ภิกฺขุนีวิภงฺโค

๑. ปาราชิกกณฺฑอตฺถโยชนา

เอวํ ภิกฺขุวิภงฺคสฺส, กตฺวาน โยชนานยํ;

ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส, กริสฺสํ โยชนานยํ.

โยติ วิภงฺโค. วิภงฺคสฺสาติ วิภงฺโค อสฺส. อสฺสาติ โหติ. ตสฺสาติ ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส. ยโตติ ยสฺมา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ภิกฺขูนํ วิภงฺคสฺส อนนฺตรํ ภิกฺขุนีนํ โย วิภงฺโค สงฺคหิโต อสฺส, ตสฺส ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส สํวณฺณนากฺกโม ปตฺโต ยโต, ตโต ตสฺส ภิกฺขุนีนํ วิภงฺคสฺส อปุพฺพปทวณฺณนํ กาตุํ ตาว ปาราชิเก อยํ สํวณฺณนา โหตีติ. อปุพฺพานํ ปทานํ วณฺณนา อปุพฺพปทวณฺณนา, ตํ.

๑. ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๕๖. ‘‘เตน…เป… สาโฬฺห’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตฺถา’’ติ ปาฐเสโส โยเชตพฺโพ. ทพฺพคุณกิริยาชาตินามสงฺขาเตสุ ปญฺจสุ สทฺเทสุ สาฬฺหสทฺทสฺส นามสทฺทภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สาโฬฺหติ ตสฺส นาม’’นฺติ. มิคารมาตุยาติ วิสาขาย. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา มิคารมาตา นาม. นวกมฺมํ อธิฏฺฐาตีติ นวกมฺมิกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นวกมฺมาธิฏฺฐายิก’’นฺติ. ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา’’ติอิมินา ปณฺฑา วุจฺจติ ปญฺญา, สา สญฺชาตา อิมิสฺสาติ ปณฺฑิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เวยฺยตฺติเกนาติ วิเสเสน อญฺชติ ปากฏํ คจฺฉตีติ วิยตฺโต, ปุคฺคโล, ตสฺส อิทํ เวยฺยตฺติกํ, ญาณํ, เตน. ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย ‘‘เมธา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิคหเณ’’ติอาทิ. ‘‘เมธา’’ติ หิ วุตฺตปญฺญา ‘‘ปณฺฑา’’ติ วุตฺตปญฺญาย วิเสโส โหติ สติสหายตฺตา. ตตฺรุปายายาติ อลุตฺตสมาโส ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) วิย. ‘‘กมฺเมสู’’ติ อิมินา ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. กตฺตพฺพกมฺมุปปริกฺขายาติ กตฺตพฺพกมฺเมสุ วิจารณาย. จสทฺเทน ‘‘กตากต’’นฺติ ปทสฺส ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. ปริเวสนฏฺฐาเนติ ปริภุญฺชิตุํ วิสนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ ปริเวสนํ, ตเมว ฐานํ ปริเวสนฏฺฐานํ, ตสฺมึ. นิกูเฏติ เอตฺถ กูฏสงฺขาตสิขรวิรหิเต โอกาเสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โกณสทิสํ กตฺวา ทสฺสิเต คมฺภีเร’’ติ. วิตฺยูปสคฺโค วิการวาจโก, สรสทฺโท สทฺทวาจโกติ อาห ‘‘วิปฺปการสทฺโท’’ติ. จรติ อเนนาติ จรณํ ปาโท, ตสฺมึ อุฏฺฐิโต คิลาโน เอติสฺสาติ จรณคิลานาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทโรเคน สมนฺนาคตา’’ติ.

๖๕๗. ‘‘ตินฺตา’’ติ อิมินา อวสฺสุตสทฺโท อิธ กิลินฺนตฺเถ เอว วตฺตติ, น อญฺญตฺเถติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ ‘‘อวสฺสุตา’’ติปทสฺส. ปทภาชเน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ปทภาชเน. วตฺถํ รงฺคชาเตน รตฺตํ วิย, ตถา กายสํสคฺคราเคน สุฏฺฐุ รตฺตาติ โยชนา. ‘‘อเปกฺขาย สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา อเปกฺขา เอติสฺสมตฺถีติ อเปกฺขวตีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิพทฺธํ จิตฺตํ อิมิสฺสนฺติ ปฏิพทฺธจิตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิพนฺธิตฺวา ฐปิตจิตฺตา วิยา’’ติ. ทุติยปทวิภงฺเคปีติ ‘‘อวสฺสุโต’’ติ ทุติยปทภาชเนปิ. ปุคฺคลสทฺทสฺส สตฺตสามญฺญวาจกตฺตา ปุริสสทฺเทน วิเสเสติ. อโธอุพฺภอิติ นิปาตานํ ฉฏฺฐิยา สมสิตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติอาทิ. นนุ ยถา อิธ ‘‘อกฺขกานํ อโธ’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ปทภาชเนปิ วตฺตพฺพํ, กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปทภาชเน’’ติอาทิ. ปทปฏิปาฏิยาติ ‘‘อโธ’’ติ จ ‘‘อกฺขก’’นฺติ จ ปทานํ อนุกฺกเมน. เอตฺถาติ อธกฺขกอุพฺภชาณุมณฺฑเลสุ. สาธารณปาราชิเกหีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ สาธารเณหิ ปาราชิเกหิ. นามมตฺตนฺติ นามเมว.

๖๕๙. เอวนฺติ อิมาย ปาฬิยา วิภชิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘อุภโตอวสฺสุเต’’ติ ปาโฐ มูลปาโฐเยว, นาญฺโญติ ทสฺเสนฺเตน วิเสสมกตฺวา ‘‘อุภโตอวสฺสุเตติ อุภโต อวสฺสุเต’’ติ วุตฺตํ. อุภโตติ เอตฺถ อุภสรูปญฺจ โตสทฺทสฺส ฉฏฺฐฺยตฺเถ ปวตฺติญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนิยา เจว ปุริสสฺส จา’’ติ. ตตฺถ ภิกฺขุนีปุริสสทฺเทหิ อุภสรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ยา’’ติ จ ‘‘ส’’อิติ จ ทฺวีหิ สทฺเทหิ โตปจฺจยสฺส ฉฏฺฐฺยตฺถํ, อุภินฺนํ อวสฺสุตภาเว สตีติ อตฺโถ. ภาวปจฺจเยน วินา ภาวตฺโถ ญาตพฺโพติ อาห ‘‘อวสฺสุตภาเว’’ติ. ยถาปริจฺฉินฺเนนาติ ‘‘อธกฺขกํ, อุพฺภชาณุมณฺฑล’’นฺติ เยน เยน ปริจฺฉินฺเนน. อตฺตโนติ ภิกฺขุนิยา. ตสฺส วาติ ปุริสสฺส วา. อิธาปีติ กายปฏิพทฺเธน กายามสเนปิ.

ตตฺราติ เตสุ ภิกฺขุภิกฺขุนีสุ. น กาเรตพฺโพ ‘‘กายสํสคฺคํ สาทิเยยฺยา’’ติ อวุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อโจปยมานาปีติ อจาลยมานาปิ, ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, เตน โจปยมานา ปเควาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปน สตีติ จิตฺเตเนว อธิวาสยมานาย สติ ปน. กิริยสมุฏฺฐานตาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส กิริยสมุฏฺฐานภาโว. ตพฺพหุลนเยนาติ ‘‘วนจรโก (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๐๑; ๓.๑๓๓), สงฺคามาวจโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๐๘) วิย ตสฺสํ กิริยายํ พหุลโต สมุฏฺฐานนเยน. สาติ กิริยสมุฏฺฐานตา.

๖๖๐. เอตฺถาติ อุพฺภกฺขกอโธชาณุมณฺฑเลสุ.

๖๖๒. ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติ เอตฺถาปิ โตปจฺจโย ฉฏฺฐฺยตฺเถ โหติ. สามญฺญวจนสฺสาปิ วิเสเส อวฏฺฐานโต, วิเสสตฺถินา จ วิเสสสฺส อนุปโยชิตพฺพโต อาห ‘‘ภิกฺขุนิยา เอวา’’ติ. ตตฺราติ ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติอาทิวจเน. ‘‘ตเถวา’’ติอิมินา กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุโตติ อตฺถํ อติทิสติ. จตูสูติ เมถุนราค กายสํสคฺคราคเคหสิตเปม สุทฺธจิตฺตสงฺขาเตสุ จตูสุ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน.

๖๖๓. อยํ ปุริโส อิติ วา อิตฺถี อิติ วา อชานนฺติยา วาติ โยชนาติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๖๔. ทุติเย กจฺจิ โน สาติ เอตฺถ โนสทฺโท นุสทฺทตฺโถติ อาห ‘‘กจฺจิ นุ สา’’ติ. ปริวารวิปตฺตีติ ปริชนสฺส วินาสนํ. ‘‘อกิตฺตี’’ติ เอตฺถ สมฺมุขา นินฺทํ คเหตฺวา ‘‘อยโส’’ติอิมินา ปรมฺมุขา นินฺทา คเหตพฺพาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปรมฺมุขครหา วา’’ติ.

๖๖๖. ‘‘ยา ปาราชิกํ อาปนฺนา’’ติอิมินา ‘‘สา วา’’ติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. จตุนฺนนฺติ นิทฺธารณตฺเถ เจตํ สามิวจนํ, จตูสูติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ สพฺพปาราชิกานํ ปจฺฉา. อิมสฺมึ โอกาเสติ ปฐมตติยปาราชิกานมนฺตเร ฐาเน. ฐปิตนฺติ สงฺคีติกาเรหิ นิกฺขิตฺตํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ตตฺราติ ทุฏฺฐุลฺลสิกฺขาปเทติ. ทุติยํ.

๓. ตติยปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๖๙. ตติเย อสฺสาติ ‘‘ธมฺเมน วินเยนา’’ติ ปทสฺส. ปทภาชนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสาวนสมฺปทา จ สตฺถุสาสนํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ญตฺติ…เป… สมฺปทาย จา’’ติ. สตฺถุสาสเนนาติ จ สตฺถุ อาณาย. กมฺมนฺติ อุกฺเขปนียกมฺมํ. ตตฺถาติ สงฺเฆ. ‘‘วจนํ นาทิยตี’’ติอาทีสุ วิย สงฺฆํ วา นาทิยตีติ เอตฺถ นาทิยนํ นาม นานุวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘นานุวตฺตตี’’ติ. ตตฺถาติ สงฺฆาทีสุ. อยํ ตาว สํวาโสติ สห ภิกฺขู วสนฺติ เอตฺถาติ สํวาโสติ อตฺเถน อยํ เอกกมฺมาทิ สํวาโส นาม. ‘‘สห อยนภาเวนา’’ติอิมินา สห อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ สหายาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตติ ภิกฺขู. เยหิ จาติ ภิกฺขูหิ จ. ตสฺสาติ อุกฺขิตฺตกสฺส. เตนาติ อุกฺขิตฺตเกน. อตฺตโนติ อุกฺขิตฺตกสฺสาติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถปาราชิกสิกฺขาปทํ

๖๗๕. จตุตฺเถ เมถุนราเคน อวสฺสุตา นาธิปฺเปตา, กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุตาวาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กายสํสคฺคราเคน อวสฺสุตา’’ติ. ‘‘ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติปทํ น หตฺถสทฺเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ, คหณสทฺเทเนว สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ ปุริสปุคฺคเลนา’’ติอาทิ. ตนฺติ คหณํ, ‘‘หตฺถคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตวจนํ อุปลกฺขณมตฺตเมวาติ อาห ‘‘อญฺญมฺปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อญฺญมฺปี’’ติ หตฺถคหณโต อิตรมฺปิ. อปาราชิกกฺเขตฺเตติ อุพฺภกฺขเก อโธชาณุมณฺฑเล. อสฺสาติ ‘‘หตฺถคฺคหณ’’นฺติปทสฺส. เอตฺถาติ ‘‘อสทฺธมฺมสฺส ปฏิเสวนตฺถายา’’ติปเท. กายสํสคฺโคติ กายสํสคฺโค เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘น เมถุนธมฺโม’’ติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ กายสํสคฺคคหเณ. สาธกนฺติ ญาปกํ.

ติสฺสิตฺถิโยติ ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ตีสุ อิตฺถีสูติ หิ อตฺโถ, ติสฺโส อิตฺถิโย อุปคนฺตฺวาติ วา โยเชตพฺโพ. เอเสว นโย ปรโตปิ. ยํ เมถุนํ อตฺถิ, ตํ น เสเวติ โยชนา. น เสเวติ จ น เสวติ. ติการสฺส หิ เอกาโร. ตโย ปุริเสติ ตีสุ ปุริเสสุ, เต วา อุปคนฺตฺวา. ตโย จ อนริยปณฺฑเกติ ตีสุ อนริยสงฺขาเตสุ อุภโตพฺยญฺชนเกสุ จ ปณฺฑเกสุ จ, เต วา อุปคนฺตฺวาติ โยชนา. น จาจเร เมถุนํ พฺยญฺชนสฺมินฺติ อตฺตโน นิมิตฺตสฺมึ เมถุนํ น จ อาจรติ. อิทํ อนุโลมปาราชิกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยาติ เมถุนธมฺมการณา เฉชฺชํ สิยา, ปาราชิกํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. กุสเลหีติ ปญฺหาวิสชฺชเน เฉเกหิ, เฉกกาเมหิ วา. อยํ ปโญฺห อฏฺฐวตฺถุกํ สนฺธาย วุตฺโต.

ปญฺหาวิสชฺชนตฺถาย จินฺเตนฺตานํ เสทโมจนการณตฺตา ‘‘เสทโมจนคาถา’’ติ วุตฺตา. วิรุชฺฌตีติ ‘‘น เมถุนธมฺโม’’ติ วจเนน ‘‘เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยา’’ติ วจนํ วิรุชฺฌติ, น สเมตีติ อตฺโถ. อิติ เจ วเทยฺย, น วิรุชฺฌติ. กสฺมา? เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคตฺตาติ โยชนา. อิมินา เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคภูโต กายสํสคฺโคว อุปจาเรน ตตฺถ เมถุนธมฺมสทฺเทน วุตฺโต, น ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตีติ ทีเปติ. หิสทฺโท วิตฺถารโชตโก. ปริวาเรเยว วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. วณฺณาวณฺโณติ สุกฺกวิสฏฺฐิ. ธนมนุปฺปาทานนฺติ สญฺจริตฺตํ. ‘‘อิมินา ปริยาเยนา’’ติ อิมินา เลเสน สมีปูปจาเรนาติ อตฺโถ. เอเตนุปาเยนาติ ‘‘หตฺถคฺคหณํ สาทิเยยฺยา’’ติปเท วุตฺตอุปาเยน. สพฺพปเทสูติ สพฺเพสุ ‘‘สงฺฆาฏิกณฺณคฺคหณํ สาทิเยยฺยา’’ติอาทีสุ ปเทสุ. อปิ จาติ เอกํเสน, วิเสสํ วกฺขามีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอวํนามกํ ฐาน’’นฺติ อิมินา ‘‘อิตฺถํนามํ อิมสฺส ฐานสฺสา’’ติ วจนตฺถํ ทีเปติ.

๖๗๖. เอกนฺตริกาย วาติ เอตฺถ วาสทฺเทน ทฺวนฺตริกาทีนิปิ สงฺคยฺหนฺติ. เยน เตนาติ เยน วา เตน วา. ทฺวิติจตุปฺปญฺจฉวตฺถูนิ เปยฺยาลวเสน วา วาสทฺเทน วา คเหตพฺพานิ. อปิ จาติ กิญฺจ ภิยฺโย, วตฺตพฺพวิเสสํ วกฺขามีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘อาปตฺติโย เทเสตฺวา’’ติ วจเน. หีติ สจฺจํ. วุตฺตนฺติ ปริวาเร วุตฺตํ. ตตฺราติ ปุริมวจนาเปกฺขํ. เทสิตา อาปตฺติ คณนูปิกาติ โยชนา. เอกํ วตฺถุํ อาปนฺนา ยา ภิกฺขุนีติ โยชนา. ธุรนิกฺเขปํ กตฺวาติ ‘‘อิมญฺจ วตฺถุํ, อญฺญมฺปิ จ วตฺถุํ นาปชฺชิสฺสามี’’ติ ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา. ยา ปน สอุสฺสาหาว เทเสตีติ โยชนาติ. จตุตฺถํ.

สาธารณาติ ภิกฺขุนีหิ สาธารณา. เอตฺถาติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข อยฺยาโย’’ติอาทิวจเน.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

ภิกฺขุนิวิภงฺเค ปาราชิกกณฺฑวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

๒. สงฺฆาทิเสสกณฺฑํ

๑. ปฐมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ปาราชิกานนฺตรสฺสาติ ปาราชิกานํ อนนฺตเร ฐปิตสฺส, สงฺคีตสฺส วา, สงฺฆาทิเสสกณฺฑสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อยํ อีทิสา อนุตฺตานตฺถวณฺณนา อนุตฺตานานํ ปทานํ อตฺถสฺส วณฺณนา ทานิ อิมสฺมึกาเล ภวิสฺสตีติ โยชนา.

๖๗๘. ปฐเม อุทกํ วสิตํ อจฺฉาทนํ อเนน กตนฺติ อุโทสิโตติ วจนตฺเถน ภณฺฑสาลา อุโทสิตํ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุโทสิตนฺติ ภณฺฑสาลา’’ติ. เอตฺถ หิ อุทสทฺโท อุทกปริยาโย. สํโยโค น ยุตฺโตเยว. ภณฺฑสาลาติ ยานาทีนํ ภณฺฑานํ ฐปนสาลา. อจฺจาวทถาติ เอตฺถ อตีตฺยูปสคฺโค อติกฺกมนตฺโถ, อาตฺยูปสคฺโค ธาตฺวตฺถานุวตฺตโกติ อาห ‘‘อติกฺกมิตฺวา วทถา’’ติ.

๖๗๙. อุสฺสยวเสน วทนํ อุสฺสยวาโท, โสเยว อุสฺสยวาทิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุสฺสยวาทิกา’’ติอาทิ. ‘‘มานุสฺสยวเสน โกธุสฺสยวเสนา’’ติ อิมินา อุสฺสยเภทํ ทสฺเสติ. สาติ อุสฺสยวาทิกา. อตฺถโตติ สรูปโต. เอตฺถาติ ปทภาชเน. อฑฺฑนํ อภิยุญฺชนํ อฑฺโฑติ กตฺวา ทฺวินฺนํ ชนานํ อฑฺโฑ โวหาริกานํ วินิจฺฉยการณํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อฑฺโฑติ โวหาริกวินิจฺฉโย วุจฺจตี’’ติ, มุทฺธชตติยกฺขโรเยว. ยนฺติ อฑฺฑํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ กิสฺมึจิ ฐาเน. ทฺวินฺนํ อฑฺฑการกานํ โวหารํ ชานนฺตีติ โวหาริกา, อกฺขทสฺสา, เตสํ. ทฺวีสุ ชเนสูติ อฑฺฑการเกสุ ชเนสุ ทฺวีสุ. โย โกจีติ อฑฺฑการโก วา อญฺโญ วา โย โกจิ.

เอตฺถาติ ‘‘เอกสฺส อาโรเจตี’’ติอาทิวจเน. ยตฺถ กตฺถจีติ ยํกิญฺจิ ฐานํ อาคเตปีติ สมฺพนฺโธ. อถาติ ปจฺฉา. สาติ ภิกฺขุนี. โสติ อุปาสโก.

‘‘กปฺปิยการเกนา’’ติปทํ ‘‘กถาเปตี’’ติปเท การิตกมฺมํ. ตตฺถาติ กปฺปิยการกอิตเรสุ. โวหาริเกหิ กเตติ สมฺพนฺโธ. คติคตนฺติ จิรกาลปตฺตํ. สุตปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ สุตํ. อถาติ สุตปุพฺพตฺตา เอว. เตติ โวหาริกา, เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

ปฐมนฺติ สมนุภาสนโต ปุพฺพํ. อาปตฺตีติ อาปชฺชนํ. เอตสฺสาติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อยํ หีติ อยํ เอว, วกฺขมาโน เอวาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ปทภาชเน. สห วตฺถุชฺฌาจาราติ วตฺถุชฺฌาจาเรน สห, วากฺยเมว, น สมาโส. วตฺถุชฺฌาจาราติ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห วตฺถุชฺฌาจาเรนา’’ติ. ภิกฺขุนินฺติ อาปตฺติมาปนฺนํ ภิกฺขุนึ. สงฺฆโตติ ภิกฺขุนิสงฺฆมฺหา. อนียสทฺโท เหตุกตฺตาภิธายโกติ อาห ‘‘นิสฺสาเรตีติ นิสฺสารณีโย’’ติ. ภิกฺขุนิสงฺฆโต นิสฺสรติ, นิสฺสาริยติ วา อเนนาติ นิสฺสารณีโยติ กรณตฺโถปิ ยุตฺโตเยว. ตตฺถาติ ปทภาชเน. ยนฺติ สงฺฆาทิเสสํ. โสติ สงฺฆาทิเสโส. ปทภาชนสฺส อตฺโถ การโณปจาเรน ทฏฺฐพฺโพ. หีติ สจฺจํ. เกนจีติ ปุคฺคเลน, น นิสฺสารียตีติ สมฺพนฺโธ. เตน ธมฺเมน กรณภูเตน, เหตุภูเตน วา. โสติ ธมฺโม.

อฑฺฑการกมนุสฺเสหิ วุจฺจมานาติ โยชนา. สยนฺติ สามํ. ตโตติ คมนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ภิกฺขุนิยา วา กตํ อาโรเจตูติ โยชนา.

ธมฺมิกนฺติ ธมฺเมน สภาเวน ยุตฺตํ. ยถาติ เยนากาเรน. ตนฺติ อาการํ. ตตฺถาติ ‘‘อโนทิสฺส อาจิกฺขตี’’ติ วจเน.

ธุตฺตาทโยติ อาทิสทฺเทน โจราทโย สงฺคณฺหาติ. สาติ อาจิกฺขนา. ตนฺติ อาจิกฺขนํ. เตสนฺติ คามทารกาทีนํ. ทณฺฑนฺติ ธนทณฺฑํ. คีวา โหตีติ อิณํ โหติ. อธิปฺปาเย สติปีติ โยชนา. ตสฺสาติ อนาจารํ จรนฺตสฺส.

เกวลํ หีติ เกวลเมว. ตนฺติ รกฺขํ. การเกติ อนาจารสฺส การเก. เตส+?นฺติ การกานํ.

เตสนฺติ หรนฺตานํ. ‘‘อนตฺถกามตายา’’ติ อิมินา ภยาทินา วุตฺเต นตฺถิ โทโสติ ทสฺเสติ. หีติ ลทฺธโทสโชตโก. อตฺตโน วจนกรํ…เป… วตฺตุํ วฏฺฏตีติ อตฺตโน วจนํ อาทิยิสฺสตีติ วุตฺเต วจนํ อนาทิยิตฺวา ทณฺเฑ คหิเตปิ นตฺถิ โทโส ทณฺฑคหณสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. ทาสทาสีวาปิอาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน เขตฺตาทโย สงฺคยฺหนฺติ.

วุตฺตนเยเนวาติ อตีตํ อารพฺภ อาจิกฺขเน วุตฺตนเยน เอว. ‘‘อายตึ อกรณตฺถายา’’ติ อิมินา อนาคตํ อารพฺภ โอทิสฺส อาจิกฺขนํ ทสฺเสติ. ‘‘เกน เอวํ กต’’นฺติ ปุจฺฉาย อตีเต กตปุพฺพํ ปุจฺฉติ. สาปีติ ปิสทฺโท วุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

โวหาริกา ทณฺเฑนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ทณฺเฑนฺตีติ วธทณฺเฑน จ ธนทณฺเฑน จ อาณํ กโรนฺติ.

โย จายนฺติ โย จ อยํ. ภิกฺขุนีนํ โย อยํ นโย วุตฺโต, เอเสว นโย ภิกฺขูนมฺปิ นโยติ โยชนา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนเมว วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ภิกฺขุโนปิ หี’’ติอาทิ. ‘‘ตถา’’ติอิมินา ‘‘โอทิสฺสา’’ติปทํ อติทิสติ. เต จาติ เต จ โวหาริกา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วาติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๖๘๒. ทุติเย วริตพฺพํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ วรํ, ตเมว ภณฺฑนฺติ วรภณฺฑนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มหคฺฆภณฺฑ’’นฺติ. ‘‘มุตฺตา’’ติอาทินา ตสฺส สรูปํ ทสฺเสติ.

๖๘๓. อาปุพฺโพ โลกสทฺโท อภิมุขํ โลกนตฺโถ โหติ, อุปุพฺโพ อุทฺธํ โลกนตฺโถ, โอปุพฺโพ อโธ โลกนตฺโถ, วิปุพฺโพ อิโต จิโต จ วีติหรณโลกนตฺโถ, อปปุพฺโพ อาปุจฺฉนตฺโถ. อิธ ปน อปปุพฺพตฺตา อาปุจฺฉนตฺโถติ อาห ‘‘อนาปุจฺฉิตฺวา’’ติ. มลฺลคณ ภฏิปุตฺต คณาทิกนฺติอาทีสุ มลฺลคโณ นาม นารายนภตฺติโก คโณ. ภฏิปุตฺตคโณ นาม กุมารภตฺติโก คโณ. อาทิสทฺเทน อญฺญมฺปิ คามนิคเม อนุสาสิตุํ สมตฺถํ คณํ สงฺคณฺหาติ. อถ วา มลฺลคโณติ มลฺลราชูนํ คโณ. เต หิ คณํ กตฺวา กุสินารายํ รชฺชํ อนุสาสนฺติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มลฺลคโณ’’ติ. ภฏิปุตฺตคโณติ ลิจฺฉวิคโณ ปริยายนฺตเรน วุตฺโต. ลิจฺฉวิราชูนญฺหิ ปุพฺพราชาโน ภฏินามกสฺส ชฏิลสฺส ปุตฺตา โหนฺติ, เตสํ วํเส ปวตฺตา เอตรหิ ลิจฺฉวิราชาโนปิ ภฏิปุตฺตาติ วุจฺจนฺติ. ชฏิโล ปน พาราณสิรญฺโญ ปุตฺเต นทิโสเตน วุยฺหมาเน นทิโต อุทฺธริตฺวา อตฺตโน อสฺสเม ปุตฺตํ กตฺวา ภรณตฺตา โปสนตฺตา ภฏีติ วุจฺจติ, ตสฺส ปุตฺตตฺตา ลิจฺฉวิคโณ ภฏิปุตฺโตติ วุจฺจติ. เตปิ คณํ กตฺวา เวสาลิยํ รชฺชํ อนุสาสนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภฏิปุตฺตคโณ’’ติ. ธมฺมคโณ นาม สาสนธมฺมภตฺติโก คโณ. คนฺธิกเสณีติ คนฺธการานํ สมชาติกานํ สิปฺปิกานํ คโณ. ทุสฺสิกเสณีติ ทุสฺสการานํ สมชาติกานํ เปสการานํ คโณ. อาทิสทฺเทน ตจฺฉกเสณิรชกเสณิอาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. หีติ สจฺจํ. เต เอวาติ คณาทโย เอว. ปุน เตติ คณาทโย. อิทนฺติ ‘‘คณํ วา’’ติอาทิวจนํ. เอตฺถาติ ราชาทีสุ. สงฺฆาปุจฺฉนเมว ปธานการณนฺติ อาห ‘‘ภิกฺขุนิสงฺโฆ อาปุจฺฉิตพฺโพวา’’ติ. กปฺปคติกนฺติ กปฺปํ คจฺฉตีติ กปฺปคตา, สา เอว กปฺปคติกา, ตํ.

เกนจิ กรณีเยน ขณฺฑสีมํ อคนฺตฺวา เกนจิ กรณีเยน ภิกฺขุนีสุ ปกฺกนฺตาสูติ โยชนา. นิสฺสิตกปริสายาติ อนฺเตวาสิกปริสาย. วุฏฺฐาเปนฺติยาติ อุปสมฺปาเทนฺติยาติ. ทุติยํ.

๓. ตติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๖๙๒. ตติเย ทุติเยน ปาเทน อติกฺกนฺตมตฺเตติ สมฺพนฺโธ. ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ นาม ฆรูปจารโต ปฐมเลฑฺฑุปาโต. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิ เจตฺถา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. อุปจาเร วาติ อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐาเน วา. ตโตติ คามนฺตรโต, ขณฺฑปากาเรน วา วติฉิทฺเทน วา ปวิสิตุนฺติ สมฺพนฺโธ.

สมฺพทฺธา วติ เอเตสนฺติ สมฺพทฺธวติกา, เทฺว คามา. วิหารนฺติ ภิกฺขุนิวิหารํ. ตโต ปน คามโตติ ตโต อิตรคามโต ปน, นิกฺขนฺตาย ภิกฺขุนิยา ฐาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อุสฺสารณา วาติ มนุสฺสานํ อุสฺสารณา วา.

ชนาติ คามโภชกา ชนา. เอกํ คามนฺติ ยํกิญฺจิ อิจฺฉิตํ เอกํ คามํ. ตโตติ คามโต. ‘‘กสฺมา’’ติ อิมาย ปุจฺฉาย ‘‘วิหรโต เอกํ คามํ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ วจนสฺส การณํ ปุจฺฉติ. ‘‘วิหารสฺส จตุคามสาธารณตฺตา’’ติอิมินา วิสชฺชเนน ตํ ปุจฺฉํ วิสชฺเชติ.

ยตฺถาติ ยสฺสํ นทิยํ. อุตฺตรนฺติยา เอกทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ อนฺตรวาสโก เตมิยติ, สา นที นามาติ โยชนา. ยถา นิวสิยมานาย ติมณฺฑลปฏิจฺฉาทนํ โหติ, เอวํ นิวตฺถายาติ โยชนา. ภิกฺขุนิยา อุตฺตรนฺติยา อนฺตรวาสโกติ สมฺพนฺโธ. ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กิสฺมึจิ ฐาเน. ‘‘เสตุนา คจฺฉติ, อนาปตฺตี’’ติอิมินา ปทสา อุตฺตรนฺติยา เอว อาปตฺตีติ ทสฺเสติ. อุตฺตรณกาเลติ นทิโต อุตฺตรณกาเล. อากาสคมนนฺติ อิทฺธิยา คมนํ. อาทิสทฺเทน หตฺถิปิฏฺฐิอาทโย สงฺคณฺหาติ. อกฺกมนฺติยาติ อติกฺกมนฺติยา. เอตฺถาติ ทฺวีสุ ตีสุ ภิกฺขุนีสุ. โอริมตีรเมวาติ อปารตีรเมว. ตเมว ตีรนฺติ โอริมตีรเมว. ปจฺจุตฺตรตีติ ปฏินิวตฺติตฺวา อุตฺตรติ.

กุรุมานา ภิกฺขุนี กโรตีติ โยชนา. อสฺสาติ ภิกฺขุนิยา อชานนฺติยา เอว จาติ สมฺพนฺโธ, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. อถ ปนาติ อถสทฺโท ยทิปริยาโย, กิริยาปเทน โยเชตพฺโพ. อถ อจฺฉติ, อถ น โอตรตีติ อตฺโถ. อจฺฉตีติ วสติ. หีติ สจฺจํ. อิธาติ ‘‘เอกา วา รตฺตึ วิปฺปวเสยฺยา’’ติปเท.

เอวํ วุตฺตลกฺขณเมวาติ เอวํ อภิธมฺมปริยาเยน วุตฺตลกฺขณเมว. ตํ ปเนตนฺติ ตํ ปน อรญฺญํ. เตเนวาติ อาปนฺนเหตุนา เอว. อฏฺฐกถายนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ. ภิกฺขุนีสุ ปวิสนฺตีสูติ สมฺพนฺโธ, นิทฺธารณตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. เอตฺถาติ ทสฺสนูปจารสวนูปจาเรสุ. ยตฺถ โอกาเส ฐิตํ ทุติยิกา ปสฺสติ, โส โอกาโส ทสฺสนูปจาโร นามาติ โยชนา. สาณิปาการนฺตริกาปีติ สาณิปากาเรน พฺยวหิกาปิ. ยตฺถ โอกาเส ฐิตา…เป… สทฺทํ สุณาติ, โส โอกาโส สวนูปจาโร นามาติ โยชนา. มคฺคมูฬฺหสทฺเทนาติ มคฺเค มูฬฺหานํ สทฺเทน. ธมฺมสฺสวนาโรจนสทฺเทนาติ ธมฺมสฺสวนตฺถาย อาโรจนานํ สทฺเทน. มคฺคมูฬฺหสทฺเทน สทฺทายนฺติยา สทฺทํ สุณาติ วิย จ ธมฺมสฺสวนาโรจนสทฺเทน สทฺทายนฺติยา สทฺทํ สุณาติ วิย จ ‘‘อยฺเย’’ติ สทฺทายนฺติยา สทฺทํ สุณาตีติ โยชนา. สทฺทายนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. นามธาตุ เหสา. เอวรูเปติ ‘‘มคฺคมูฬฺหสทฺเทน วิยา’’ติอาทินา วุตฺเต เอวรูเป.

ติตฺถายตนํ สงฺกนฺตา วาติ ติตฺถีนํ วาสฏฺฐานํ สงฺกนฺตา วา. อิมินา ‘‘ปกฺขสงฺกนฺตา’’ติ เอตฺถ ปกฺขสทฺทสฺส ปฏิปกฺขวาจกตฺตา เตน สาสนปฏิปกฺขา ติตฺถิยา เอว คเหตพฺพาติ ทสฺเสติ. ติตฺถิยา หิ สาสนสฺส ปฏิปกฺขา โหนฺตีติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๖๙๔. จตุตฺเถ ปาทสฺส ฐปนกํ ปีฐํ ปาทปีฐํ. ปาทสฺส ฐปนกา กถลิกา ปาทกถลิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทปีฐํ นามา’’ติอาทิ. อนญฺญายาติ เอตฺถ ยกาโร ตฺวาปจฺจยสฺส การิโยติ อาห ‘‘อชานิตฺวา’’ติ. เนตฺถารวตฺเตติ อุกฺเขปนียกมฺมโต นิตฺถรณการเณ วตฺเต. ‘‘วตฺตมาน’’นฺติอิมินา ‘‘วตฺตนฺติ’’นฺติ เอตฺถ อนฺตปจฺจยํ นเยน ทสฺเสตีติ. จตุตฺถํ.

๕. ปญฺจมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๐๑. ปญฺจเม ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ‘‘เอกโต’’ติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ ภิกฺขุนิยา เอว คเหตพฺพภาวญฺจ โตปจฺจยสฺส ฉฏฺฐุตฺเถ ปวตฺตภาวญฺจ อวสฺสุภปเท ภาวตฺถญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนิยา อวสฺสุตภาโว ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. เอตนฺติ ‘‘ภิกฺขุนิยา อวสฺสุตภาโว’’ติ วจนํ. ตนฺติ อวจนํ. ปาฬิยาติ อิมาย สิกฺขาปทปาฬิยาติ. ปญฺจมํ.

๖. ฉฏฺฐสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๐๕. ฉฏฺเฐ ยโต ตฺวนฺติ เอตฺถ การณตฺเถ โตปจฺจโยติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติ. กสฺสา โหนฺตีติ อุยฺโยชิกาอุยฺโยชิตาสุ กสฺสา ภิกฺขุนิยา โหนฺตีติ โยชนา. น เทตีติ อุยฺโยชิกา อุยฺโยชิตาย น เทติ. น ปฏิคฺคณฺหาตีติ อุยฺโยชิตา อุยฺโยชิกาย หตฺถโต น ปฏิคฺคณฺหาติ. ปฏิคฺคโห เตน น วิชฺชตีติ เตเนว การเณน อุยฺโยชิกาย หตฺถโต อุยฺโยชิตาย ปฏิคฺคโห น วิชฺชติ. อาปชฺชติ ครุกํ, น ลหุกนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อุยฺโยชิกา ครุกเมว สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อาปชฺชติ, น ลหุกํ. ตญฺจาติ ตํ อาปชฺชนญฺจ. ปริโภคปจฺจยาติ อุยฺโยชิกาย ปริโภคสงฺขาตา การณาติ อยํ คาถายตฺโถ.

อิตริสฺสา ปนาติ อุยฺโยชิตาย ปน ภิกฺขุนิยา. ปฐมสิกฺขาปเทติ ปญฺจมสิกฺขาปเท. ปญฺจมสิกฺขาปทญฺหิ อิมินา สิกฺขาปเทน ยุคฬภาเวน สทิสตฺตา อิมํ อุปาทาย ปฐมนฺติ วุตฺตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สตฺตมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๐๙. สตฺตเม ยาวตติยกปทตฺโถติ ‘‘ยาวตติยก’’นฺติ อุจฺจาริตสฺส ปทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธติ. สตฺตมํ.

๘. อฏฺฐมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๑๕. อฏฺฐเม กิสฺมึจิเทว อธิกรเณติ นิทฺธารณียสฺส นิทฺธารณสมุทาเยน อวินาภาวโต อาห ‘‘จตุนฺน’’นฺติ. กสฺมา ปน นิทฺธารณสมุทายนิทฺธารณียภาเวน วุตฺตํ, นนุ ปทภาชเน จตฺตาริปิ อธิกรณานิ วุตฺตานีติ อาห ‘‘ปทภาชเน ปนา’’ติอาทีติ. อฏฺฐมํ.

๙. นวมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๒๓. นวเม สํสฏฺฐสทฺโท มิสฺสปริยาโยติ อาห ‘‘มิสฺสีภูตา’’ติ. ‘‘อนนุโลเมนา’’ติอิมินา ‘‘อนนุโลมิเกนา’’ติ เอตฺถ อิกสทฺโท สฺวตฺโถติ ทสฺเสติ. โกฏฺฏนญฺจ ปจนญฺจ คนฺธปิสนญฺจ มาลาคนฺถนญฺจ. อาทิสทฺเทน อญฺเญปิ อนนุโลมิเก กายิเก สงฺคณฺหาติ. สาสนาหรณญฺจ ปฏิสาสนหรณญฺจ สญฺจริตฺตญฺจ. อาทิสทฺเทน อญฺเญปิ อนนุโลมิเก วาจสิเก สงฺคณฺหาติ. เอตาสนฺติ ภิกฺขุนีนํ. สิโลโกติ ยโสติ. นวมํ.

๑๐. ทสมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทํ

๗๒๗. ทสเม เอวาจาราติ เอตฺถ นิคฺคหิตโลปวเสน สนฺธีติ อาห ‘‘เอวํอาจารา’’ติ. ‘‘ยาทิโส’’ติอาทินา เอวํสทฺทสฺส นิทสฺสนาทีสุ (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๑๑๘๖ คาถายํ) เอกาทสสุ อตฺเถสุ อุปมตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ ‘‘เอวํสทฺทา เอวํสิโลกา’’ติ สพฺเพสุ ปเทสุ. อุญฺญายาติ เอตฺถ โอการวิปรีโต อุกาโรติ อาห ‘‘อวญฺญายา’’ติ. ‘‘นีจํ กตฺวา ชานนายา’’ติ อิมินา อวสทฺโท นีจตฺโถ, ญาธาตุ อวโพธนตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘ปริภวญฺญายา’’ติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลปวเสน ‘‘ปริภเวนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปริภวิตฺวา ชานเนนา’’ติ. อกฺขนฺติยาติ เอตฺถ สหนขนฺติเยวาธิปฺเปตา, เนว อนุโลมขนฺติ, น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสหนตายา’’ติ. เวภสฺสิยาติ เอตฺถ วิเสเสน ภาเสติ โอภาเสตีติ วิภาโส อานุภาโว, วิภาโส อิมสฺส สงฺฆสฺส อตฺถีติ วิภสฺโส สงฺโฆ, พหฺวตฺเถ จ อติสยตฺเถ จ สปจฺจโย โหติ. กสฺมา? มนฺตุปจฺจยตฺถตฺตา ‘‘โลมโส’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๔.๕๗) วิย, พหุอานุภาโว อติสยอานุภาโว สงฺโฆติ วุตฺตํ โหติ, สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส. วิภสฺสสฺส ภาโว เวภสฺสิยํ, พหุอานุภาโว อติสยอานุภาโวเยว. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พลวภสฺสภาเวนา’’ติ. ตตฺถ พลวอิติ ปเทน มนฺตุอตฺเถ ปวตฺตสฺส สปฺปจฺจยสฺส พหฺวตฺถญฺจ อติสยตฺถญฺจ ทสฺเสติ, ภาวอิติ ปเทน ณิยปจฺจยสฺส ภาวตฺถํ, เอนอิติ ปเทน นิสฺสกฺกวจนสฺส กรณตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสติ. ตเมวตฺถมาวิกโรนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน พลวปฺปกาสเนนา’’ติ. ตตฺถ อตฺตโนติ อตฺตสงฺขาตสฺส สงฺฆสฺส. พลวปฺปกาสเนนาติ พหุอานุภาวปฺปกาสเนน, อติสยอานุภาวปฺปกาสเนน วา. พลวปฺปกาสนํ นาม อตฺถโต ปเรสํ สมุตฺราสนเมวาติ อาห ‘‘สมุตฺราสเนนาติ อตฺโถ’’ติ. ทุพฺพลภาเวนาติ เอตฺถ ภาวอิติปเทน ณฺยปจฺจยสฺส ภาวตฺถํ, เอนอิติปเทน นิสฺสกฺกวจนสฺส กรณตฺถํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพตฺถาติ ‘‘อุญฺญายา’’ติอาทีสุ สพฺเพสุ ปเทสุ. จสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เอวํ สมุจฺจยตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. วิวิจฺจถาติ เอตฺถ วีตฺยูปสคฺโค วินาสทฺทตฺโถ, วิจธาตุ สตฺตตฺโถติ อาห ‘‘วินา โหถา’’ติ. ทสมํ.

อนนฺตรา ปกฺขิปิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. มหาวิภงฺคโต อาหริตานิ อิมานิ ตีณิ สิกฺขาปทานีติ โยชนา. นว ปฐมาปตฺติกา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สพฺเพปิ ธมฺมาติ โยชนา. เอตฺถาติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข’’ติอาทิปาเฐ. ตํ ปนาติ ปกฺขมานตฺตํ ปนาติ.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

ภิกฺขุนิวิภงฺเค

สตฺตรสกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

๓. นิสฺสคฺคิยกณฺฑํ

๑. ปฐมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ตึส นิสฺสคฺคิยา เย ธมฺมา ภิกฺขุนีนํ ภควตา ปกาสิตา, เตสํ ธมฺมานํ ทานิ อิมสฺมึ กาเล อยํ สํวณฺณนากฺกโม ภวตีติ โยชนา.

๗๓๓. ปฐเม อามตฺติกาปณนฺติ เอตฺถ อามตฺตสทฺโท ภาชนปริยาโยติ อาห ‘‘ภาชนานี’’ติ. ภาชนานิ หิ อมนฺติ ปริภุญฺชิตพฺพภาวํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘อมตฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. อมตฺตานิ วิกฺกิณนฺตีติ ‘‘อามตฺติกา’’ติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตานี’’ติอาทิ. เตสนฺติ อามตฺติกานํ. ตํ วาติ อามตฺติกาปณํ วา.

๗๓๔. ‘‘สนฺนิธิ’’นฺติ อิมินา สํนิปุพฺโพ จิสทฺโท อุจินนตฺโถติ ทสฺเสติ. หิสทฺโท วิเสสโชตโก. ตตฺถาติ มหาวิภงฺเค. อิธาติ ภิกฺขุนิวิภงฺเค.

อิทมฺปีติ อิทํ สิกฺขาปทมฺปิ. ปิสทฺโท มหาวิภงฺคสิกฺขาปทํ อเปกฺขตีติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๓๘. ทุติเย อหตโจฬานมฺปิ เสทมลาทิกิลินฺเน วิรูปตฺตา ‘‘ชิณฺณโจฬา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อปิ อยฺยาหี’’ติอิมินา ‘‘อป อยฺยาหี’’ติปทวิภาคํ นิวตฺเตติ.

๗๔๐. สพฺพมฺปิ เอตํ จีวรนฺติ โยชนา. เอวํ ปฏิลทฺธนฺติ เอวํ นิสฺสชฺชิตฺวา ลทฺธํ. ยถาทาเนเยวาติ ยถา ทายเกหิ ทินฺนํ, ตสฺมึ ทาเนเยว อุปเนตพฺพํ, อกาลจีวเรเยว ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถติ. ทุติยํ.

๓. ตติยนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๔๓. ตติเย หนฺทสทฺโท ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโตติ อาห ‘‘หนฺทาติ คณฺหา’’ติ. พหูนิ นิสฺสคฺคิยานีติ สมฺพนฺโธ. สํหริตฺวาติ วิสุํ วิสุํ สงฺฆริตฺวาติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๔๘. จตุตฺเถ กิณาติ อเนนาติ กยนฺติ วจนตฺเถน มูลํ กยํ นามาติ อาห ‘‘มูเลนา’’ติ. สาติ ถุลฺลนนฺทา, อาห กิราติ สมฺพนฺโธ. ญาธาตุยา อวโพธนตฺถโต อญฺญมฺปิ ญาธาตุยา ยาจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยาจิตฺวา วา’’ติ.

๗๕๒. ยนฺติ สพฺพิเตลาทิ. ตญฺเญวาติ สพฺพิเตลาทิเมว. ยมกนฺติ สพฺพึ สห เตเลน ยุคฬํ กตฺวา. เวชฺเชนาติ ภิสกฺเกน. โส หิ อายุพฺเพทสงฺขาตํ วิชฺชํ ชานาตีติ เวชฺโชติ จ โรคญฺจ ตสฺส นิทานญฺจ เภสชฺชญฺจ วิทติ ชานาตีติปิ เวชฺโชติ จ วุจฺจติ. ตโตติ เวชฺเชน วุตฺตการณา. กหาปณสฺสาติ กหาปเณน, อาภตนฺติ สมฺพนฺโธติ. จตุตฺถํ.

๕. ปญฺจมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๕๓. ปญฺจเม สาติ สิกฺขมานา. อยนฺติ สิกฺขมานา. อทฺธาติ เอกํเสน. ‘‘เจตาเปตฺวา’’ติ เอตฺถ จิติสทฺโท ชานนตฺโถติ อาห ‘‘ชานาเปตฺวา’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. ฉฏฺฐนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๕๘. ฉฏฺเฐ ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา คหิตํ ฉนฺทกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺทก’’นฺติอาทิ. ธมฺมกิจฺจนฺติ ปุญฺญกรณียํ. ธมฺมสทฺโท เหตฺถ ปุญฺญวาจโก. ยนฺติ วตฺถุํ. ปเรสนฺติ อตฺตนา อญฺเญสํ. ‘‘เอต’’นฺติ ‘‘ฉนฺทก’’นฺติ เอตํ นามํ. ‘‘อญฺญสฺสตฺถาย ทินฺเนนา’’ติอิมินา อญฺญสฺส อตฺโถ อญฺญทตฺโถ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร, ตทตฺถาย ทินฺโน อญฺญทตฺถิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อญฺญํ อุทฺทิสิตฺวา ทินฺเนนา’’ติอิมินา อญฺญํ อุทฺทิสิตฺวา ทินฺนํ อญฺญุทฺทิสิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘สงฺฆสฺส ปริจฺจตฺเตนา’’ติ อิมินา สงฺฆสฺส ปริจฺจตฺโต สงฺฆิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

๗๖๒. ยทตฺถายาติ เยสํ จีวราทีนํ อตฺถาย. ยสทฺเทน สมาสภาวโต ปุพฺเพ นิคฺคหิตาคโม โหติ. ตนฺติ จีวราทิกํ. ตุเมฺหหีติ ทายเก สนฺธาย วุตฺตํ. อุปทฺทเวสูติ ทุพฺภิกฺขาทิอุปสคฺเคสุ. ยํ วา ตํ วาติ จีวรํ วา อญฺเญ วา ปิณฺฑปาตาทิเกติ ยํ วา ตํ วาติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สตฺตมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๖๔. สตฺตเม สญฺญาจิเกนาติ เอตฺถ สํสทฺทสฺส สยมตฺเถ ปวตฺติภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สยํ ยาจิตเกนา’’ติ. เอตเทวาติ ‘‘สญฺญาจิเกนา’’ติ ปทเมว. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเทติ. สตฺตมํ.

๘. อฏฺฐมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๖๙. อฏฺฐเม คณสฺสาติ ภิกฺขุนิคณสฺส. อิมินา ‘‘มหาชนิเกนา’’ติ เอตฺถ ภิกฺขุนิคโณว มหาชโนติ อธิปฺเปโตติ ทีเปตีติ. อฏฺฐมํ.

๙. นวมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๗๔. นวเม อิโตติ อิมสฺมา อฏฺฐมสิกฺขาปทโต. อธิกตรนฺติ อติเรกตรนฺติ. นวมํ.

๑๐. ทสมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๗๘. ทสเม ‘‘วินสฺสตี’’ติอิมินา ‘‘อุนฺทฺริยตี’’ติ เอตฺถ อุทิธาตุยา นสฺสนตฺถํ ทสฺเสติ ธาตูนมเนกตฺถตฺตา. ปริปตตีติ ปริคลิตฺวา ปตติ. อิมินา นสฺสนาการํ ทสฺเสติ. เอตฺตกเมวาติ เอตํ ปริมาณํ ทฺวิปทเมวาติ. ทสมํ.

๑๑. เอกาทสมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๘๔. เอกาทสเม ครุปาวุรณํ นาม สีตกาเล ปาวุรณวตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สีตกาเล ปาวุรณ’’นฺติ. สีตกาเล หิ มนุสฺสา ถูลปาวุรณํ ปารุปนฺติ. ‘‘จตุกฺกํสปรม’’นฺติ เอตฺถ กํสสทฺโท ภุญฺชนปตฺเต จ สุวณฺณาทิโลหวิเสเส จ จตุกหาปเณ จาติ ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ, อิธ ปน จตุกหาปเณ วตฺตตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กํโส นาม จตุกฺกหาปณิโก โหตี’’ติ. จตุกฺกํสสงฺขาตํ ปรมํ อิมสฺสาติ จตุกฺกํสปรมํ, โสฬสกหาปณคฺฆนกํ ปาวุรณนฺติ อตฺโถติ. เอกาทสมํ.

๑๒. ทฺวาทสมนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสิกฺขาปทํ

๗๘๙. ทฺวาทสเม ลหุปาวุรณํ นาม อุณฺหกาเล ปาวุรณวตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุณฺหกาเล ปาวุรณ’’นฺติ. อุณฺหกาเล หิ มนุสฺสา สุขุมปาวุรณํ ปารุปนฺตีติ. ทฺวาทสมํ.

นิสฺสคฺคิยานํ ตึสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มหาวิภงฺเค’’ติอาทิ. จีวรวคฺคโต อปเนตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญทตฺถิกานีติ อญฺญทตฺถิกปเทน วุตฺตานิ สิกฺขาปทานิ. อิตีติ เอวํ. เอกโตปญฺญตฺตานีติ เอกสฺเสว ปญฺญตฺตานิ, อุภโตปญฺญตฺตานีติ อุภเยสํ ปญฺญตฺตานิ. เอตฺถาติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข’’ติอาทิวจเนติ.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

ภิกฺขุนิวิภงฺเค

ตึสกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

๔. ปาจิตฺติยกณฺฑํ

๑. ลสุณวคฺโค

๑. ปฐมสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ตึสกานนฺตรํ ตึสกานํ อนนฺตเร กาเล ฉสฏฺฐิสตสงฺคหา ฉอุตฺตรสฏฺฐิอธิกสเตหิ สิกฺขาปเทหิ สงฺคหิตา เย ธมฺมา สงฺคีติกาเรหิ สงฺคีตา, ทานิ อิมสฺมึ กาเล เตสมฺปิ ธมฺมานํ อยํ วณฺณนา โหตีติ โยชนา.

๗๙๓. ตตฺถาติ เตสุ ฉสฏฺฐิสตสงฺคเหสุ สิกฺขาปเทสุ, ปฐมสิกฺขาปเทติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เทฺว ตโย’’ติ เอตฺถ วาสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เทฺว วา ตโย วา’’ติ. โผฏลเกติ กนฺเท, มิญฺเช วา. เอตนฺติ ‘‘คณฺฑิเก’’ติ เอตํ นามํ. ‘‘ปมาณ’’นฺติอิมินา มตฺตสทฺโท ปมาณตฺโถว, น อปฺปตฺโถ, นาปิ อวธารณตฺโถติ ทสฺเสติ. ลสุณนฺติ เสตวณฺณมูลํ มหากนฺทํ. มหากนฺโท หิ พฺยญฺชนสมฺปากาทีสุ อามคนฺธานํ อภิภวนตฺตา ลสียติ กนฺตียตีติ ลสุณนฺติ วุจฺจติ.

สุวณฺณหํสโยนินฺติ สุวณฺณมเยน ปตฺเตน ยุตฺตํ หํสโยนึ. ชาติสฺสโรติ ชาตึ ภวํ สรติ ชานาตีติ ชาติสฺสโร. อถาติ ชาติสฺสรสฺส นิปฺผนฺนตฺตา. นิปฺผนฺนตฺโถ หิ อถสทฺโท. ปุพฺพสิเนเหนาติ ปุพฺเพ มนุสฺสภเว ภาวิเตน สิเนเหน. ตาสนฺติ ปชาปติยา จ ติสฺสนฺนํ ธีตรานญฺจ. ตํ ปนาติ ปตฺตํ ปน.

๗๙๕. มคเธสูติ มคธรฏฺเฐ ฐิเตสุ ชนปเทสุ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิธาติ ‘‘ลสุณํ ขาเทยฺยา’’ติปเท. ตมฺปีติ มาคธกมฺปิ. คณฺฑิกลสุณเมวาติ คณฺโฑ โผโฏ เอตสฺสตฺถีติ คณฺฑิกํ. คณฺฑสทฺโท หิ โผฏปริยาโย, พหุตฺเถ อิกปจฺจโย. พหุคณฺฑิกลสุณนฺติ หิ วุตฺตํ โหติ. คณฺฑสทฺโท หิ โผเฏ จ กโปเล จาติ ทฺวีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ, อิธ ปน โผเฏ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. โปตฺถเกสุ ปน โอฏฺฐเชน จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส วีมํสิตฺวา คเหตพฺโพ. พหูสุ หิ ปุพฺพโปตฺถเกสุ กณฺฐโช ตติยกฺขโร จ โอฏฺฐโช จตุตฺถกฺขโร จาติ เทฺว อกฺขรา อญฺญมญฺญํ ปริวตฺติตฺวา ติฏฺฐนฺติ. น เอกทฺวิติมิญฺชกนฺติ เอกมิญฺโช ปลณฺฑุโก น โหติ, ทฺวิมิญฺโช ภญฺชนโก น โหติ, ติมิญฺโช หริตโก น โหตีติ อตฺโถ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาทิตฺวาติ ทนฺเตหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กตฺวา.

๗๙๗. ปลณฺฑุโกติ สุกนฺทโก เอโก ลสุณวิเสโส. ภญฺชนกาทีนิ โลกสงฺเกโตปเทสโต ทฏฺฐพฺพานิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺสาติ จาปลสุณสฺส. สภาเวเนวาติ สูปสมฺปากาทึ วินา อตฺตโน สภาวโต เอว. ตนฺติ มาคธกํ, ปกฺขิปิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ยตฺถ กตฺถจีติ เยสุ เกสุจีติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยสิกฺขาปทํ

๗๙๙. ทุติเย สํทสฺสนํ พาธติ นิเสเธติ อสฺมึ ฐาเนติ สมฺพาธนฺติ วจนตฺเถน ปฏิจฺฉนฺโนกาโส สมฺพาโธ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิจฺฉนฺโนกาเส’’ติ. อุโภ อุปกจฺฉกาติ เทฺว พาหุมูลา. เต หิ อุปริ ยํกิญฺจิ วตฺถุํ กจติ พนฺธติ เอตฺถาติ อุปกจฺฉกาติ วุจฺจนฺติ. มุตฺตกรณนฺติ ปสฺสาวมคฺโค. โส หิ มุตฺตํ กโรติ อเนนาติ มุตฺตกรณนฺติ วุจฺจติ. โลโม กตฺตียติ ฉินฺทียติ อิมายาติ กตฺตริ, ตาย วา, สุฏฺฐุ ทฬฺหํ โลมํ ฑํสตีติ สณฺฑาโส, โสเยว สณฺฑาสโก, เตน วา, ขุรติ โลมํ ฉินฺทตีติ ขุโร, เตน วา สํหราเปนฺติยาติ สมฺพนฺโธ. สํหราเปนฺติยาติ อปเนนฺติยาติ. ทุติยํ.

๓. ตติยสิกฺขาปทํ

๘๐๓. ตติเย มุตฺตกรณตลฆาตเนติ มุตฺตกรณสฺส ตลํ หนนํ ปหรณํ มุตฺตกรณตลฆาตนํ, ตสฺมึ มุตฺตกรณตลฆาตเน นิมิตฺตภูเต. ตาว มหนฺตนฺติ อติวิย มหนฺตํ. เกสเรนาปีติ กิญฺชกฺเขนาปิ. โส หิ เก ชเล สรติ ปวตฺตตีติ เกสโรติ วุจฺจติ.

๘๐๕. คณฺฑํ วาติ ปีฬกํ วา. วณํ วาติ อรุํ วาติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถสิกฺขาปทํ

๘๐๖. จตุตฺเถ รญฺโญ โอโรธา ราโชโรธา, ปุราเณ ราโชโรธา ปุราณราโชโรธาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุราเณ’’ติอาทิ. ‘‘คิหิภาเว’’ติ อิมินา ปุราเณติ เอตฺถ ณปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. จิราจิรนฺติ นิปาตปฏิรูปกํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิเรน จิเรนา’’ติ. ‘‘สกฺโกถา’’ติ อิมินา กถํ ตุเมฺห ราคจิตฺตํ ปฏิหนิตฺวา อตฺตานํ ธาเรถ ธาเรตุํ สกฺโกถาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อนาโรจิเตปีติ ภูตโต อนาโรจิเตปิ.

๘๐๗. ชตุนาติ ลาขาย. ปฏฺฐทณฺฑเกติ ปฏุภาเวน ฐาติ ปวตฺตตีติ ปฏฺโฐ, โสเยว ทณฺโฑ ปฏฺฐทณฺโฑ, ตสฺส ปเวสนํ ปฏฺฐทณฺฑกํ, ตสฺมึ นิมิตฺตภูเต. เอตนฺติ ‘‘ชตุมฏฺฐเก’’ติ เอตํ วจนนฺติ. จตุตฺถํ.

๕. ปญฺจมสิกฺขาปทํ

๘๑๐. ปญฺจเม ‘‘อติคมฺภีร’’นฺติปทํ กิริยาวิเสสนนฺติ อาห ‘‘อติอนฺโต ปเวเสตฺวา’’ติ. ‘‘อุทเกน โธวนํ กุรุมานา’’ติ อิมินา ‘‘อุทกสุทฺธิก’’นฺติปทสฺส อุทเกน สุทฺธิยา กรณนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

๘๑๒. ทฺวงฺคุลปพฺพปรมนฺติ เอตฺถ เทฺว องฺคุลานิ จ เทฺว ปพฺพานิ จ ทฺวงฺคุลปพฺพํ, อุตฺตรปเท ปุพฺพปทโลโป. ทฺวงฺคุลปพฺพํ ปรมํ ปมาณํ เอตสฺส อุทกสุทฺธิกสฺสาติ ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ. วิตฺถารโต ทฺวงฺคุลปรมํ, คมฺภีรโต ทฺวิปพฺพปรมนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘วิตฺถารโต’’ติอาทิ. องฺคุลํ ปเวเสนฺติยาติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ‘‘จตุนฺนํ วา’’ติ อิทํ อุกฺกฏฺฐวเสน วุตฺตํ, ติณฺณมฺปิ ปพฺพํ น วฏฺฏติ, จตุนฺนํ ปน ปเควาติ อตฺโถติ. ปญฺจมํ.

๖. ฉฏฺฐสิกฺขาปทํ

๘๑๕. ฉฏฺเฐ ภตฺตสฺส วิสฺสชฺชนํ ภตฺตวิสฺสคฺโคติ วุตฺเต ภตฺตกิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ. ปานียสทฺเทน ปานียถาลกํ คเหตพฺพํ, วิธูปนสทฺเทน พีชนี คเหตพฺพา, อุปสทฺโท สมีปตฺโถติ สพฺพํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเกน หตฺเถนา’’ติอาทิ. ‘‘อจฺจาวทตี’’ติปทสฺส อติกฺกมิตฺวา วทนาการํ ทสฺเสติ ‘‘ปุพฺเพปี’’ติอาทินา.

๘๑๗. ‘‘สุทฺธอุทกํ วา โหตู’’ติอาทินา ‘‘ปานีเยนา’’ติ วจนํ อุปลกฺขณํ นามาติ ทสฺเสติ. ทธิมตฺถูติ ทธิมณฺฑํ ทธิโน สาโร, ทธิมฺหิ ปสนฺโนทกนฺติ วุตฺตํ โหติ. รโสติ มจฺฉรโส มํสรโส. ‘‘อนฺตมโส จีวรกณฺโณปี’’ติ อิมินา ‘‘วิธูปเนนา’’ติ วจนํ นิทสฺสนํ นามาติ ทสฺเสติ.

๘๑๙. เทตีติ สยํ เทติ. ทาเปตีติ อญฺเญน ทาเปติ. อุภยมฺปีติ ปานียวิธูปนทฺวยมฺปีติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สตฺตมสิกฺขาปทํ

๘๒๒. สตฺตเม ‘‘ปโยคทุกฺกฏํ นามา’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ ทุกฺกเฏสุ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ ทสฺเสติ. น เกวลํ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ เอตฺตกเมว, อถ โข อญฺญมฺปิ พหุ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. สงฺฆฏฺฏเนสุปีติ วิโลฬเนสุปิ. ทนฺเตหิ สงฺขาทตีติ ทนฺเตหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท, อญฺญาย ภิกฺขุนิยา การาเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อญฺญายา’’ติปทํ ‘‘วิญฺญาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. มาตรมฺปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท อญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺติยา ปเควาติ ทสฺเสติ. ตาย วาติ วิญฺญาปิตภิกฺขุนิยา วา. ตนฺติ อามกธญฺญํ. ตนฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตวจนํ. ปุพฺพาปรวิรุทฺธนฺติ ปุพฺพาปรโต วิรุทฺธํ. ‘‘อญฺญาย…เป… ทุกฺกฏเมวา’’ติ ปุพฺพวจเน ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ, ปุน ‘‘อญฺญาย…เป… ทุกฺกฏ’’นฺติ จ ปจฺฉิมวจเน ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ วุตฺตํ, ตสฺมา ปุพฺพาปรวิรุทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

๘๒๓. ลพฺภมานํ อามกธญฺญนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญํ วา ยํกิญฺจีติ มุคฺคมาสาทีหิ วา ลาพุกุมฺภณฺฑาทีหิ วา อญฺญํ ยํกิญฺจิ ติลาทึ วาติ. สตฺตมํ.

๘. อฏฺฐมสิกฺขาปทํ

๘๒๔. อฏฺฐเม นิพฺพิฏฺฐราชภโฏติ เอตฺถ อุตฺตรปทสฺส ฉฏฺฐีสมาสญฺจ ปุพฺพปเทน พาหิรตฺถสมาสญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิพฺพิฏฺโฐ’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘รญฺโญ ภตี’’ติ อิมินา รญฺโญ ภโฏ ราชภโฏติ ฉฏฺฐีสมาสํ ทสฺเสติ, ‘‘เอเตนา’’ติ อิมินา พาหิรตฺถสมาสํ. นิพฺพิฏฺโฐติ นิวิฏฺโฐ ปติฏฺฐาปิโตติ อตฺโถ. เกณีติ รญฺโญ ทาตพฺพสฺส อายสฺเสตมธิวจนํ. เอเตนาติ พฺราหฺมเณน. ตโตติ ฐานนฺตรโต. ภฏสงฺขาตาย เกณิยา ปถตฺตา การณตฺตา ฐานนฺตรํ ภฏปถนฺติ อาห ‘‘ตํเยว ฐานนฺตร’’นฺติ.

๘๒๖. จตฺตาริปิ วตฺถูนีติ อุจฺจาราทีนิ. ปาเฏกฺกนฺติ ปฏิวิสุํ เอเกกเมว. อุจฺจารํ วาติอาทีสุ วาสทฺเทน ทนฺตกฏฺฐาทโยปิ คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ทนฺตกฏฺฐ…เป… ปาจิตฺติยเมวา’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ อุจฺจาราทีสูติ. อฏฺฐมํ.

๙. นวมสิกฺขาปทํ

๘๓๐. นวเม โรปิมหริตฏฺฐาเนติ โรปิมฏฺฐาเน จ หริตฏฺฐาเน จ. โรปิยติ อสฺมินฺติ โรปิยํ, ตํเยว โรปิมํ ยการสฺส มการํ กตฺวา. เอตานีติ อุจฺจาราทีนิ. สพฺเพสนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ. ยตฺถ ปนาติ ยสฺมึ เขตฺเตติ. นวมํ.

๑๐. ทสมสิกฺขาปทํ

๘๓๕. ทสเม โสณฺฑา วาติ สุราโสณฺฑา วา. โมโรติ มยูโร. สุโวติ สุโก. มกฺกโฏติ วานโร. อาทิสทฺเทน สปฺปาทโย สงฺคณฺหาติ, มกฺกฏาทโยปิ นจฺจนฺตูติ สมฺพนฺโธ. อสํยตภิกฺขูนนฺติ วาจสิกกมฺเม อสํยตานํ ภิกฺขูนํ, ธมฺมภาณกคีตํ วา โหตูติ โยชนา. ตนฺติยา คุเณน พทฺธา ตนฺติพทฺธา. ‘‘ภิ’’นฺติสงฺขาโต ราสทฺโท เอติสฺสาติ เภริ. กุเฏน กตา เภริ กุฏเภริ, ตาย วาทิตํ กุฏเภริวาทิตํ, ตํ วา. อุทกเภรีติ อุทเกน ปกฺขิตฺตา เภริ, ตาย วาทิตมฺปิ โหตูติ สมฺพนฺโธ.

๘๓๖. เตสํเยวาติ เยสํ นจฺจํ ปสฺสติ, เตสํเยว. ยทิ ปน นจฺจคีตวาทิเต วิสุํ วิสุํ ปสฺสติ สุณาติ, ปาเฏกฺกา อาปตฺติโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. อญฺญโตติ อญฺญโต เทสโต, ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โอโลเกตฺวา’’ติ ปเท อเปกฺขิเต อุปโยคตฺเถ โตปจฺจโย โหติ. อญฺญํ โอโลเกตฺวาติ หิ อตฺโถ. อญฺญโต วาเทนฺเต ปสฺสตีติ โยชนา. ภิกฺขุนี น ลภตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญ วตฺตุมฺปีติ สมฺพนฺโธ. อุปหารนฺติ ปูชํ. อุปฏฺฐานนฺติ ปาริจริยํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สยํ นจฺจาทีสุ.

๘๓๗. อนฺตราราเม วาติ อารามสฺส อนฺตเร วา. พหิอาราเม วาติ อารามสฺส พหิ วา. อญฺเญน วาติ สลากภตฺตาทีหิ อญฺเญน วา. ตาทิเสนาติ ยาทิโส โจราทิอุปทฺทโว, ตาทิเสนาติ. ทสมํ.

ลสุณวคฺโค ปฐโม.

๒. อนฺธการวคฺโค

๑. ปฐมสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

๘๓๙. อนฺธการวคฺคสฺส ปฐเม อปฺปทีเปติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตตฺตา อญฺเญปิ อาโลกา คเหตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปทีปจนฺทสูริยอคฺคีสู’’ติอาทิ. อสฺสาติ ‘‘อปฺปทีเป’’ติปทสฺส.

๘๔๑. นรโหอสฺสาทาเปกฺขา หุตฺวา จ รสฺสาทโต อญฺญวิหิตาว หุตฺวา จาติ โยชนา. อิมินา ‘‘สนฺติฏฺฐติ วา สลฺลปติ วา’’ติ ปเท กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ. ทาเนน วา นิมิตฺตภูเตน, ปูชาย วา นิมิตฺตภูตาย มนฺเตตีติ โยชนาติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยสิกฺขาปทํ

๘๔๒. ทุติเย อิทเมว ปทํ นานนฺติ สมฺพนฺโธติ. ทุติยํ.