๔๔. อุโปสถนิทฺเทสวณฺณนา

๔๑๐. ทุเว อุโปสถาติ สุลภปฺปวตฺติวเสน วุตฺตํ. ตโย ปน ทิวสวเสเนว อุโปสถา จาตุทฺทสิโก ปนฺนรสิโก สามคฺคิโกติ. ตตฺถ เหมนฺตคิมฺหวสฺสานานํ ติณฺณํ อุตูนํ ตติยสตฺตมปกฺเขสุ เทฺว เทฺว กตฺวา ฉ จาตุทฺทสิกา, เสสา ปนฺนรสิกาติ เอวํ เอกสํวจฺฉเร จตุวีสติอุโปสถา. อิทํ ตาว โลกสฺส ปกติจาริตฺตํ. ‘‘อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพ’’นฺติอาทิวจนโต (มหาว. ๑๗๘) ปน ตถารูปปจฺจเย สติ อญฺญสฺมิมฺปิ จาตุทฺทเส อุโปสถํ กาตุํ วฏฺฏติ.

๔๑๑. สุตฺตุทฺเทโส สงฺฆสฺเสวาติ โยชนา. อธิฏฺฐานญฺจ ตํ อุโปสโถ จาติ กมฺมธารโย. เสสานนฺติ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา. ‘‘ทุเว’’ติอาทินา จ จาตุทฺทโส ปนฺนรโส สามคฺคีติ ทิวสวเสน, สุตฺตุทฺเทโส อธิฏฺฐานํ ปาริสุทฺธีติ กรณปฺปกาเรน, สงฺฆุโปสโถ คณุโปสโถ ปุคฺคลุโปสโถติ ปุคฺคลวเสน จาติ นว อุโปสถา ทีปิตา โหนฺติ.

๔๑๒. ปุพฺพกิจฺเจติ –

‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกิจฺจนฺติ วุจฺจตี’’ติ. (มหาว. อฏฺฐ. ๑๖๘) –

เอวํ อฏฺฐกถาจริเยหิ วุตฺเต ปุพฺพกรณานนฺตรํ กตฺตพฺเพ ปุพฺพกิจฺเจ.

ปุพฺพกรเณติ –

‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจตี’’ติ. (มหาว. อฏฺฐ. ๑๖๘) –

เอวํ อฏฺฐกถาจริเยเหว วุตฺเต สพฺพปฐมํ กตฺตพฺเพ ปุพฺพกรเณ. ปตฺตกลฺเลติ อุโปสถาทีนํ จตุนฺนํ องฺคานํ สมฺภเวน ปตฺโต กาโล อิมสฺสาติ ปตฺตกาลํ, ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ. กึ ตํ? อุโปสถาทิกมฺมํ. ตํ ปน จตูหิ องฺเคหิ สงฺคหิตํ. ยถาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

‘‘อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา,

สภาคาปตฺติโย จ น วิชฺชนฺติ;

วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ,

ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจตี’’ติ. (มหาว. อฏฺฐ. ๑๖๘);

สมานิเตติ สมฺมา อานีเต ปวตฺติเตติ อตฺโถ. โสติ สุตฺตุทฺเทโส. ปญฺจธาติ นิทานุทฺเทโส ปาราชิกุทฺเทโส สงฺฆาทิเสสุทฺเทโส อนิยตุทฺเทโส วิตฺถารุทฺเทโสติ เอวํ ปญฺจธา.

๔๑๓. วินานฺตรายนฺติ ราชนฺตราโย โจรนฺตราโย อคฺยนฺตราโย อุทกนฺตราโย มนุสฺสนฺตราโย อมนุสฺสนฺตราโย วาฬนฺตราโย สรีสปนฺตราโย ชีวิตนฺตราโย พฺรหฺมจริยนฺตราโยติ (มหาว. ๑๕๐) วุตฺเตสุ ทสสุ ยํ กิญฺจิ อนฺตรายํ วินา. สงฺเขเปนาติ วินา วิตฺถารํ. ‘‘เอตฺถ ทฺวีสุ ตีสุ วา อุทฺเทเสสุ วิสเทสุ เถโรว อิสฺสโร’’ติ วุตฺตตฺตา อวตฺตนฺเตปิ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ปญฺจสุ อุทฺเทเสสุ. อวตฺตนฺเตติ เถรสฺส วิตฺถาเรน อวตฺตมาเน อปฺปคุเณ. วฏฺฏตีติ สํขิตฺเตน อุทฺทิสิตุมฺปิ วฏฺฏติ. อิมินาว ยสฺส กสฺสจิ อุทฺเทสกสฺส อวตฺตนฺเตปิ วฏฺฏตีติ วิญฺญายติ. ทฺวีสุ วตฺตมาเนสุ อิสฺสรตฺเต อธิเก วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตีสู’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เถโรว อิสฺสโร’’ติอาทินา อิทํ ปริทีเปติ – เทฺว อขณฺฑา สุวิสทา วาจุคฺคตา, เถราเธยฺยํ ปาติโมกฺขํ, สเจ ปน เอตฺตกมฺปิ วิสทํ กาตุํ น สกฺโกติ, พฺยตฺตสฺส ภิกฺขุโน อายตฺตํ โหติ, ตสฺมา สยํ อุทฺทิสิตพฺพํ, อญฺญา วา อชฺเฌสิตพฺโพติ.

๔๑๔. อุทฺทิสนฺเต สมา วา อถ โถกิกา วา ยทิ อาคจฺเฉยฺยุนฺติ สมฺพนฺธนียํ. อุทฺทิสนฺเต อาวาสิเกหิ ปาติโมกฺเข อุทฺทิสฺสมาเน. สมา วา โถกิกา วาติ อาวาสิเกหิ สมา วา โถกิกา วา อาคนฺตุกา ภิกฺขู. อวเสสกํ โสตพฺพนฺติ อิมินา เอตฺตาวตาปิ อุโปสโถ กโตเยว นามาติ ทีเปติ.

๔๑๕. อุทฺทิฏฺฐมตฺเตติ อุทฺทิฏฺฐํเยว อุทฺทิฏฺฐมตฺตํ. มตฺต-สทฺโท อวธารเณ. สกลาย เอกจฺจาย วา อุฏฺฐิตาย สมา วา โถกิกา วา ยทิ อาคจฺเฉยฺยุนฺติ โยชนา. สกลายาติ สพฺพาย ปริสาย. เอสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธึ กเรยฺยุนฺติ เอสํ อาวาสิกานํ สมีเป เต อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กเรยฺยุนฺติ อตฺโถ. อถ พหุกา เจ, สพฺพวิกปฺเปสุ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวาติ โยชนียํ. วิกปฺปียนฺติ ปริกปฺปียนฺตีติ วิกปฺปา, อวเสสสวนปาริสุทฺธิอุโปสถวิธานา สพฺเพ จ เต วิกปฺปา เจติ สพฺพวิกปฺปา. เตสุ. ปุนุทฺทิเสติ ปุน ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺย.

๔๑๖. อิตรานนฺติ อาคนฺตุกานํ. อิตโรติ จาตุทฺทโส. เอตฺถ ปน เยสํ ปนฺนรโส, เต อตีตํ อุโปสถํ จาตุทฺทสิกํ อกํสูติ เวทิตพฺพา. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – ตาทิเส ปจฺจเย สติ จาตุทฺทสิกสฺส กตตฺตา เตสํ ยถาวุตฺตตติยสตฺตมปกฺขสงฺขาตจาตุทฺทสิเก สมฺปตฺเต เตรสีจาตุทฺทสีกตฺตพฺพตฺตา อนุโปสถตฺตา ปน ตตฺถ อุโปสโถ น กโตติ จาตุทฺทโสเยว ปนฺนรโส ชาโต. สมาเนตเรติ สมา อูนา อิตเรติ ปทจฺเฉโท. อิตเรติ อาคนฺตุกา. ปุริมานํ อนุวตฺตนฺตูติ อาวาสิเกหิ ‘‘อชฺชุโปสโถ ปนฺนรโส’’ติ ปุพฺพกิจฺเจ กยิรมาเน ปุริมานํ อาวาสิกานํ อนุวตฺตนฺตูติ อตฺโถ. สเจธิกาติ ยทิ อาคนฺตุกา พหุกา โหนฺติ. ปุริมาติ อาวาสิกา. เตสํ อนุวตฺตนฺตูติ เตสํ อาคนฺตุกานํ ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ ปุพฺพกิจฺเจ กยิรมาเน อนุวตฺตนฺตุ. เสเสปีติ อาคนฺตุกานํ ปนฺนรสวาเรปิ. อยํ นโยติ ‘‘อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโส อิตรานํ สเจตโร’’ติอาทิโก อยเมว นโย. เอตฺถ ปน เยสํ ปนฺนรโส, เต ติโรรฏฺฐโต วา อาคตา อตีตํ วา อุโปสถํ จาตุทฺทสิกํ อกํสูติ เวทิตพฺโพ.

๔๑๗. อตีตุโปสถสฺส จาตุทฺทสิยํ กตตฺตา จาตุทฺทสิยํ ปนฺนรสุโปสโถ กโตติ ปนฺนรสี อาวาสิกานํ ปาฏิปโท ชาโตติ อาห ‘‘อาวาสิกานํ ปาฏิปโท’’ติ. อิตรานนฺติ อาคนฺตุกานํ. อุโปสโถติ ปนฺนรโส อุโปสโถ. สมโถกานนฺติ อตฺตนา สมานํ วา โถกานํ วา อาคนฺตุกานํ. มูลฏฺฐาติ อาวาสิกา. กามโต เทนฺตูติ อตฺตโน อิจฺฉาย เทนฺตุ.

๔๑๘. โน เจ เทนฺตีติ ยทิ อาวาสิกา กายสามคฺคึ น เทนฺติ, เตสํ ปน อาวาสิกานํ หิยฺโย อุโปสถสฺส กตตฺตา อชฺช อุโปสถกรณํ นตฺถิ. พหูสุ อนิจฺฉาย กายสามคฺคึ ทเทยฺยาติ โยชนา. พหูสูติ อาคนฺตุเกสุ พหุเกสุ. พหิ วา วเชติ อาวาสิกภิกฺขุปริสา นิสฺสีมํ วา วเชยฺยาติ อตฺโถ.

๔๑๙. สาเวยฺย สุตฺตนฺติ ปาติโมกฺขสงฺขาตํ สุตฺตํ วายมิตฺวา สาเวยฺย.

๔๒๐. สมฺมชฺชิตุํ …เป… อุทกาสนํ ปญฺญเปตุญฺจ มหาเถเรน เปสิโต กลฺโล น กเรยฺย ตถาติ สมฺพนฺโธ. กลฺโลติ อคิลาโน. ตถาติ ทุกฺกฏํ อติทิสติ. อาสเนสุ อสติ อนฺตมโส สาขาภงฺคมฺปิ กปฺปิยํ การาเปตฺวา ปญฺญเปตพฺพํ. เตเล อสติ กปลฺเล อคฺคิปิ ชาเลตพฺโพ.

๔๒๑-๓. ปฏฺฐเปตฺวา ทกาสนนฺติ ปริโภชนียปานีโยทกญฺจ อาสนญฺจ สนฺนิหิตํ กตฺวา. คณญตฺตินฺติ อิทานิ วกฺขมานํ คเณน ฐเปตพฺพํ ญตฺตึ. เตติ อญฺเญ ทุเว ภิกฺขู. สมตฺตปุพฺพารมฺเภนาติ สมตฺโต นิฏฺฐิโต ปุพฺเพสุ อุตฺตราสงฺคเอกํสกรณาทีสุ อารมฺโภ ยสฺสาติ ติปทพหุพฺพีหิ. นเวน เต เอวมีริยาติ สมฺพนฺโธ. เตติ อิตเร เทฺว.

๔๒๔. กตฺตพฺพํ กตฺวา ปุพฺพกิจฺจาทิกํ สมฺปาเทตฺวา นโว เอวํ อีริโยติ โยชนา.

๔๒๗. ยตฺถาติ ยสฺมึ วิหาเร เอเกกสฺส ปาริสุทฺธึ หริตฺวานาติ สมฺพนฺโธ. เอเกกสฺสาติ เอตฺถ วิจฺฉายํ ทฺวิตฺตํ. กิริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ พฺยาปิตุํ อิจฺฉา วิจฺฉา. เอตฺถ ปน ฉนฺทปาริสุทฺธิหรณสงฺขาตาย กิริยาย จตูสุ จ ตีสุ จ ทฺวีสุ จ ภินฺนเมเกกํ พฺยาปิตุํ สมฺพนฺธิตุํ อิจฺฉาติ วิจฺฉา. อิตรีตเรติ เอตฺถาปิ กรณกิริยาวเสน เวทิตพฺพํ. ตโย เทฺว เอโก วา ตํ ตํ สงฺฆุโปสถํ คณุโปสถํ ปุคฺคลุโปสถํ วาติ วุตฺตํ โหติ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย – จตูสุ เอกสฺส อาหริตฺวา ตโย ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตีสุ วา เอกสฺส อาหริตฺวา เทฺว สงฺฆุโปสถํ กโรนฺติ, อธมฺเมน วคฺคํ อุโปสถกมฺมํ. อถ ปน เอกสฺส อาหริตฺวา ตโย สงฺฆุโปสถํ กโรนฺติ, เอกสฺส อาหริตฺวา เทฺว ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, อธมฺเมน วคฺคํ นาม โหติ. ยทิ ปน จตฺตาโรปิ สนฺนิปติตฺวา ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตโย วา เทฺว วา สงฺฆุโปสถํ กโรนฺติ, อธมฺเมน สมคฺคํ นาม โหตีติ. ตพฺพิปริยาเยน ธมฺเมน สมคฺคํ เวทิตพฺพํ.

๔๒๘. วคฺเค สมคฺเค วา ‘‘วคฺโค’’ติ สญฺญิโน วิมติสฺส วา กโรโต ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. วคฺเคติ วคฺคสงฺเฆ. วิมติสฺสาติ ‘‘วคฺโค นุ โข, สมคฺโค’’ติ เอวํ เวมติกสฺส. อิมินาว กุกฺกุจฺจปกตวาโรปิ อุปลกฺขิโต. กโรโตติ อุโปสถํ กโรนฺตสฺส. เภทาธิปฺปาเยน กโรโตติ โยชนา. เอตฺถ ปน ปาปสฺส พลวตาย ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ. สญฺญิโนติ สญฺญาสีเสน จิตฺตํ วุตฺตํ, จิตฺตวโตติ อตฺโถ.

๔๒๙-๓๐. ‘‘อุกฺขิตฺตสฺสา’’ติอาทินา วชฺชนียปุคฺคเล ทสฺเสติ. อุกฺขิตฺตสฺสาติ กตฺตุอตฺเถ สามิวจนํ. นิสินฺนสทฺทสฺส กมฺมสาธนตฺตา อุกฺขิตฺตาทีหิ กตฺตูหิ ภวิตพฺพนฺติ. ‘‘เสสาน’’นฺติ วิเสสนสฺส ภิกฺขูนํ พฺยภิจาเรน สาตฺถกตา. อภพฺพสฺส ปณฺฑกาทิเอกาทสวิธสฺส อภพฺพสฺส. นิสินฺนปริสายญฺจ ปาติโมกฺขํ น อุทฺทิเสติ สมฺพนฺโธ. สภาคาปตฺติโก ตถา น อุทฺทิเสติ โยเชตพฺพํ. วิกาลโภชนาทิวตฺถุโต สมาโน ภาโค โกฏฺฐาโส เอติสฺสาติ สภาคา, สา อาปตฺติ อสฺสาติ พหุพฺพีหิ.

ฉนฺเทน ปริวุตฺเถนาติ เอตฺถ จตุพฺพิธํ ปาริวาสิยํ ปริสปาริวาสิยํ รตฺติปาริวาสิยํ ฉนฺทปาริวาสิยํ อชฺฌาสยปาริวาสิยนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู เกนจิเทว กรณีเยน สนฺนิปติตา โหนฺติ, อถ เมฆุฏฺฐานาทินา เกนจิเทว กรณีเยน อโนกาโส, อถ ‘‘อญฺญตฺถ คจฺฉามา’’ติ ฉนฺทํ อวิสฺสชฺชิตฺวาว อุฏฺฐหนฺติ, อิทํ ปริสปาริวาสิยํ นาม กิญฺจาปิ ปริสปาริวาสิยํ, ฉนฺทสฺส ปน อวิสฺสฏฺฐตฺตา กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ.

‘‘ยาว ปน สพฺเพ สนฺนิปตนฺติ, ตาว ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ เอกํ อชฺเฌสนฺติ, ตสฺมึ ธมฺมกถํ กเถนฺเตเยว อรุโณ อุคฺคจฺฉติ, สเจ จาตุทฺทสิกํ กาตุํ นิสินฺนา, ปนฺนรโสติ กาตุํ วฏฺฏติ, สเจ ปนฺนรสิกํ กาตุํ นิสินฺนา, ปาฏิปเท อนุโปสเถ อุโปสถํ กาตุํ น วฏฺฏติ, อญฺญํ ปน สงฺฆกิจฺจํ กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ รตฺติปาริวาสิยํ นาม.

เอวํ ปน นิสินฺเน โกจิ นกฺขตฺตปาฐโก ภิกฺขุ ‘‘อชฺช นกฺขตฺตํ ทารุณํ, อิมํ กมฺมํ มา กโรถา’’ติ วทติ, เต ตสฺส วจเนน ฉนฺทํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตตฺเถว นิสินฺนา โหนฺติ, อถญฺโญ อาคนฺตฺวา ‘‘นกฺขตฺตํ ปฏิมาเนนฺตํ, อตฺโถ พาลํ อุปจฺจคา’’ติ (ชา. ๑.๑.๔๙) วตฺวา ‘‘กึ นกฺขตฺเตน, กโรถา’’ติ วทติ, อิทํ ฉนฺทปาริวาสิยญฺเจว อชฺฌาสยปาริวาสิยญฺจ. เอกสฺมึ ปาริวาสิเย ปุน ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาเนตฺวา กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ.

๔๓๑. อาปนฺนญฺจ เวมติกญฺจ อเทสยิตฺวา วา นาวิกตฺวา วา อุโปสถํ กาตุํ น จ กปฺปตีติ สมฺพนฺโธ. นาวิกตฺวาติ ครุกาปตฺตึ อนาวิกตฺวา. น จาติ เนว.

๔๓๒. อฏฺฐิโตโปสถาติ อฏฺฐิโต อวิสฺสฏฺโฐ อุโปสโถ ยสฺมินฺติ พหุพฺพีหิ. ตทหูติ ตสฺมึ อุโปสถทิวเส. อนฺตรายํ วา สงฺฆํ วา วินา อธิฏฺฐาตุํ สีมเมว วา น วเชติ โยชนา. อธิฏฺฐาตุนฺติ อิมินา คณุโปสถมฺปิ อุปลกฺเขติ. สีมนฺติ อิมินา นทิมฺปิ.

อุโปสถนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.