๔๕. ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา

๔๓๓. ‘‘อญฺญมญฺญปฺปวารณา’’ตฺยาทีนํ อญฺญมญฺเญหิ กาตพฺพา ปวารณา. ตตฺถ ติณฺณํ จตุนฺนญฺจ คณญตฺตึ ฐเปตฺวา อญฺญมญฺญปฺปวารณา, ทฺวินฺนํ ปน อฏฺฐเปตฺวาว. อธิฏฺฐานนฺติ อธิฏฺฐานปฺปวารณา, ยุปจฺจยนฺตานํ ภาเว นิยตนปุํสกตฺตา ‘‘อธิฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เสสา ปญฺจาทีหิ กาตพฺพา อวเสสา สงฺฆปฺปวารณา สงฺฆวเสน ญตฺตึ ฐเปตฺวา กาตพฺพา. เอเตน นวสุ สงฺฆปฺปวารณาทโย ติสฺโส ทสฺสิตา. นว หิ ปวารณา จาตุทฺทสี ปนฺนรสี สามคฺคีติ ทิวสวเสน, เตวาจี เทฺววาจี เอกวาจีติ กตฺตพฺพาการวเสน, สงฺเฆ ปวารณา, คเณ ปวารณา, ปุคฺคเล ปวารณาติ การกวเสน จ. ตตฺถ ปุริมวสฺสํวุตฺถานํ ปุพฺพกตฺติกปุณฺณมา วา เตสํเยว สเจ ภณฺฑนการเกหิ อุปทฺทุตา ปวารณํ ปจฺจุกฺกฑฺฒนฺติ, อถ กตฺติกมาสสฺส กาฬปกฺขจาตุทฺทโส วา ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมา วา ปจฺฉิมวสฺสํวุตฺถานญฺจ ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมา เอว วา ปวารณาทิวสา โหนฺติ. อิทํ ปน ปกติจาริตฺตํ. ตถารูปปฺปจฺจเย สติ ทฺวินฺนํ กตฺติกปุณฺณมานํ ปุริเมสุ จาตุทฺทเสสุปิ ปวารณํ กาตุํ วฏฺฏติ. ภินฺนสฺส ปน สงฺฆสฺส สามคฺคิยํ โย โกจิ ทิวโส ปวารณาทิวโส โหติ. อิมา ทิวสวเสน ติสฺโส ปวารณา. กตฺตพฺพาการวเสน ปน วกฺขมานนเยน วิญฺญาตพฺพา.

๔๓๔. ‘‘ปุพฺพกิจฺเจ’’ติอาทีสุ –

‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ;

ปวารณาย เอตานิ, ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจติ.

‘‘ฉนฺทปฺปวารณา อุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท;

ปวารณาย เอตานิ, ปุพฺพกิจฺจนฺติ วุจฺจติ.

‘‘ปวารณา ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา,

สภาคาปตฺติโย จ น วิชฺชนฺติ;

วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ,

ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจตี’’ติ. –

เอวํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา ปุพฺพกิจฺจาทโย เวทิตพฺพา. ญตฺตินฺติ อิทานิ วกฺขมานํ สามญฺญํ สงฺฆญตฺตึ. เอวํ ปน ญตฺติยา ฐปิตาย การเณ สติ เตวาจิกเทฺววาจิกเอกวาจิกสมานวสฺสิกวเสนปิ ปวาเรตุํ วฏฺฏติ. อยเมว ปน ญตฺติ ‘‘สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘สงฺโฆ เตวาจิกํ ปวาเรยฺย, สงฺโฆ เทฺววาจิกํ ปวาเรยฺย, สงฺโฆ เอกวาจิกํ ปวาเรยฺย, สงฺโฆ สมานวสฺสิกํ ปวาเรยฺยา’’ติปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. จาตุทฺทสิยํ ปน สามคฺคิยญฺจ ‘‘จาตุทฺทสี สามคฺคี’’ติ วตฺตพฺพํ.

๔๓๗. เถเรสุ อุกฺกุฏิกํ นิสชฺช ปวาเรนฺเตสุ นโว ยาว สยํ ปวาเรติ, ตาว อุกฺกุฏิโก เอว อจฺฉตูติ โยชนา. อจฺฉตูติ นิสีเทยฺย.

๔๔๐-๒. ธมฺมสากจฺฉา จ กลโห จาติ ทฺวนฺโท. รตฺติยา เขปิตภาวโต เตวาจิกาย โอกาเส อสติ ทสวิเธ วา อนฺตราเย สติ ‘‘สุณาตุ เม…เป… สมานวสฺสิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ อนุรูปโต ญตฺตึ วตฺวา ยถาฐปิตญตฺติยา อนุรูเปน ปวาเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อนุรูปโตติ ‘‘สุณาตุ เม…เป… ทานํ เทนฺเตหิ รตฺติ เขปิตา, สเจ…เป… รตฺติ วิภายิสฺสติ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺล’’นฺติอาทินา เตน เขปิตรตฺติยา อนุรูเปน. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ราชนฺตราโย, สเจ สงฺโฆ เตวาจิกํ…เป… สงฺโฆ ภวิสฺสติ, อถายํ ราชนฺตราโย ภวิสฺสติ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺล’’นฺติอาทินา ราชนฺตรายาทีนํ อนุรูเปน วาติ อตฺโถ. ‘‘อถายํ พฺรหฺมจริยนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติ ปน เปยฺยาลวเสน อนฺเต วุตฺตํ พฺรหฺมจริยนฺตรายํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ‘‘เทฺววาจิก’’นฺติอาทิกํ ปน วิสุํ วิสุํ วตฺตพฺพมฺปิ ลงฺฆนกฺกเมน สมฺปิณฺเฑตฺวา วุตฺตํ. วจนสมเย ปน ‘‘เทฺววาจิกํ ปวาเรยฺย’’อิจฺจาทินา วตฺตพฺพํ. อาคจฺเฉยฺยุํ ยทิ สมาอาทิกา จาติ ‘‘อาคจฺเฉยฺยุํ ยทิ สมา’’อิจฺจาทโย อุโปสเถ วุตฺตา คาถาโย จ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ ปวารณายํ. อยเมว จ อาหรณกฺกโม –

อาคจฺเฉยฺยุํ ยทิ สมา, ปวาเรนฺเตว โถกิกา;

ปวาริตา เต สุปฺปวาริตา, อญฺเญหิ จ ปวาริยํ;

ปวาริเตสุ สกลา-เยกจฺจายุฏฺฐิตาย วา.

ปวาเรยฺยุญฺจ เต เตสํ, สนฺติเก พหุกา สเจ;

กตฺวา สพฺพวิกปฺเปสุ, ปุพฺพกิจฺจํ ปุนุทฺทิเสติ.

‘‘อาวาสิกานํ ปนฺนรโส’’ติอาทิกา คาถาโย ปน เอตฺถาปิ สมานา.

๔๔๓. ญตฺตึ วตฺวาติ วกฺขมานคณญตฺตึ วตฺวา.

๔๔๔. สมุทีริยาติ อญฺเญ เทฺว ตโย วา วกฺขมานกฺกเมน วตฺตพฺพา.

๔๔๖-๘. กตฺตพฺพํ กตฺวาติ โยเชตพฺพํ. กตฺตพฺพนฺติ ปุพฺพกิจฺจาทิกํ. นเวนปิ ‘‘อหํ ภนฺเต…เป… ปฏิกริสฺสามี’’ติ เถโร อีริโยติ โยเชตพฺพํ. เอวนฺติ อิทานิ วกฺขมานํ ปรามสติ.

๔๔๙. ‘‘ยสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

๔๕๐. คาถาโยติ ‘‘วคฺเค สมคฺเค วคฺโคติ, สญฺญิโน’’ติอาทิกา เหฏฺฐา วุตฺตคาถาโย วา. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – กโรโตติ เอตฺถ ปวารณํ กโรโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตติย คาถาย ‘‘ปาติโมกฺขํ น อุทฺทิเส’’ติ อปเนตฺวา ‘‘โน กเรยฺย ปวารณ’’นฺติ ปทํ ปกฺขิปิตพฺพํ. จตุตฺถคาถาย ‘‘อนุโปสเถ’’ติอาทิคาถาพนฺธํ อปเนตฺวา ‘‘เนว ปวารเณ กาตุํ, สา กปฺปติ ปวารณา’’ติ ปกฺขิปิตพฺพํ. ปญฺจมคาถาย ‘‘อฏฺฐิโตโปสถาวาสา’’ติ อปเนตฺวา ‘‘ปวารณาฐิตาวาสา’’ติ ปกฺขิปิตพฺพํ.

๔๕๑. สงฺฆมฺหิ ปวาริเตวาติ ปุริมวสฺสูปคเต สงฺฆมฺหิ ปวาริเต เอว. ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กเรยฺยาติ น เอกสฺมึ อุโปสถคฺเค เทฺว ญตฺติโย ฐเปตพฺพาติ อธิปฺปาโย. ปจฺฉิมิกาย อุปคนฺตฺวา อปรินิฏฺฐิตวสฺโส อวุตฺโถ. อนุปาคโตติ วสฺสํ อนุปาคโต. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคตา ปญฺจ วา อติเรกา วา ปจฺฉิมิกาย อุปคตา เตหิ สมา วา อูนตรา วา ปุริมิกาย วา อุปคเตหิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา โถกตรา เจว โหนฺติ, สงฺฆปฺปวารณาย คณํ ปูเรนฺติ สงฺฆปฺปวารณาวเสน ญตฺตึ ฐเปตฺวา, อถ จ อุโภปิ เอกโต หุตฺวา สงฺฆํ น ปูเรนฺติ, คณํ ปน ปูเรนฺติ, คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรตพฺพํ, ปจฺฉา เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. ยทิ ปน ปุริมิกาย เอโก, ปจฺฉิมิกาย เอโก, เอเกน เอกสฺส สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ, เอเกน ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปุริเมหิ วสฺสูปคเตหิ ปจฺฉา วสฺสูปคตา เอเกนปิ อธิกา สงฺฆํ ปูเรนฺติ, ปฐมํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา ปจฺฉา เตสํ สนฺติเก ปวาเรตพฺพนฺติ. คเณปิ เอเสว นโย. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ จินฺตนียํ.

๔๕๒. จาตุมาสินิยาติ อปรกตฺติกปุณฺณมายํ. สงฺเฆนาติ ปฐมํ วสฺสูปคเตน สงฺเฆน. วุตฺถา วสฺสา เยหิ เต วุตฺถวสฺสา, ปจฺฉิมวสฺสูปคตา. สเจ อปฺปตรา สิยุนฺติ อิมินา ยทิ อธิกตรา วา สมสมา วา โหนฺติ, ปวารณาญตฺตึ ฐเปตฺวา ปจฺฉิมวสฺสูปคเตหิ ปฐมํ ปวาริเต ปจฺฉา อิตเรหิ ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพติ ทีเปตีติ.

ปวารณานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.