๑. ปฐมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ปาราชิกานนฺตรสฺสาติ ปาราชิกานํ อนนฺตเร ฐปิตสฺส, สงฺคีตสฺส วา, สงฺฆาทิเสสกณฺฑสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อยํ อีทิสา อนุตฺตานตฺถวณฺณนา อนุตฺตานานํ ปทานํ อตฺถสฺส วณฺณนา ทานิ อิมสฺมึกาเล ภวิสฺสตีติ โยชนา.

๖๗๘. ปฐเม อุทกํ วสิตํ อจฺฉาทนํ อเนน กตนฺติ อุโทสิโตติ วจนตฺเถน ภณฺฑสาลา อุโทสิตํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุโทสิตนฺติ ภณฺฑสาลา’’ติ. เอตฺถ หิ อุทสทฺโท อุทกปริยาโย. สํโยโค น ยุตฺโตเยว. ภณฺฑสาลาติ ยานาทีนํ ภณฺฑานํ ฐปนสาลา. อจฺจาวทถาติ เอตฺถ อตีตฺยูปสคฺโค อติกฺกมนตฺโถ, อาตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโกติ อาห ‘‘อติกฺกมิตฺวา วทถา’’ติ.

๖๗๙. อุสฺสยวเสน วทนํ อุสฺสยวาโท, โสเยว อุสฺสยวาทิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุสฺสยวาทิกา’’ติอาทิ. ‘‘มานุสฺสยวเสน โกธุสฺสยวเสนา’’ติ อิมินา อุสฺสยเภทํ ทสฺเสติ. สาติ อุสฺสยวาทิกา. อตฺถโตติ สรูปโต. เอตฺถาติ ปทภาชเน. อฑฺฑนํ อภิยุญฺชนํ อฑฺโฑติ กตฺวา ทฺวินฺนํ ชนานํ อฑฺโฑ โวหาริกานํ วินิจฺฉยการณํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อฑฺโฑติ โวหาริกวินิจฺฉโย วุจฺจตี’’ติ, มุทฺธชตติยกฺขโรเยว. ยนฺติ อฑฺฑํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ กิสฺมึจิ ฐาเน. ทฺวินฺนํ อฑฺฑการกานํ โวหารํ ชานนฺตีติ โวหาริกา, อกฺขทสฺสา, เตสํ. ทฺวีสุ ชเนสูติ อฑฺฑการเกสุ ชเนสุ ทฺวีสุ. โย โกจีติ อฑฺฑการโก วา อญฺโญ วา โย โกจิ.

เอตฺถาติ ‘‘เอกสฺส อาโรเจตี’’ติอาทิวจเน. ยตฺถ กตฺถจีติ ยํกิญฺจิ ฐานํ อาคเตปีติ สมฺพนฺโธ. อถาติ ปจฺฉา. สาติ ภิกฺขุนี. โสติ อุปาสโก.

‘‘กปฺปิยการเกนา’’ติปทํ ‘‘กถาเปตี’’ติปเท การิตกมฺมํ. ตตฺถาติ กปฺปิยการกอิตเรสุ. โวหาริเกหิ กเตติ สมฺพนฺโธ. คติคตนฺติ จิรกาลปตฺตํ. สุตปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ สุตํ. อถาติ สุตปุพฺพตฺตา เอว. เตติ โวหาริกา, เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

ปฐมนฺติ สมนุภาสนโต ปุพฺพํ. อาปตฺตีติ อาปชฺชนํ. เอตสฺสาติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อยํ หีติ อยํ เอว, วกฺขมาโน เอวาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ปทภาชเน. สห วตฺถุชฺฌาจาราติ วตฺถุชฺฌาจาเรน สห, วากฺยเมว, น สมาโส. วตฺถุชฺฌาจาราติ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห วตฺถุชฺฌาจาเรนา’’ติ. ภิกฺขุนินฺติ อาปตฺติมาปนฺนํ ภิกฺขุนึ. สงฺฆโตติ ภิกฺขุนิสงฺฆมฺหา. อนียสทฺโท เหตุกตฺตาภิธายโกติ อาห ‘‘นิสฺสาเรตีติ นิสฺสารณีโย’’ติ. ภิกฺขุนิสงฺฆโต นิสฺสรติ, นิสฺสาริยติ วา อเนนาติ นิสฺสารณีโยติ กรณตฺโถปิ ยุตฺโตเยว. ตตฺถาติ ปทภาชเน. ยนฺติ สงฺฆาทิเสสํ. โสติ สงฺฆาทิเสโส. ปทภาชนสฺส อตฺโถ การโณปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. หีติ สจฺจํ. เกนจีติ ปุคฺคเลน, น นิสฺสารียตีติ สมฺพนฺโธ. เตน ธมฺเมน กรณภูเตน, เหตุภูเตน วา. โสติ ธมฺโม.

อฑฺฑการกมนุสฺเสหิ วุจฺจมานาติ โยชนา. สยนฺติ สามํ. ตโตติ คมนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ภิกฺขุนิยา วา กตํ อาโรเจตูติ โยชนา.

ธมฺมิกนฺติ ธมฺเมน สภาเวน ยุตฺตํ. ยถาติ เยนากาเรน. ตนฺติ อาการํ. ตตฺถาติ ‘‘อโนทิสฺส อาจิกฺขตี’’ติ วจเน.

ธุตฺตาทโยติ อาทิสทฺเทน โจราทโย สงฺคณฺหาติ. สาติ อาจิกฺขนา. ตนฺติ อาจิกฺขนํ. เตสนฺติ คามทารกาทีนํ. ทณฺฑนฺติ ธนทณฺฑํ. คีวา โหตีติ อิณํ โหติ. อธิปฺปาเย สติปีติ โยชนา. ตสฺสาติ อนาจารํ จรนฺตสฺส.

เกวลํ หีติ เกวลเมว. ตนฺติ รกฺขํ. การเกติ อนาจารสฺส การเก. เตส+?นฺติ การกานํ.

เตสนฺติ หรนฺตานํ. ‘‘อนตฺถกามตายา’’ติ อิมินา ภยาทินา วุตฺเต นตฺถิ โทโสติ ทสฺเสติ. หีติ ลทฺธโทสโชตโก. อตฺตโน วจนกรํ…เป… วตฺตุํ วฏฺฏตีติ อตฺตโน วจนํ อาทิยิสฺสตีติ วุตฺเต วจนํ อนาทิยิตฺวา ทณฺเฑ คหิเตปิ นตฺถิ โทโส ทณฺฑคหณสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. ทาสทาสีวาปิอาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน เขตฺตาทโย สงฺคยฺหนฺติ.

วุตฺตนเยเนวาติ อตีตํ อารพฺภ อาจิกฺขเน วุตฺตนเยน เอว. ‘‘อายตึ อกรณตฺถายา’’ติ อิมินา อนาคตํ อารพฺภ โอทิสฺส อาจิกฺขนํ ทสฺเสติ. ‘‘เกน เอวํ กต’’นฺติ ปุจฺฉาย อตีเต กตปุพฺพํ ปุจฺฉติ. สาปีติ ปิสทฺโท วุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

โวหาริกา ทณฺเฑนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ทณฺเฑนฺตีติ วธทณฺเฑน จ ธนทณฺเฑน จ อาณํ กโรนฺติ.

โย จายนฺติ โย จ อยํ. ภิกฺขุนีนํ โย อยํ นโย วุตฺโต, เอเสว นโย ภิกฺขูนมฺปิ นโยติ โยชนา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนเมว วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ภิกฺขุโนปิ หี’’ติอาทิ. ‘‘ตถา’’ติอิมินา ‘‘โอทิสฺสา’’ติปทํ อติทิสติ. เต จาติ เต จ โวหาริกา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วาติ. ปฐมํ.