. เต หิ ยสฺมา มจฺเฉ หนนฺติ, ตสฺมา มจฺฉวธาติ วุจฺจนฺติ. ‘‘มจฺฉพนฺธาน’’นฺติปิ ปาโฐ. มจฺเฉ พนฺธนฺตีติ มจฺฉพนฺธาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อนาคมนปเถติ ยตฺถ คนฺตฺวา ตทเหว ปจฺจาคนฺตฺวา น อาคมนปถิเก เทเส. นตฺถิ อาคมนปโถ เอตฺถาติ อนาคมนปโถ, เทโส. ตสฺมึ ‘‘อคมนปเถ’’ติปิ ปาโฐ, โส อยุตฺโต. กสฺมา? อคมนปถสฺส นาธิปฺเปตตฺตา. คนฺตฺวา หิ ปุน อนาคมนปโถเยวาธิปฺเปโต. เตสนฺติ มจฺฉวธานํ. คมนปริยนฺตสฺสาติ คมนโกฏิยา. โอรโตติ โอรภาเค ฐิโต ทีปโก วา ปพฺพโต วาติ โยเชตพฺโพ. ตตฺถาติ โอรภาเค ฐิเตสุ ทีปกปพฺพเตสุ. โอตฺถริตฺวาติ ปกติอุทเกน โอตฺถริตฺวา. ตตฺถาติ โอตฺถริตฺวา ฐิเต สมุทฺเท.

กโรนฺเตหิปิ กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถาติ ยสฺมึ สเร. อยนฺติ อยํ สโร, น ชาตสฺสโร โหติ. อยํ สโร คามเขตฺตสงฺขฺยเมว คจฺฉตีติ โยชนา. ตตฺถาติ สเร. ยตฺถ ปนาติ ยสฺมึ สเร ปน. ตสฺสาติ ชาตสฺสรสฺส. ตตฺถาติ ปเทเส. สเจ คมฺภีรํ อุทกํ โหตีติ โยชนา. ตตฺถาติ อฏฺฏเก. เอตฺถาติ ชาตสฺสเร, ฐิเตสุ ปิฏฺฐิปาสาณทีปเกสูติ โยชนา. ปโหนกชาตสฺสโรติ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ ปโหนโก ชาตสฺสโร. ‘‘สุกฺขตี’’ติ วตฺวา ตเทว สมตฺเถตุํ วุตฺตํ ‘‘นิรุทโก’’ติ. ตตฺถาติ ชาตสฺสเร. สเจ นิรุทกมตฺเตน คามเขตฺตํ คจฺฉติ. กทา คจฺฉตีติ อาห ‘‘สเจ ปเนตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺถาติ ชาตสฺสเร. โปกฺขรณีอาทีนีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อุทกมาติกาทโย สงฺคณฺหาติ. ยทา ขณนฺติ, ตทาติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ‘‘ตํ ฐาน’’นฺติ วุตฺเตปิ น ขณนฏฺฐานเมว คเหตพฺพํ, ‘‘เอตฺถา’’ติ สามญฺญโต วุตฺตตฺตา สพฺโพเยว ชาตสฺสโร คเหตพฺโพ. น เกวลํ อชาตสฺสรมตฺตํ โหติ, อถ โข คามเขตฺตนฺติ อาห ‘‘คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉตี’’ติ.

นนฺติ ชาตสฺสรํ. ปูเรตฺวาติ มตฺติกาทีหิ ปูเรตฺวา. ปาฬินฺติ อาวรณํ. สพฺพเมว นนฺติ สกลเมว ตํ ชาตสฺสรํ. โลณีปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ โสพฺโภเยว ชาตสฺสรสงฺขฺยํ คจฺฉติ, อถ โข โลณีปีติ ทสฺเสติ. อุทกฏฺฐาโนกาเสติ อุทกสฺส ฐาเน โอกาเส.

๑๔๘. สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺตีติ เอตฺถ ‘‘สีมาย สีม’’นฺติ ปทานํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา เตสํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน ปเรส’’นฺติ. ‘‘พทฺธสีม’’นฺติ อิมินา ‘‘สีม’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ วิเสสโต พทฺธสีมาเยว คเหตพฺพาติ ทสฺเสติ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. สํสฏฺฐวิฏปาติ อญฺญมญฺญํ อาสนฺนตฺตา สํสฏฺโฐ วิฏโป เอเตสนฺติ สํสฏฺฐวิฏปา. ‘‘สํสฏฺฐวิฏปา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณมตฺตํ, มูลานิปิ สํสฏฺฐานิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสูติ ทฺวีสุ รุกฺเขสุ. วิหารสีมา จาติ โปราณกวิหารสีมา จ. อนฺโต กตฺวาติ สีมาย อนฺโต กตฺวา. อถ ปจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘ปจฺฉา’’ติ อิมินา อถสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. เอวํ เก อกํสูติ อาห ‘‘เอวํ ฉพฺพคฺคิยา อกํสู’’ติ. เตนาติ กรเณน.

อชฺโฌตฺถรณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปเรส’’นฺติอาทิ. ตสฺสาติ พทฺธสีมาย. ปเทสนฺติ ภิกฺขูหิ กมฺมํ กาตุํ ปโหนกํ เอกเทสํ. อนฺตมโส เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน ฐตฺวา อธิฏฺฐานุโปสถํ กาตุํ ปโหนกํ ปเทสํ. กมฺมํ กาตุํ อปฺปโหนกปเทสํ อนฺโต กริตฺวา พนฺธนฺตา สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺติ นาม. สีมาย อุปจาโรติ ปจฺฉา พนฺธิตพฺพาย สีมาย อุปจาโร. ‘‘วฑฺฒนฺโต สีมาสงฺกรํ กโรตี’’ติ อิมินา สเจ อวฑฺฒนโก ปาสาโณ โหติ, ทฺวินฺนมฺปิ สีมานํ นิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

๗๗. อุโปสถเภทาทิกถา

๑๔๙. ปนฺนรสิกสฺส ปุพฺพกิจฺจสฺส ปาฬิยํ อาคตตฺตา จาตุทฺทสิกสฺเสว ปุพฺพกิจฺจํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ.

‘‘อธมฺเมน วคฺค’’นฺติอาทีสุ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อธมฺเมน วคฺคนฺติ เอตฺถ อธมฺมํ นาม เอกสฺมึ วิหาเร จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ สุตฺตุทฺเทสอุโปสถมกตฺวา ปาริสุทฺธิอุโปสถกรณญฺจ ติณฺณํ ปาริสุทฺธิอุโปสถมกตฺวา สุตฺตุทฺเทสกรณญฺจ. วคฺคํ นาม สพฺเพว อสนฺนิปติตฺวา เอกสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธิหรณํ. ฉนฺทปาริสุทฺธิ นาม สงฺฆมชฺฌํเยว อาคจฺฉติ, น คณมชฺฌํ, น ปุคฺคลสฺส สนฺติกํ. อธมฺเมน สมคฺคนฺติ เอตฺถ อธมฺมํ วุตฺตนยเมว. สมคฺคํ นาม สพฺเพสํ สนฺนิปตนํ. ธมฺเมน วคฺคนฺติ เอตฺถ ธมฺมํ นาม จตุนฺนํ สุตฺตุทฺเทสอุโปสถกรณญฺจ ติณฺณํ ปาริสุทฺธิอุโปสถกรณญฺจ. วคฺคํ วุตฺตนยเมว.

๗๘. ปาติโมกฺขุทฺเทสกถา

๑๕๐. อิมํ นิทานนฺติ ปาติโมกฺขสฺส อิมํ นิทานํ. สุตา โข ปนาติ เอตฺถ สุยฺยิตฺถาติ สุตา, สุยฺยสฺสนฺตีติ วา สุตา, ปาราชิกุทฺเทสาทโย. สุตา จ สุตา จ สุตาติ สรูเปกเสโส กาตพฺโพ. อวเสสนฺติ นิทานุทฺเทสาทิโต อวเสสํ ปาราชิกุทฺเทสาทิ. สุเตนาติ สุตสทฺเทน. ‘‘อตฺเถ อสมฺภวโต สทฺเท วุตฺตวิธานํ โหตี’’ติ หิ ปริภาสโต ‘‘สุเตนา’’ติ เอตฺถ สทฺโทว คเหตพฺโพ. เตน นเยนาติ เตน นิทานุทฺเทสนเยน.

อฏวิมนุสฺสภยนฺติ อฏวิยํ นิวสนฺตสฺส มนุสฺสสฺส ภยํ, วนจรกภยนฺติ อตฺโถ. ราชนฺตราโยติอาทีสุ เอวํ วิเสโส เวทิตพฺโพติ โยชนา. ทวทาโหติ ทายํ ทหตีติ ทวทาโห อาการสฺส รสฺสํ, ยการสฺส จ วการํ กตฺวา. นนฺติ ภิกฺขุํ. เอกํ วา ภิกฺขุนฺติ โยชนา. ปฐโม วา อุทฺเทโสติ นิทานุทฺเทโส. เอตฺถาติ ปญฺจสุ อุทฺเทเสสุ. ยสฺมินฺติ อุทฺเทเส. โสปีติ อุทฺเทโสปิ. สุเตเนว สาเวตพฺโพติ สุตปเทเนว สงฺฆสฺส สาเวตพฺโพติ เอวสทฺโท ‘‘น วิตฺถาเรนา’’ติ ทสฺเสติ.

อนชฺฌิฏฺฐาติ เอตฺถ อุปสคฺควเสน อิสุธาตุสฺส อิจฺฉากนฺติโต อญฺญมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาณตฺตา, อยาจิตา วา’’ติ. เอตฺถ ‘‘อนาณตฺตา’’ติ อิทํ เถเรน อนาณตฺตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อยาจิตา’’ติ อิทํ สมฺมุติลทฺเธน นวเกน อยาจิตภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ ‘‘อนชฺฌิฏฺฐา ธมฺมํ ภาสนฺตี’’ติ วจเน. ธมฺมชฺเฌสเกติ ธมฺมกถนตฺถาย อชฺเฌสตีติ ธมฺมชฺเฌสโก, ตสฺมึ. อาปุจฺฉิตฺวา วา เตน สงฺฆตฺเถเรน ยาจิโต หุตฺวา วาติ โยชนา. วารปฏิปาฏิยาติ วารานุกฺกเมน. เทหีติ วาติ เอตฺถ อิติ-วา-สทฺโท ‘‘ภณ’’ อิติปเทน จ ‘‘กเถหิ’’ อิติปเทน จ โยเชตพฺโพ. ‘‘ภณ’’ อิติ วา ‘‘กเถหิ’’อิติ วา ‘‘เทหิ’’อิติ วา วตฺตพฺพาติ โยชนา. ตีหิปิ วิธีหีติ โอสารณกถนสรภญฺญสงฺขาเตหิ ตีหิ สชฺชเนหิ. เอตฺถ จ สุตฺตสฺส โอสาริยเต อุจฺจาริยเต โอสารณํ, อตฺถสฺส กถิยเต กถนํ, สุตฺตสฺส จ ตทตฺถสฺส จ สเรน ภณิยเต สรภญฺญํ. โอสาเรหีติ สุตฺตํ อุจฺจาเรหิ. กเถหีติ อตฺถํ กเถหิ. สรภญฺญนฺติ สุตฺตสฺส จ ตทตฺถสฺส จ สเรน ภณนํ. นนฺติ สทฺธิวิหาริกํ. สชฺฌายํ อธิฏฺฐหิตฺวาติ ‘‘สชฺฌายํ กโรมี’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา. เอตฺถาติ อชฺเฌสนฏฺฐาเน.

นิสฺสิตเกติ สทฺธิวิหาริกาทโย. โสติ สงฺฆตฺเถโร, ‘‘วตฺตพฺโพ’’ติปเท กมฺมํ, ‘‘วทตี’’ติอาทีสุ ปเทสุ กตฺตา. อารทฺธนฺติ สงฺเฆน อารทฺธํ. ฐเปตฺวาติ ธมฺมสวนํ ฐเปตฺวา. โอสาเรตฺวาติ ปฐมํ สุตฺตํ โอสาเรตฺวา. ปุน กเถนฺเตนาติ ปจฺฉา อตฺถํ กเถนฺเตน. อฏฺฐเปตฺวาเยว วาติ สุตฺตสฺส จ อตฺถสฺส จ อนฺตรา อฏฺฐตฺวา เอว วา. กเถตพฺพนฺติ อตฺถชาตํ กเถตพฺพํ. กเถนฺตสฺส…เป… นโยติ ปฐมํ อตฺถํ กเถตฺวา ปุน สุตฺตญฺจ อตฺถญฺจ สเรน ภณนฺตสฺส ปุน อาคเตปิ เอเสว นโยติ อตฺโถ.

อุปนิสินฺนกถายปีติ สมีเป นิสินฺเนน กถายปิ. เตนาติ สงฺฆตฺเถเรน. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ วิเสเสตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏติ. เตนาติ มนุสฺเสหิ ชานนภิกฺขุนา. สงฺฆตฺเถโร ภณติ, ตุณฺหี วา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปุจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺเตติ โยชนา. อนุโมทนาทีสุปีติอาทิสทฺเทน ธมฺมกถาทโย สงฺคณฺหาติ. สงฺฆตฺเถโร อนุชานาตีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วิหารอนฺตรฆเรสุ.

สชฺฌายนฺติ สยํ อิสฺสเรน อยนํ อุจฺจารณํ, เกนจิ อนชฺฌิฏฺโฐ สยํ อธิอิสฺสเรน อยนํ อุจฺจารณนฺติ อตฺโถ. เถโรติ สทฺธิวิหาโร เถโร. วิสฺสมิสฺสามีติ เขทวิรหิตํ คมิสฺสามิ. อาปุจฺฉิตพฺพนฺติ ปฐมเถรมฺปิ ปุน อาคตตฺเถรมฺปิ อาปุจฺฉิตพฺพํ. เอเกน สงฺฆตฺเถเรน อนุญฺญาเตนาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺมีนฺติ อนุญฺญาตตฺเถรโต อญฺญสฺมึ เถเรติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ปุน อาคตํ เถรํ. อตฺตานํ สมฺมนิตพฺพนฺติ เอตฺถ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘อตฺตา สมฺมนิตพฺโพ’’ติ. กึ สมฺมเตน ปริสํ อโนโลเกตฺวา ปุจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ปุจฺฉนฺเตน ปนา’’ติอาทิ.

๑๕๓. เมติ มยฺหํ. อิโตติ ปุคฺคลโต, อุปฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. ปุรมฺหากนฺติ ปทสฺส ปุเร อมฺหากนฺติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ปุเรสทฺโท ปฐมตฺโถติ อาห ‘‘ปฐมํ อมฺหาก’’นฺติ. ปฏิกจฺเจวสทฺโท ปเควปริยาโย, ‘‘ปฐมตรเมวา’’ติ อิมินา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ภูตเมวาติ วิชฺชมานเมว, ตถเมว วา.

๘๒. อธมฺมกมฺมปฏิกฺโกสนาทิกถา

๑๕๔. อธมฺมกมฺมนฺติ อภูตกมฺมํ. ปฏิกฺโกสิตุนฺติ เอตฺถ กุสธาตุ อปนยนตฺโถติ อาห ‘‘วาเรตุ’’นฺติ. ทิฏฺฐินฺติ ลทฺธึ. เตสนฺติ จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ. ยถาติ เยนากาเรน ภณิยมาเนติ โยชนา. น สุณนฺตีติ อญฺเญ ภิกฺขู น สุณนฺติ. เถราธีนนฺติ เถเรน อธีนํ อาพนฺธนฺติ อตฺโถ. เถรายตฺตนฺติ เถเรน อายตฺตํ, เถรสฺส สนฺตกนฺติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ปาติโมกฺขุทฺเทเส.

๘๓. ปาติโมกฺขุทฺเทสกอชฺเฌสนาทิกถา

๑๕๕. นววิธญฺจาติ ทิวสวเสน ติวิธํ, การกวเสน ติวิธํ, กตฺตพฺพาการวเสน ติวิธญฺจาติ นวโกฏฺฐาสญฺจ, นวปการญฺจ วา. จตุพฺพิธนฺติ ‘‘อธมฺเมน วคฺค’’นฺติอาทิกํ จตุพฺพิธํ. ทุวิธนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนีวเสน ทุวิธํ. นววิธนฺติ ภิกฺขุปาติโมกฺเข ปญฺจวิธํ, ภิกฺขุนิปาติโมกฺเข จตุพฺพิธนฺติ นววิธํ. เอตฺถาติ ‘‘โย ตตฺถ ภิกฺขุ พฺยตฺโต ปฏิพโล’’ติ ปาเฐ. สุวิสทาติ สุฏฺฐุ พฺยตฺตา, สุทฺธา วา. เอตฺตกมฺปีติ ปิสทฺโท ครหายํ, อธิเก กา นาม กถาติ ทสฺเสติ.

สามนฺตา อาวาสาติ เอตฺถ อุปโยคตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘สามนฺตํ อาวาส’’นฺติ. โย สกฺโกตีติ พหูสุ นเวสุ โย สกฺโกติ.

๘๔. ปกฺขคณนาทิอุคฺคหณานุชานนกถา

๑๕๖. กตินํ ปูรณีติ กตินํ ติถีนํ ปูรณี. โก ทิวโสติ กิตฺตโก ทิวโส. อยฺยายตฺตนฺติ อยฺเยหิ ภิกฺขูหิ อายตฺตํ อาพทฺธํ. สํหริตฺวาติ ปุน สลากํ สํหริตฺวา. อยํ ปาโฐ เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ นตฺถิ. กาลวโตติ เอตฺถ วนฺตุปจฺจโย สฺวตฺโถติ อาห ‘‘กาลสฺเสวา’’ติ. เอวสทฺโท ปน สมฺภวโต ยุชฺชิยติ. ปเควาติ ปาโตว.

๑๕๘. สายมฺปีติ สายเนฺหปิ. ปิสทฺเทน อญฺญมฺปิ สรณกาลํ สมฺปิณฺเฑติ.

๑๕๙. อาณาเปตุนฺติ เอตฺถ อนาณาเปตพฺพภิกฺขู อปเนตฺวา อาณาเปตพฺพภิกฺขู ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจิ กมฺม’’นฺติอาทิ. สทากาลเมว กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺโตติ โยชนา. ธมฺมกถิกาทีสูติอาทิสทฺเทน คณวาจกาทโย สงฺคณฺหาติ. วาเรนาติ ปริยาเยน. สมฺมุญฺจนินฺติ ยฏฺฐิสมฺมุญฺจนึ วา มุฏฺฐิสมฺมุญฺจนึ วา. สมํ, สุฏฺฐุ วา มุญฺจติ โสเธติ อิมายาติ สมฺมุญฺจนี, ตาลุโช ปฐโม. ตมฺปีติ สาขาภงฺคมฺปิ.

๑๖๐. วุตฺตนเยเนวาติ สมฺมชฺชเน วุตฺตนเยเนว. ปุน อาหริตพฺพานีติ สงฺฆิกาวาสํ อาสนานิ ปุน อาหริตพฺพานิ. ตฏฺฏิกาโยปีติ เวณุอาทิมยา ตฏฺฏิกาโยปิ.

๑๖๑. กปลฺลิกา วาติ กปาเลสุ ปริยาปนฺนา ปทีปกปาลา วา. ตนฺติ เตลาทึ. ปริเยสิตพฺพานีติ อนวชฺชปริเยสเนน ปริเยสิตพฺพานิ.

๘๖. ทิสํคมิกาทิวตฺถุกถา

๑๖๓. สํคเหตพฺโพติอาทีนํ จตุนฺนํ กิริยาปทานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สํคเหตพฺโพ’’ติอาทิ. สํคหสทฺทสฺส สงฺเขปคหเณสุปิ วตฺตนโต อิธ ‘‘อนุคฺคหตฺเถ’’ติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ วุตฺตํ ‘‘อนุคฺคเหตพฺโพ’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตถากรณวเสนา’’ติ. อุปลาเปตพฺโพติ สงฺเฆน พหุสฺสุโต ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อุปคนฺตฺวา ลาเปตพฺโพ กถาเปตพฺโพ. อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ สงฺเฆน พหุสฺสุโต ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อุป อจฺจเนน ปูชเนน ฐาเปตพฺโพ. ‘‘สพฺเพสํ ทุกฺกฏ’’นฺติ วตฺวา ตเทว สมตฺเถตุํ วุตฺตํ ‘‘อิธ เนว เถรา, น ทหรา มุจฺจนฺตี’’ติ. เตนาติ พหุสฺสุเตน ภิกฺขุนา. เอวมฺปิ สตีติ เอวํ อสาทิยเนปิ สติ. สายํ ปาตนฺติ สายญฺจ ปาโต จ สายํปาตํ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐานฏฺฐานํ, อุปฏฺฐานตฺถาย วา. เตนาติ พหุสฺสุเตน ภิกฺขุนา. เตสนฺติ มหาเถรานํ. อสฺสาติ พหุสฺสุตสฺส ภิกฺขุโน. สทฺธึจราติ อตฺตนา สทฺธึ จรนฺตีติ สทฺธึจรา. อถาปีติ ยทิปิ. เอโก วา วตฺตสมฺปนฺโน วทตีติ โยชนา. เอโส จ อหญฺจาติ มยํ. นามตุมฺหอมฺหสทฺเทสุ หิ เอกเสเสน กตฺตพฺเพสุ ปโรว คเหตพฺโพ. วิหรนฺตูติ วทนฺตีติ โยชนา.

โส อาวาโส คนฺตพฺโพติ เอตฺถ กิมตฺถาย คนฺตพฺโพ, กึ อนุทิวสํ คนฺตพฺโพติ อาห ‘‘อุโปสถกรณตฺถาย อนฺวทฺธมาสํ คนฺตพฺโพ’’ติ. โส จ โขติ อาวาโส. อุตุวสฺเสเยวาติ เหมนฺตคิเมฺหเยว. อุตุวสฺเสเยว คนฺตพฺโพติ อตฺถสฺส ญาตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วสฺสาเน ปนา’’ติอาทิ. ยนฺติ กมฺมํ. ตตฺถาติ ‘‘วสฺสํ วสนฺตี’’ติอาทิวจเน. โสติ ปาติโมกฺขุทฺเทสโก ภิกฺขุ. อญฺญสฺมินฺติ อปรสฺมึ ปาติโมกฺขุทฺเทสเก. มาสทฺวยนฺติ สาวณมาสปุณฺณมิโต ยาว อสฺสยุชปุณฺณมี, ตาว มาสทฺวยํ วสิตพฺพํ. อิทํ ปุริมวสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปจฺฉิมิกาย ปกฺกมนาทึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ ปจฺฉิมิกํ อุปคนฺตฺวา อนนฺตรเมว ปกฺกมนาทึ กโรติ, มาสตฺตยมฺปิ วสิตพฺพํ.

๘๗. ปาริสุทฺธิทานกถา

๑๖๔. เยน เกนจิ องฺคปจฺจงฺเคน วิญฺญาเปตีติ ปฏิวจนํ นิจฺฉาเรตุมสกฺโกนฺโต เยน เกนจิ องฺคปจฺจงฺเคน วิญฺญาเปติ. อุภยถาติ อุภเยหิ กายวาจาสงฺขาเตหิ อากาเรหิ. กายวาจาหิ วิญฺญาเปตีติ สมฺพนฺโธ. สพฺเพติ อขิลา คิลานา. หตฺถปาเสติ สงฺฆสฺส หตฺถปาสมฺหิ. สเจ ทูเร โหนฺตีติ สเจ พหู คิลานา อญฺญมญฺญํ ทูเร โหนฺติ. ตํ ทิวสนฺติ ตสฺมึ สงฺฆอปฺปโหนกทิวเส.

ตตฺเถว ปกฺกมตีติ เอตฺถ นิสฺสกฺกตฺเถ ถปจฺจโยติ อาห ‘‘ตโตวา’’ติ, ปาริสุทฺธิหารฏฺฐานโต เอวาติ อตฺโถ. ‘‘คจฺฉตี’’ติ อิมินา กมุธาตุยา ปทวิกฺเขปตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘กตฺถจี’’ติ อิมินา ตสฺส กมฺมํ. สามเณโร ปฏิชานาตีติอาทีสุ ปฏิชานนาการตฺถสฺส อิติสทฺทสฺส โลปภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สามเณโร อห’’นฺติ เอวํ ปฏิชานาตี’’ติอาทิ. ภูตํเยวาติ วิชฺชมานํเยว. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘สิกฺขํ ปจฺจกฺขาตโก ปฏิชานาตี’’ติอาทีสุ.

สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน จตุนฺนํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘สงฺฆปฺปตฺโต วิพฺภมตี’’ติอาทีสุ. เอตฺถาติ ปาริสุทฺธิหรเณ. พหูนมฺปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน เอเกน เอกสฺสาปิ, พหูหิ เอกสฺสาปิ, พหูหิ พหูนมฺปิ อาหฏา ปาริสุทฺธิ อาหฏาว โหตีติ ทสฺเสติ. โสติ ปาริสุทฺธิหารโก ภิกฺขุ. เยสนฺติ ภิกฺขูนํ. ตสฺเสวาติ ปาริสุทฺธิหารกสฺเสว. อิตรา ปนาติ อิตเรสํ ปาริสุทฺธิ ปน. พิฬาลสงฺขลิกาติ เอตฺถ พิฬาโลติ อาขุภุโช. โส หิ พิฬาสยํ อาขุํ คณฺหิตุํ อลติ สมตฺเถตีติ พิฬาโลติ วุจฺจติ. สงฺขลิกาติ เอตํ สตฺตานํ พนฺธนูปกรณวิเสสสฺส นามํ. พิฬาลสฺส สงฺขลิกา เตน สมฺพนฺธสมฺพนฺธิภาเวน สมฺพนฺธตฺตาติ พิฬาลสงฺขลิกา. อิทํ อุปลกฺขณมตฺตํ เยสํ เกสญฺจิ สงฺขลิกาย คเหตพฺพตฺตา. ตาย สทิสา พิฬาลสงฺขลิกา ปาริสุทฺธีติ อตฺโถ. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา สงฺขลิกาย ปฐมํ วลยํ ทุติยํเยว วลยํ ปาปุณาติ, น ตติยํ, เอวเมว ปฐมํ ทินฺนา ปาริสุทฺธิ ทุติยเมว ปาปุณาติ, น ตติยนฺติ.

อาคนฺตฺวาติ สงฺฆสฺส หตฺถปาสํ อาคนฺตฺวา. ปาฬิยํ สุตฺโต น อาโรเจตีติอาทีสุ เหตฺวตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. สุตฺเตน นาโรเจตีติ หิ อตฺโถ. ปาริสุทฺธิหารกสฺส อนาปตฺตีติ เอตฺถ อาปตฺตีติ อนฺวยตฺถํ อตฺถาปตฺติโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ…เป… อาปชฺชตี’’ติ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. อุภินฺนมฺปีติ ปาริสุทฺธิทายกสฺส, ตํหารกสฺส จาติ อุภินฺนมฺปิ.

๘๘. ฉนฺททานกถา

๑๖๕. ฉนฺททาเนปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. อุโปสโถ กโต โหตีติ ปาริสุทฺธิทายกสฺส จ สงฺฆสฺส จ อุโปสโถ กโต โหติ. อญฺญนฺติ อุโปสถกมฺมโต อญฺญํ. ยํ ปน กมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. กมฺมมฺปีติ อุโปสถกมฺมโต อญฺญํ กมฺมมฺปิ. เอตฺถ จ ตทหุโปสเถ อตฺตโน จ สงฺฆสฺส จ สเจ อุโปสถกมฺมํ โหติ, ปาริสุทฺธิเยว ทาตพฺพา. อถ อญฺญํ กมฺมํ โหติ, ฉนฺโทเยว ทาตพฺโพ. ยทิ อุโปสถกมฺมญฺจ อญฺญกมฺมญฺจ โหติ, ปาริสุทฺธิ จ ฉนฺโท จ ทาตพฺโพ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตทหุโปสเถ ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุ’’นฺติ. สีมาย วาติ พทฺธสีมาย วา. อจฺฉิตุนฺติ อุปเวสิตุํ. ‘‘อาส อุปเวสเน’’ติ หิ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ สการนฺตธาตุ) วุตฺตํ. สามคฺคี วาติ กายสามคฺคี วา.

๑๖๗. สรติปิ อุโปสถํ, นปิ สรตีติ เอตฺถ ปิสทฺทสฺส อนิยมวิกปฺปตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เอกทา สรติ, เอกทา น สรตี’’ติ. ‘‘เอกนฺต’’นฺติ อิมินา เนว สรตีติ เอตฺถ เอวสทฺทสฺส สนฺนิฏฺฐานตฺถํ ทสฺเสติ. กมฺมํ น โกเปตีติ สมฺมุติลทฺโธปิ อลทฺโธปิ อุมฺมตฺตโก กมฺมํ น โกเปติ.

๙๑. สงฺฆุโปสถาทิกถา

๑๖๘. ‘‘สมฺมชฺชิตฺวา’’ติ ปทมเปกฺขิตฺวา โส เทโสติ เอตฺถ ‘‘อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจน’’นฺติ วุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘โส เทโส สมฺมชฺชิตพฺโพ’’ติอาทิวจนํ. เตนาติ เตน เหตุนา. อฏฺฐกถาจริยา ‘‘สมฺมชฺชนี…เป… วุจฺจติ’’ อิติ อาหูติ โยชนา.

สมฺมชฺชนีติ สมฺมชฺชนกรณํ. ปทีโปติ ปทีปุชฺชลนํ. อุทกนฺติ อุทกฏฺฐปนํ. อาสเนนาติ อาสนปญฺญาปเนน. ‘‘อิตี’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ. อุโปสถสฺสาติ นววิธสฺส อุโปสถสฺส ปุพฺพกรณนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตานีติ จตฺตาริ กมฺมานิ. วุจฺจตีติ กถิยติ. อิทํ ‘‘เอตานี’’ติ กมฺมสฺส จ ‘‘ปุพฺพกรณ’’นฺติ อาการสฺส จ อเภทตฺตา อาสนฺนํ อาการมเปกฺขิตฺวา เอกวจนวเสน วุตฺตํ. ‘‘อกฺขาตานี’’ติ อิทํ ปน ‘‘อิมานิ จตฺตารี’’ติ กมฺมมเปกฺขิตฺวา พหุวจนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานนฺติ ฉนฺทกฺขานญฺจ ปาริสุทฺธิกฺขานญฺจ อุตุกฺขานญฺจ. ภิกฺขุคณนาติ ภิกฺขู คเณตฺวา อกฺขานํ. โอวาโทติ ภิกฺขุนีหิ ยาจิตสฺส โอวาทสฺส อกฺขานํ. เอตานีติ เอตานิ ปญฺจ. ปุพฺพกรณโต ปจฺฉาติ ปุพฺพกรณสฺส กรณโต ปจฺฉา. เอตฺถ จ ‘‘ปุพฺพกรณโต ปจฺฉา กตฺตพฺพานี’’ติ อิทํ กตฺตพฺพาการสฺเสว วิเสสนํ, น อตฺถสฺส. อยํ ปน วิเสโส – สงฺฆสนฺนิปาตโต ปุพฺพภาเค กตฺตพฺพตฺตา ปุพฺพกรณํ นาม, อุโปสถกรณโต ปุพฺพภาเค กตฺตพฺพตฺตา ปุพฺพกิจฺจํ นามาติ.

อุโปสโถติ อุโปสถทิวโส. ยาวติกา จ ภิกฺขูติ ยตฺตกา ภิกฺขู. กมฺมปตฺตาติ อุโปสถกมฺมสฺส ปตฺตา ยุตฺตา อนุรูปา. ตาวติกา ภิกฺขู หตฺถปาสํ อวิชหิตฺวา เอกสีมายํ ฐิตา จ โหนฺตีติ โยชนา. สภาคาปตฺติโยติ วตฺถุสภาคา อาปตฺติโย. วชฺชนียาติ วชฺเชตพฺพา. ปุคฺคลาติ คหฏฺฐาทิปุคฺคลา. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ อุโปสถสีมมาฬเก. เอตานิ จตฺตารีติ ปาฐเสโส.

อาคเตหิ เตหิ ภิกฺขูหีติ โยชนา. ปนฺนรโสปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ ปาฬิยํ อาคตนเยเนว อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ, อถ โข ‘‘อชฺช เม อุโปสโถ ปนฺนรโส’’ติปีติ ทสฺเสติ.

๙๒. อาปตฺติปฏิกมฺมวิธิกถา

๑๖๙. ภควตา…เป… กาตพฺโพติ อิทํ เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺตีติอาทิวจเนเนว จา’’ติอาทิเหตุตฺตเยน ‘‘น สาปตฺติเกน อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ ยถารุตํ อปญฺญตฺตมฺปิ อตฺถโต สิทฺธเมวาติ ทสฺเสติ. เหตุตฺตยํ ‘‘เวทิตพฺพ’’นฺติ ปเทน โยเชตพฺพํ. ถุลฺลจฺจยาทีสูติ อาทิสทฺเทน ปาจิตฺติยปาฏิเทสนียทุกฺกฏทุพฺภาสิตาปตฺติโย สงฺคณฺหาติ. ‘‘ตํ ปฏิเทเสมี’’ติ อิทํ สุวุตฺตเมว โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อาปตฺตึ. ตุมฺหมูเลติ ตุมฺหํ สนฺติเก. นิคฺคหิตโลปญฺหิ วากฺยเมว, น สมาโส. ‘‘ตุมฺห’’ อิติ จ ‘‘ตุยฺห’’ อิติ จ นวกตฺเถรานํ วตฺตพฺพาการทสฺสนมตฺตเมว, น อิจฺฉิตตฺถวิปตฺติทสฺสนํ. วุตฺตมฺปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ ปาฬินเยเนว สุวุตฺตํ, อิมินา นเยนปิ สุวุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘ปสฺสสี’’ติ อิทญฺจ วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. วตฺตพฺพาการํ ปน สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘อาม ปสฺสามี’’ติ อิทํ ปน สุวุตฺตเมว โหตีติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตมฺปีติ ปิสทฺโท ปาฬินยํ สมฺปิณฺเฑติ. อายตึ สํวเรยฺยาสีติ เอตฺถ ปน วตฺตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ครูสุ พหุวจนสฺส กตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘สํวเรยฺยาถา’’ติ. เอวํ วุตฺเตน อาปตฺติเทสเกนาติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺราติ ‘‘ยทา นิพฺเพมติโก’’ติ ปาเฐ. สูริเย เมฆจฺฉนฺเน สตีติ โยชนา. เตน ภิกฺขุนา วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ, วตฺถุํ กิตฺเตตฺวาติ โภชนสงฺขาตํ วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา. ตาติ อาปตฺติโย.

สภาคา อาปตฺตีติ เอตฺถ ทฺวีสุ วตฺถุสภาคอาปตฺติสภาคาสุ วตฺถุสภาคาว อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ เทฺวปิ ชนา’’ติอาทิ. ยํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. สมาโน ภาโค เอตาสนฺติ สภาคา. เทเสตุํ วฏฺฏตีติ อาปตฺติสภาคาปิ วตฺถุวิสภาคตฺตา เทเสตุํ วฏฺฏติ. สุเทสิตาวาติ อาปตฺติโต ภิกฺขุ วุฏฺฐาติเยวาติ อธิปฺปาโย. อญฺญํ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ปนสทฺโท ครหตฺถโชตโก สุเทสิตาย ครหากาเรน ปวตฺตตฺตา. กิญฺจาปิ สุเทสิตาว, ปน ตถาปีติ โยชนา. ตนฺติ ทุกฺกฏํ. นานาวตฺถุกนฺติ เทสนาปฏิคฺคหณวเสน นานาวตฺถุกํ.

๑๗๐. สภาโคเยว วตฺตพฺโพ, น วิสภาโค. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตสฺสาติ วิสภาคสฺส. อิโตติ สงฺฆสนฺนิปาตโต.

๙๕. อนาปตฺติปนฺนรสกาทิกถา

๑๗๒. เต น ชานึสูติ เอตฺถ ชานนาการทสฺสนตฺถํ ‘‘สีมํ โอกฺกนฺตาติ วา โอกฺกมนฺตีติ วา’’ติ วุตฺตํ. โอกฺกนฺตาติ วาติ ปวิสิตฺถ อิติ วา. เตสนฺติ จตุนฺนํ วา อติเรกานํ วา ภิกฺขูนํ. วคฺคา สมคฺคสญฺญิโนติ เอตฺถ กสฺมา วคฺคา, กสฺมา สมคฺคสญฺญิโนติ อาห ‘‘เตส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เตสนฺติ อญฺเญสํ ภิกฺขูนํ. สีมํ โอกฺกนฺตตฺตาติ สีมํ ปวิสิตตฺตา, วคฺคา หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สมคฺโค อิติ สญฺญา สมคฺคสญฺญา, สา เอเตสมตฺถีติ สมคฺคสญฺญิโน.

๑๗๕. กุกฺกุจฺจปกตาติ ปทสฺส ‘‘อิจฺฉาปกโต’’ติ ปเทน สมานภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ปุพฺพภาเคติ อุโปสถกมฺมโต ปุพฺพภาเค. สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวาปีติ กปฺปเตวาติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวาปิ. ‘‘อภิภูตา’’ติ อิมินา ปกตาติ เอตฺถ ปปุพฺพกรธาตุยา อุปสคฺควเสน อภิภวนตฺถํ ทสฺเสติ.

๑๗๖. ยถา เหฏฺฐา วคฺคาวคฺคสญฺญีปนฺนรสกาทีสุ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ, เอวมกตฺวา กสฺมา ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติ อาห ‘‘อกุสลพลวตายา’’ติ.

๑๐๐. สีโมกฺกนฺติกเปยฺยาลกถา

๑๗๗. อาวาสิเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล สพฺพํ เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เวทิตพฺพาการํ สห อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. อาคนฺตุเกนอาวาสิกเปยฺยาเล ปน อาเนตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุริมเปยฺยาเลติ อาวาสิเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล. อาคนฺตุเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล ปน โยเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ เปยฺยาลนฺติ สทิสนยสฺส จ ตํชานนญาณสฺส จ ปาตพฺพํ รกฺขนํ เปยฺยํ, เปยฺยํ, เปยฺเย วา, เปยฺยาย วา อลติ สมตฺเถตีติ เปยฺยาลนฺติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ.

๑๗๘. อาวาสิกานํ จาตุทฺทโส หุตฺวา กสฺมา อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโสติ อาห ‘‘เยส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เยสนฺติ อาคนฺตุกานํ. ติโรรฏฺฐโตติ อาวาสิกานํ รฏฺฐสฺส อญฺญรฏฺฐโต. ติโรชนปทโตติ เอกรฏฺเฐปิ อญฺญชนปทโต. จาตุทฺทสิกํ อกํสูติ สญฺญานานตฺตวเสน จาตุทฺทสิกํ อกํสุ. อนุวตฺติตพฺพนฺติ อนุมตึ วตฺติตพฺพํ. น ปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ‘‘น จาตุทฺทโส’’ติ วตฺวา น วาริตพฺพํ. น อกามาติ เอตฺถ กมุธาตุ อิจฺฉตฺโถ, กรณตฺเถ จ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘น อนิจฺฉาย ทาตพฺพา’’ติ.

๑๐๑. ลิงฺคาทิทสฺสนกถา

๑๗๙. ‘‘อาวาสิกานํ อาการ’’นฺติ อิมินา อาวาสิกาการนฺติ ปทสฺส ฉฏฺฐีสมาสํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘อาวาสิกลิงฺค’’นฺติอาทีสุ. เยนาติ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทินา, คณฺหตีติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ อาวาสิกานํ. อาจารสณฺฐานนฺติ อาจารสณฺฐิตึ. โส สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทิโก อากาโร นามาติ โยชนา. ยนฺติ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทึ, คมยตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. ลีเน อาวาสิเกติ สมฺพนฺโธ. ตํ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทิ ลิงฺคํ นามาติ โยชนา. ‘‘อทิสฺสมาเน’’ติ อิมินา ลีเนติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ชานาเปตี’’ติ อิมินา คมยตีติ ปทสฺส ญาณตฺถํ ทสฺเสติ. ยนฺติ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทึ. เตติ อาวาสิกา. ตํ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทิ นิมิตฺตํ นามาติ โยชนา. เยนาติ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทินา. เตติ อาวาสิกา อุทฺทิสิยนฺติ, โส สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทิโก อุทฺเทโส นามาติ โยชนา. อิเมหิ ปเทหิ อากิริยนฺติ ปกาสิยนฺติ เอเตนาติ อากาโร, ลีเน คมยติ โพเธตีติ ลิงฺคํ. นิมิยนฺติ ปริจฺฉิชฺช ญายนฺติ เอเตนาติ นิมิตฺตํ, อุทฺทิสิยนฺติ อปทิสิยนฺติ เอเตนาติ อุทฺเทโสติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘อาวาสิกาการ’’นฺติอาทิ เอตํ สพฺพํ. ยถาโยคนฺติ ปาฬิยํ โยคานุรูปํ. ตตฺถาติ อาคนฺตุกาการาทีสุ. ‘‘อมฺหากํ อิท’’นฺติ น ญาตพฺพนฺติ อญฺญาตํ, ตเทว อญฺญาตกํ, นิสีทนาทิ. ‘‘อมฺหากํ อิท’’นฺติ อชานนํ นาม อตฺตโน อสนฺตกตฺตา, อญฺเญสเมว สนฺตกตฺตา โหตีติ อาห ‘‘อญฺเญสํ สนฺตก’’นฺติ. อุทกนิสฺเสกนฺติ สิญฺจนวิรหิตํ อุทกํ. พหุวจนสฺสาติ ‘‘โธตาน’’นฺติ เอตฺถ ฉฏฺฐีพหุวจนสฺส. เอกวจนนฺติ ‘‘โธตสฺสา’’ติ เอกวจนํ. ปจฺฉิมปาเฐ มลํ ธุนาติ อเนนาติ โธตํ, โธตญฺจ ตํ อุทกญฺเจติ โธตอุทกํ, ตเมว นิสฺเสกํ โธตอุทกนิสฺเสกํ.

๑๘๐. สมานสํวาสกทิฏฺฐินฺติ ปทสฺส อิติโลปสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมานสํวาสกา เอเตติ ทิฏฺฐิ’’นฺติ. เอเตติ อาวาสิกา ภิกฺขู. ‘‘ลทฺธิ’’นฺติ อิมินา น ปุจฺฉนฺตีติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ. นานาสํวาสกภาวนฺติ เตสํ ลทฺธินานาสํวาสกภาวํ. ‘‘มทฺทิตุ’’นฺติ อิมินา นาภิวิตรนฺตีติ เอตฺถ อภิสทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อภิภวิตุ’’นฺติ อิมินา จ ตเทวตฺถํ ทสฺเสติ. นานาสํวาสกภาวสฺส มทฺทนํ นาม ลทฺธินิสฺสชฺชาปนนฺติ อาห ‘‘ตํ ทิฏฺฐึ น นิสฺสชฺชาเปนฺตี’’ติ.

๑๐๓. นคนฺตพฺพคนฺตพฺพวารกถา

๑๘๑. สภิกฺขุกาติ ปทสฺส สํวิชฺชนฺติ ภิกฺขู เอตสฺมิมาวาเสติ สภิกฺขุโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมึ อาวาเส’’ติอาทิ. ยนฺติ อาวาสํ. ตทเหวาติ ตทหุโปสเถ เอว. อิมินา สเจ สกฺโกติ, ตทเหว คนฺตุํ, โส คนฺตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘อกตฺวา’’ติ อิมินา กตฺวา ปน คนฺตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘อญฺญตฺรา’’ติ นิปาโต ‘‘วินา’’ติ นิปาตสฺส ปริยาโยติ อาห ‘‘วินา’’ติ. อตฺตจตุตฺเถน วา อตฺตปญฺจเมน วา สงฺเฆน คนฺตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘อตฺตจตุตฺเถน วา’’ติ อิทํ อุโปสถกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อตฺตปญฺจเมน วา’’ติ อิทํ ปวารณากมฺมํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิหาเรติ วิหารสีมาย มหาสีมายนฺติ อตฺโถ. อิทญฺหิ วิหารสีมานํ อเภเทน วุตฺตํ. สีมาปีติ ขณฺฑสีมาปิ. น คนฺตพฺพาติ สงฺฆสฺส ครุกตฺตา น คนฺตพฺพา. เอตฺถาติ ขณฺฑสีมาทีสุ. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. คนฺตุํ วฏฺฏตีติ คณุโปสถฏฺฐานโต คนฺตุํ วฏฺฏติ, สงฺฆุโปสถฏฺฐานโต ปน น วฏฺฏติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. วิสฺสฏฺฐอุโปสถา อาวาสาปิ อญฺญํ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. อารญฺญเกนาปีติ อรญฺเญ เอกเกน นิวาเสนปิ. ตตฺถาติ อญฺญวิหาเร. อุโปสถนฺติ สงฺฆุโปสถญฺจ คณุโปสถญฺจ.

๑๘๒. ยนฺติ อาวาสํ. ตตฺถาติ ตํ อาวาสํ. คนฺตุํ สกฺโกมิ อิติ ชาเนยฺยาติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺมึ อาวาเส. อิมินา เนว กโตติ สมฺพนฺโธ. เนว กโต ภวิสฺสติ อิติ ชาเนยฺยาติ โยชนา.

๑๐๕. วชฺชนียปุคฺคลสนฺทสฺสนกถา

๑๘๓. หตฺถปาสูปคมนเมวาติ อุโปสถสงฺฆาทีนํ หตฺถปาสสฺส อุปคมนเมว. อิทํ ปาริวาสิยปาริสุทฺธิทานํ นาม น วฏฺฏตีติ โยชนา. ตสฺสาติ ปาริวาสิยปาริสุทฺธิทานสฺส. อนุโปสเถติ เอตฺถ อการสฺส อญฺญตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส’’ติ. ตตฺถ อญฺญสฺมินฺติ ทฺวีหิ อุโปสเถหิ อญฺญสฺมึ. ยา สงฺฆสามคฺคี กริยติ, ตถารูปินฺติ โยชนา. โกสมฺพกภิกฺขูนนฺติ โกสมฺพิยํ นิวาสีนํ ภิกฺขูนํ. สามคฺคี วิย ยา สามคฺคีติ โยชนา. ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ อิมินา อญฺญตฺราติ นิปาตสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เย ปนาติ ภิกฺขู ปน สมคฺคา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุโปสเถเยวาติ อุโปสถทิวเสเยว.

อิติ อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.