๕๐. วิปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

๔๗๑-๒. นามรูปนฺติ จิตฺตเจตสิกสงฺขาตํ นามญฺจ อฏฺฐวีสติวิธํ รูปญฺจ. ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, นามรูปโต น อญฺโญ อตฺตาทิโก โกจิ อตฺถี’’ติ เอวํ ฌานลาภี เจ, ฌานโต วุฏฺฐาย ฌานคตํ วา วิปสฺสนายานิโก เจ, ปกิณฺณกภูตํ นามรูปํ ปริคฺคเหตฺวา. ปาติโมกฺขสํวราทิ สีลวิสุทฺธิ, จตุรารกฺขวเสน ทีปิตา โสปจารสมาธิสงฺขาตา จิตฺตวิสุทฺธิ จ วุตฺตาว นามาติ อิมินา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ กถิตา. ตโต ตสฺส ปจฺจยญฺจ ปริคฺคเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส ปจฺจยนฺติ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ นามรูปทฺวยเมว อวิชฺชาตณฺหาอุปาทานกมฺเมหิ อุปฺปชฺชติ, น อิสฺสราทิการเณนา’’ติอาทินา ตสฺส การณํ, อิมินา กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ ทสฺสิตา.

หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจาติ สพฺเพปิ นามรูปสงฺขารา อุปฺปชฺชิตฺวา อภาวาปชฺชนโต อนิจฺจา. อุทยพฺพยปีฬนา ทุกฺขาติ อุปฺปาทนิโรธวเสน ปีฬนโต ทุกฺขา. อวสวตฺติตฺตา อนตฺตาติ อตฺตโน วเส อวตฺตนโต อนตฺตาติ เอวํ สงฺขาเรหิ สทฺธึ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา. ปุนปฺปุนํ สมฺมสนฺโตติ ยถาวุตฺตนเยน สมฺมสนฺโต สมถยานิโก วิปสฺสนายานิโก จ โยคาวจโร. อิมินา มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ จ ทสฺสิตา. สงฺขารานเมว หิ อุทยพฺพยาทินานุปสฺสนโต อุทยพฺพยภงฺคภยอาทีนวนิพฺพิทามุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขานุปสฺสนาส- งฺขารุเปกฺขาญาณสงฺขาตสฺส อฏฺฐวิธสฺส ญาณสฺส วเสน สิขาปฺปตฺตํ วิปสฺสนาญาณํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม. อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยํ ปาปุเณยฺยาติ อิมินา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ทสฺสิตา. สพฺพสํโยชนกฺขยนฺติ โอรมฺภาคิยานํ ปญฺจนฺนํ สํโยชนานํ เหฏฺฐา มคฺคตฺตเยน เขปิตตฺตา, อิตเรสํ อุทฺธมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ เขปิตตฺตา จ สพฺเพสํ สํโยชนานํ ขยนฺเต ชาตํ อรหตฺตมคฺคํ.

นิคมนกถาวณฺณนา

๔๗๓. ยสฺมา การณา ยา สิกฺขนา, อยํ ภิกฺขุกิจฺจํ, อโต ตสฺมา การณาติ อตฺโถ.

๔๗๔. นิจฺจโส โลกวิจาริโนติ นิจฺจํ โลเก วิจรโต. มาลุตสฺเสว ปริสฺสโม น สมฺโภตีติ โยชนา. มาลุตสฺเสวาติ วาตสฺส อิว. น สมฺโภตีติ น โหติ.

๔๗๕-๖. ตมฺพปณฺณิ เอว ตมฺพปณฺณิโย, เกตุ วิย เกตุ, ตมฺพปณฺณิเย เกตูติ ตปฺปุริโส. เตน รจิตา ธมฺมวินยญฺญุปสํสิตา อยํ ขุทฺทสิกฺขา ปริมาณโต คาถานํ ปญฺจมตฺเตหิ สเตหิ เอตฺตาวตา นิฏฺฐานมุปาคตาติ สมฺพนฺโธ.

นิคมนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิคมนกถา

การาปิเตติรุจิเร ปวเร วิหาเร;

มานาธิการิปุรินา ครุนา คุเณน;

วสฺสํ วสํ ทมิฬโส วิธหํ อกาสึ;

อากงฺขฏีก ชินสาสนสมฺปวุทฺธึ.

ปุญฺเญน สตฺถรจนาชนิเตน เตน;

สมฺพุทฺธสาสนวโรทยการเณน;

โลกามิเสสุ ปน เม สมยํ อลคฺโค;

สมฺพุทฺธสาสนวโรทยมาจเรยฺยํ.

อตฺเถสุ อกฺขรปเทสุ วินิจฺฉเยสุ;

ปุพฺพาปเรสุ ลิขิตํ ขลิตํ ยทตฺถิ;

โอหาย ขนฺตุมรหนฺติ วทนฺตุ สนฺตา;

ทิฏฺฐาปราธมถ วา กิมุลาลเนน.

เยนนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน;

มนฺถาจโลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารามตาติสุขิตา สุขยนฺติ จญฺเญ;

เต เม ชยนฺติ ครโว ครโว คุเณหิ.

ปรตฺถสมฺปาทนโต, ปุญฺเญนาธิคเตนหํ;

ปรตฺถสมฺปาทนโก, ภเวยฺยํ ชาติชาติยํ.

สิสฺโส อาห –

ปรมปฺปิจฺฉตาเนกสนฺโตโสปสเมสินํ;

สุจิสลฺเลขวุตฺตีนํ, สทารญฺญนิวาสินํ.

สาสนุชฺโชตการีนํ, อาเจรตฺตมุปาคตํ;

อุทุมฺพรคิริขฺยาตยตีนํ ยติปุงฺควํ.

เมธงฺกร อิติ ขฺยาตนามเธยฺยํ ตโปธนํ;

เถรํ ถิรทยาเมธานิธานํ สาธุปูชิตํ.

สิสฺสํ สหายมาคมฺม, กลฺยาณมิตฺตมตฺตโน;

โสเธตุํ สาสนํ สตฺถุ, ปรกฺกมมกาสิ โย.

สุสทฺทสิทฺธึ โย โยคนิจฺฉยํ สพฺภิ วณฺณิตํ;

อกา สุโพธาลงฺการํ, วุตฺโตทยมนากุลํ.

สงฺฆรกฺขิตนาเมน, มหาเถเรน ธีมตา;

นิวาสภูเตนาเนกคุณานปฺปิจฺฉตาทินํ.

เตเนว รจิตา สาธุ, สาสโนทยการินา;

ขุทฺทสิกฺขาย ฏีกาปิ, สุมงฺคลปฺปสาทนี.

นิคมนกถา นิฏฺฐิตา.

อิติ สุมงฺคลปฺปสาทนี นาม

ขุทฺทสิกฺขา-อภินวฏีกา สมตฺตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส