๔๑. ปกิณฺณกนิทฺเทสวณฺณนา

๓๓๕-๖. สทฺวารพนฺธเน ฐาเน…เป… สยนฺโต ทุกฺกฏํ ผุเสติ เอวรูเป ฐาเน ทิวา สยนฺเตนาติ สมฺพนฺโธ. สทฺวารพนฺธเน (ปารา. ๗๗; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๗๗) ปน ฐาเน เยน เกนจิ ปริกฺขิตฺเต อพฺโภกาเสปิ รุกฺขมูเลปิ อนฺตมโส อิมินา ลกฺขเณน ยุตฺเต อากาสงฺคเณปิ สยนฺเตน ทฺวารํ พนฺธิตพฺพเมว. วิญฺญุมฺหิ ปุริเสติ ภิกฺขุมฺหิ วา สามเณเร วา อนฺตมโส อุปาสกอารามิเกสุปิ อญฺญตรสฺมึ สตีติ อตฺโถ. ‘‘เอส ชคฺคิสฺสตี’’ติ อาโภโค จาปิ กปฺปตีติ เกวลํ ภิกฺขุนึ วา มาตุคามํ วา อาปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ. สวเสติ อตฺตโน วเส, อพหุสาธารณฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ตํ วินาการนฺติ ตํ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ ทฺวารถกนอาโภคกรณสงฺขาตํ อาการํ วินาติ อตฺโถ. อจิตฺตกาปตฺติกิริยายํ สงฺเขโป.

๓๓๗. รตนานีติ มุตฺตาทิทสวิธรตนานิ. ธญฺญนฺติ สตฺตวิธํ ธญฺญํ.

๓๓๘. สิตฺถเตโลทเตเลหีติ เอตฺถ (จูฬว. ๒๔๖; จูฬว. อฏฺฐ. ๒๔๖) ปน โย มธุสิตฺถกเตเลน วา อุทกมิสฺสกเตเลน วา อญฺเญน เกนจิ วิกาเรน วา เกเส โอสณฺเฐติ, ทนฺตมยาทีสุ เยน เกนจิ ผเณน วา โกจฺเฉน วา หตฺเถน วา ผณกิจฺจํ กโรนฺโต องฺคุลีหิ วา โอสณฺเฐติ, ตสฺส ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ.

๓๓๙. เนกปาวุรณาติ (จูฬว. ๒๖๔) น เอกปาวุรณา. ตุวฏฺฏยุนฺติ นิปชฺเชยฺยุํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยทิ เอกปาวุรณา วา เอกตฺถรณา วา เอกมญฺเจ วา ตุวฏฺเฏยฺยุํ, น วฏฺฏติ, ทุกฺกฏํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เอกมฺหิ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๖๔) วา ภาชเน น ภุญฺเชยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ.

๓๔๐. จตุรงฺคุลโต (จูฬว. ๒๘๒; จูฬว. อฏฺฐ. ๒๘๒) อูนํ ทนฺตกฏฺฐํ น ขาเทยฺยาติ สมฺพนฺโธ. อธิกฏฺฐงฺคุลนฺติ อฏฺฐงฺคุลโต อธิกํ. ตถาติ น ขาเทยฺยาติ อตฺโถ. อกลฺลโก (จูฬว. ๒๘๙) ลสุณํ น ขาเทยฺย.

๓๔๑. หีเนหิ (ปาจิ. ๓๑ อาทโย) วา อุกฺกฏฺเฐหิ วา ชาติอาทีหิ เอว อุกฺกฏฺฐํ วา หีนํ วา ‘‘จณฺฑาโลสี’’ติอาทินา นเยน อุชุํ วา ‘‘สนฺติ วา อิเธกจฺเจ จณฺฑาลา, เวนา, เนสาทา’’ติอาทินา นเยน อญฺญาปเทเสน วา อุปสมฺปนฺนํ วา อนุปสมฺปนฺนํ วา อกฺโกสาธิปฺปายํ วินา เกวลํ ทวาธิปฺปาเยน วเท, ทุพฺภาสิตนฺติ อตฺโถ.

๓๔๒. นเข วา เกเส วา นาสโลเม (จูฬว. ๒๗๕) วา ทีเฆ น ธารเยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มํสปฺปมาเณน นเข ฉินฺทิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๗๔) จ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทุมาสิกํ วา ทุวงฺคุลํ วา’’ติ (จูฬว. ๒๔๖) จ วุตฺตํ. น ลพฺภํ วีสติมฏฺฐนฺติ เอตฺถ เอกนขมฺปิ มฏฺฐํ กาตุํ น วฏฺฏติ เอว. ‘‘น ภิกฺขเว วีสติมฏฺฐํ การาเปตพฺพํ. โย การาเปยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส (จูฬว. ๒๗๔). อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มลมตฺตํ อปกฑฺฒิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๗๔) หิ วุตฺตํ. ตสฺมา นขโต มลมตฺตํ อปกฑฺฒิตุํ วฏฺฏติ. สมฺพาเธ โลมหารณนฺติ เอตฺถ สมฺพาโธ นาม อุโภ อุปกจฺฉกา มุตฺตกรณญฺจ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อาพาธปจฺจยา สมฺพาเธ โลมํ สํหราเปตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๗๕) หิ วุตฺตํ.

๓๔๓. ยถาวุฑฺฒนฺติ วุฑฺฒปฏิปาฏิยา ลทฺธพฺพํ. น พาเธยฺยาติ น วาเรยฺย. สงฺฆุทฺทิฏฺฐํวาติ อุปาสกาทีหิ ยถาวุฑฺฒํ ‘‘อยฺยา ปริภุญฺชนฺตู’’ติ นิสฺสชฺชิตฺวาว ทินฺนํ เสนาสนาทิ. ‘‘น ภิกฺขเว อุทฺทิสฺสกตมฺปิ ยถาวุฑฺฒํ ปฏิพาหิตพฺพํ. โย ปฏิพาเหยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๓๑๓) หิ วุตฺตํ. อโธตปาเทหิ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๔) วา อลฺลปาเทหิ วา นกฺกเมติ สมฺพนฺโธ. สุโธตปาทกํ วาปีติ โธตปาเทเหว อกฺกมิตพฺพฏฺฐานํ. ตเถวาติ นกฺกเมยฺย สอุปาหโนติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว อโธเตหิ ปาเทหิ, อลฺเลหิ ปาเทหิ, สอุปาหเนน เสนาสนํ อกฺกมิตพฺพํ. โย อกฺกเมยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๓๒๔), หิ วุตฺตํ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปจฺจตฺถริตฺวา นิปชฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๓๒๔) วุตฺตตฺตา ปริภณฺฑกตํ ภูมึ วา ภูมตฺถรณเสนาสนํ วา สงฺฆิกํ มญฺจปีฐํ วา อตฺตโน สนฺตเกน ปจฺจตฺถรเณน ปจฺจตฺถริตฺวาว นิปชฺชิตพฺพํ.

๓๔๔. สงฺฆาฏิยา น ปลฺลตฺเถติ อธิฏฺฐิตจีวเรน วิหาเร วา อนฺตรฆเร วา ปลฺลตฺถิกา น กาตพฺพาติ อตฺโถ. ปริกมฺมกตํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๔) ภิตฺติอาทึ น อปสฺสเย. ‘‘น ภิกฺขเว ปริกมฺมกตา ภิตฺติ อปสฺเสตพฺพา. โย อปสฺเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๓๒๔) หิ วุตฺตํ. ตสฺมา เสตภิตฺติ วา จิตฺตกมฺมกตา วา ภิตฺติ น อปสฺสยิตพฺพา. น เกวลํ ภิตฺติเยว, ปริกมฺมกตา ทฺวารกวาฏวาตปานตฺถมฺภาทโยปิ น อปสฺสยิตพฺพา. เอตฺถปิ โลมคณนาย เอว อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. สนฺเต อุทเก โน น อาจเมติ (จูฬว. ๓๗๓; จูฬว. อฏฺฐ. ๓๗๓) โน น อาจเมตุํ, อุทกสุทฺธึ อกาตุํ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. สนฺเตติ วจเนน อสนฺเต อนาปตฺตีติ ทีเปติ.

๓๔๕. อกปฺปิยสมาทาเนติ ภิกฺขุํ วา สามเณราทิเก เสสสหธมฺมิเก วา อกปฺปิเย นิโยเชนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว. ‘‘น, ภิกฺขเว, ปพฺพชิเตน อกปฺปิเย สมาทเปตพฺพํ. โย สมาทเปยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๓๐๓) หิ วุตฺตํ. สภาคาย (มหาว. อฏฺฐ. ๑๖๙) อาปตฺติยา เทสนายาติ อตฺโถ. วตฺถุสภาคตา อิธ อธิปฺเปตา, น อาปตฺติสภาคตา. ‘‘น ภิกฺขเว สภาคา อาปตฺติ เทเสตพฺพา. โย เทเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๑๖๙) จ ‘‘น ภิกฺขเว สภาคา อาปตฺติ ปฏิคฺคเหตพฺพา. โย ปฏิคฺคเณฺหยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๑๖๙) จ วุตฺตํ. วตฺถุสภาคํ อาปตฺตึ อาวิ กาตุมฺปิ น วฏฺฏติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อาวิกมฺเม จ ทุกฺกฏ’’นฺติ. ‘‘อหํ, อาวุโส, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปชฺชึ, ตํ อิโต วุฏฺฐหิตฺวา ปฏิกริสฺสามี’’ติ อญฺญสฺส วจนํ อาวิกมฺมํนาม.

๓๔๖. อิตรสฺส ตูติ อสุทฺธจิตฺตสฺส.

๓๔๗. โปริสนฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๘๔) ปุริสปฺปมาณํ อภิรุหิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สติ กรณีเย โปริสํ รุกฺขํ อภิรุหิตุํ, อาปทาสุ ยาวทตฺถ’’นฺติ (จูฬว. ๒๘๔) หิ วุตฺตํ.

๓๔๘. ปริสฺสาวนํ (จูฬว. ๒๕๙; จูฬว. อฏฺฐ. ๒๕๙) วินา อฑฺฒโยชนํ คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อทฺธานคมนสมโย นาม อฑฺฒโยชนํ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๒๑๘) วุตฺตํ, ตสฺมา อฑฺฒโยชนเมว อนฺติมํ อทฺธานนฺติ เวทิตพฺพํ. ภิกฺขุนิยา จ มาตุคาเมน จ สํวิธานสิกฺขาปเท ‘‘เอกทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย, อนฺตมโส คามนฺตรมฺปี’’ติ (ปาจิ. ๑๘๒, ๔๑๓) เอวํ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ‘‘กุกฺกุฏสมฺปาเต คาเม คามนฺตเร คามนฺตเร อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๘๓, ๔๑๔) วุตฺตํ, น อทฺธานลกฺขเณน. ยทิ คามนฺตรปริจฺเฉเทน อทฺธานํ วุจฺจติ, คณโภชนสิกฺขาปเทปิ ‘‘อทฺธานคมนสมโย นาม คามนฺตรมฺปิ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ วเทยฺย, น จ วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘น ภิกฺขเว อปริสฺสาวนเกน อทฺธาโน ปฏิปชฺชิตพฺโพ. โย ปฏิปชฺเชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. สเจ น โหติ ปริสฺสาวนํ วา ธมฺมกรโณ วา, สงฺฆาฏิกณฺโณปิ อธิฏฺฐาตพฺโพ อิมินา ปริสฺสาเวตฺวา ปิวิสฺสามี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนปิ อฑฺฒโยชนวเสเนว อทฺธานปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. อภยคิริวาสีนํ ปน ‘‘ทฺวิคาวุตวเสน อทฺธานปริจฺเฉโท’’ติ ปาฬิยํ เอว อตฺถิ. ยาจมานสฺสาติ ยาจนฺตสฺส. ‘‘น จ ภิกฺขเว อทฺธานปฺปฏิปนฺเนน ภิกฺขุนา ปริสฺสาวนํ ยาจิยมาเนน น ทาตพฺพํ. โย น ทเทยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํ.

๓๔๙. อญฺญตฺร อาพาธปฺปจฺจยา กณฺณนาสาทิเก เสสงฺเค ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. อาพาเธ สติ องฺคุลิอาทีนิ ฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. องฺคชาตํ วา พีชานิ วา ฉินฺทิตุํ น วฏฺฏติ เอว. อตฺตฆาตเน จ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น จ ภิกฺขเว อตฺตานํ ฆาเตตพฺพํ. โย ฆาเตยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํ.

๓๕๐. ‘‘น จ ภิกฺขเว ปฏิภานจิตฺตํ การาเปตพฺพํ อิตฺถิรูปกํ ปุริสรูปกํ. โย การาเปยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มาลากมฺมํ ลตากมฺมํ มกรทนฺตกํ ปญฺจปฏิก’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๙) วุตฺตตฺตา ‘‘จิตฺตโปตฺถกรูปานิ, น กเร น จ การเย’’ติ วุตฺตํ. ภุญฺชนฺตนฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๑๖) วิปฺปกตโภชนํ. ‘‘น ภิกฺขเว วิปฺปกตโภชโน ภิกฺขุ วุฏฺฐาเปตพฺโพ. โย วุฏฺฐาเปยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๓๑๖) หิ วุตฺตํ.

๓๕๑. ยานานีติ วยฺหํ รโถ สกฏํ สนฺทมานิกาทีนิ คิลานสฺส อภิรุหิตุํ กปฺปนฺติ, สิวิโก จ กปฺปติ. เอวํ สพฺพตฺถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิลานสฺส ยานํ, ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกํ, สิวิกํ ปาฏงฺกิ’’นฺติ (มหาว. ๒๕๓) หิ วุตฺตํ.

๓๕๒. ทวนฺติ เกฬึ. ‘‘น ภิกฺขเว พุทฺธํ วา ธมฺมํ วา สงฺฆํ วา อารพฺภ ทโว กาตพฺโพ. โย กเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๒๗) หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘กึ พุทฺโธ สิลกพุทฺโธ, อุทาหุ ปฏิพุทฺโธ’’ติ วา ‘‘กึ ธมฺโม โคธมฺโม อชธมฺโม’’ติ วา ‘‘กึ สงฺโฆ อชสงฺโฆ มิคสงฺโฆ’’ติ วา เอวมาทินา นเยน โย ทวํ กโรติ, ตสฺส ทุกฺกฏนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตุมฺหากํ จีวรํ ทสฺสาม, ปตฺตํ ทสฺสามา’’ติอาทินา นเยน สามเณรํ วา อุปสมฺปนฺนํ วา อญฺญสฺส อนฺตมโส ทุสฺสีลสฺสาปิ ปริสภูตํ อตฺตโน อุปฏฺฐากกรณตฺถํ อุปลาฬเน ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว อญฺญสฺส ปริสา อปลาเฬตพฺพา. โย อปลาเฬยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํ.

๓๕๓. กายํ (จูฬว. ๔๑๑) วา อูรุํ วา นิมิตฺตํ วา วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ น ทสฺสเยติ สมฺพนฺโธ. กทฺทมุทกาทินา ตา ภิกฺขุนิโย น สิญฺเจยฺยาติ อตฺโถ. น เกวลํ กทฺทมุทกาทิเกเนว, วิปฺปสนฺนอุทกรชนกทฺทมาทีสุปิ เยน เกนจิ โอสิญฺจนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว.

๓๕๔. พาลนฺติ เอตฺถ พาโล นาม โย โอวาทํ คเหตฺวา ปาติโมกฺขุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา ปาฏิปเท ปจฺจาหริตพฺพนฺติ น ชานาติ. คิลาโน นาม โย โอวาทํ คเหตฺวา อุโปสถคฺคํ คนฺตฺวา อาโรเจตุญฺจ ปจฺจาหริตุญฺจ น สกฺโกติ. คมิโย นาม โย ปฏิเทสํ คนฺตุกาโม.

‘‘น ภิกฺขเว โอวาโท น คเหตพฺโพ. โย น คเณฺหยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๔๑๔) จ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ฐเปตฺวา พาลํ, ฐเปตฺวา คิลานํ, ฐเปตฺวา คมิกํ, อวเสเสหิ โอวาทํ คเหตุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๑๔) จ ‘‘น ภิกฺขเว โอวาโท น ปจฺจาหริตพฺโพ. โย น ปจฺจาหเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๑๕) จ วุตฺตตฺตา ภิกฺขุนีหิ เตรสิยํ วา จาตุทฺทสิยํ วา อาคนฺตฺวา ‘‘อยํ อุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ วา ‘‘ปนฺนรโส’’ติ วา ‘‘กทา อยฺย อุโปสโถ’’ติ วา ปุจฺฉิเต ‘‘จาตุทฺทโส’’ติ วา ‘‘ปนฺนรโส’’ติ วา ‘‘เสฺว ภคินิ อุโปสโถ’’ติ วา อาจิกฺขิตพฺพํ. ตาหิ ภิกฺขุนีหิ อุโปสถทิวเส อาคนฺตฺวา ‘‘ภิกฺขุนิสงฺโฆ อยฺย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปาเท วนฺทติ, โอวาทูปสงฺกมนญฺจ ยาจติ, ลภตุ กิร อยฺย ภิกฺขุนิสงฺโฆ โอวาทูปสงฺกมน’’นฺติ เอวํ ยาจิตพฺพํ, ตํ วจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา อุโปสถคฺเค ปาติโมกฺขุทฺเทสกสฺส ‘‘ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปาเท วนฺทติ, โอวาทูปสงฺกมนญฺจ ยาจติ, ลภตุ กิร, ภนฺเต, ภิกฺขุนิสงฺโฆ โอวาทูปสงฺกมน’’นฺติ อาจิกฺขิตพฺพํ. ปาติโมกฺขุทฺเทสเกนาปิ สเจ ตตฺถ ภิกฺขุโนวาทโก อตฺถิ, ‘‘อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ตํ ภิกฺขุนิสงฺโฆ อุปสงฺกมตู’’ติ วตฺตพฺพํ. สเจ นตฺถิ, ‘‘โก อายสฺมา อุสฺสหติ ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา สเจ อตฺถิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ, ตํ ตตฺเถว สมฺมนฺนิตฺวา วุตฺตนเยเนว โอวาทปฺปฏิคฺคาหกสฺส อาโรเจตพฺพํ. ยทิ นตฺถิ โกจิ ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ‘‘ปาสาทิเกน ภิกฺขุนิสงฺโฆ สมฺปาเทตู’’ติ วตฺตพฺพํ. เตน ภิกฺขุนา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปาฏิปเท ภิกฺขุนีนํ ‘‘นตฺถิ โกจิ ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ปาสาทิเกน ภิกฺขุนิสงฺโฆ สมฺปาเทตู’’ติ วตฺตพฺพํ. ตาหิปิ ‘‘สาธุ อยฺยา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อิมินา นเยน คณปุคฺคเลสุปิ วจนเภโท เวทิตพฺโพ.

๓๕๕. โลกายตํ (จูฬว. ๒๘๖; จูฬว. อฏฺฐ. ๒๘๖) นาม วิตณฺฑสตฺถํ. ‘‘น ภิกฺขเว อาสิตฺตกูปธาเน ภุญฺชิตพฺพํ. โย ภุญฺเชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๖๔) วุตฺตตฺตา ‘‘เปฬายปิ น ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตํ.

๓๕๖. คิหิปารุตํ น ปารุเปยฺย, คิหินิวาสนํ น นิวาเสยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว คิหินิวตฺถํ นิวาเสตพฺพํ หตฺถิโสณฺฑกํ มจฺฉวาฬกํ จตุกณฺณกํ ตาลวณฺฏกํ สตวลิกํ. โย นิวาเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๘๐) หิ วุตฺตํ. ปริมณฺฑลโต อญฺญถา ปารุปนํ, สพฺพเมตํ คิหิปารุตํ นาม. ตํ ปน น ปารุเปตพฺพนฺติ อตฺโถ. สํเวลฺลิยนฺติ เอตฺถ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา น นิวาเสยฺยาติ อตฺโถ. ทายนฺติ (จูฬว. ๒๘๓; จูฬว. อฏฺฐ. ๒๘๓) อรญฺญํ. นาลิมฺปเยยฺยาติ สมฺพนฺโธ.

๓๕๗. วฑฺฒิญฺจ น ปโยชเย, โนญาตเก นปฺปวาริเต น ยาเจติ อตฺโถ. อญฺญสฺสาติ เอตฺถ (จูฬว. ๔๒๐; จูฬว. อฏฺฐ. ๔๒๐) ‘‘ตุเมฺห ปริภุญฺชถา’’ติ นิยเมตฺวา ทินฺนํ สหธมฺมิกานมฺปิ ทาตุํ น วฏฺฏติ. อคฺคํ คเหตฺวา วา กติปาหํ ภุตฺวา วา ปุน ทเทยฺยาติ อตฺโถ.

๓๕๘. อุทฺทิสฺส ยาจเนติ เอตฺถ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๖๗๙) ‘‘อมฺหากํ วิหาเร อิตฺถนฺนาเมน อิทญฺจิทญฺจ กต’’นฺติ วา ‘‘กริสฺสนฺตี’’ติ วา เอวํ อุทฺทิสฺส รกฺขํ ยาจเนติ อตฺโถ. ญตฺวาญตฺวา วาติ เอวํ ‘‘อเมฺหหิ ยาจิยมานา อิเมสํ ทณฺเฑสฺสนฺตี’’ติ เตสํ ทณฺฑินํ ญตฺวา วา อญตฺวา วาติ อตฺโถ. เตหิ ปน ทณฺฑิเต โส ทณฺโฑ อุทฺทิสฺส ยาจนฺตานํ คีวาว ภณฺฑเทยฺยํ โหติ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘อิมินา จ อิมินา จ อิทญฺจ อิทญฺจ กตํ, เอตฺตกํ ทณฺฑํ คณฺหถา’’ติ สยํ ทณฺฑาปเน ปน อสฺส ทณฺฑสฺส อคฺฆเภเทน ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏา เญยฺยาติ อตฺโถ.

๓๕๙. อนตฺถาย อสฺส โจรสฺส ภาสิเตติ สมฺพนฺโธ. ราชราชมหามตฺตาทีหิ ตสฺส โจรสฺส ทณฺฑํ คณฺหนฺเต อสฺส ภิกฺขุสฺส ตตฺตกํ คีวาติ อตฺโถ.

๓๖๐. วิฆาสํ (ปาจิ. ๘๒๕-๘๒๖) วา อุจฺจารํ วา สงฺการํ วา มุตฺตํ วา ปาการกุฏฺฏานํ พหิ ฉฑฺเฑยฺย, ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. วฬญฺเช นาวโลกิยาติ อิมินาว อวฬญฺชนกาเล นาวโลเกตฺวา ฉฑฺเฑตุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. น เกวลํ ตตฺเถว, อถ โข หริเต วาปิ วีหาทินาฬิเกราทิโรปิเม ฉฑฺเฑนฺตสฺส ทุกฺกฏเมวาติ อตฺโถ.

๓๖๑. ‘‘อุปหารํ กโรมา’’ติ วุตฺเตติ ปุจฺฉิเตติ อธิปฺปาโย.

๓๖๒. กีฬตฺถํ (ปาจิ. ๙๗๙; ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๗๘) กตํ ราชาคารํ วา โปกฺขรณึ วา อุยฺยานํ วา จิตฺตาคารํ วา อารามํ วา ทฏฺฐุํ คจฺฉโต ปเท ปเท ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ.

๓๖๓. อาสเนน (จูฬว. ๓๖๔) นเว น ปฏิพาเหยฺย, อุเณฺห (มหาว. ๖๗, ๗๘, ๗๙; จูฬว. ๓๗๖, ๓๗๘, ๓๘๐, ๓๘๒) จีวรํ น นิทเหยฺย. คุรุนาติ อาจริยาทินา ปณามิโต ขมาเปยฺยาติ สมฺพนฺโธ.

๓๖๔. อาปตฺตีหิ จ สตฺตหีติ (วชิร. ฏี. ปาจิตฺติย ๒๖) สตฺตหิ อาปตฺตีหิ ภิกฺขุํ ปรมฺมุขา อกฺโกสเนน จ ‘‘อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน พีชโภชี’’ติอาทินา อญฺเญเนว วา อกฺโกสเนน จ ทุกฺกฏนฺติ อธิปฺปาโย.

๓๖๕. สทฺธาเทยฺยํ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๖๑) จีวรํ วา ปิณฺฑปาตํ วาติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตตพฺพํ. โย วินิปาเตยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๓๖๑) หิ วุตฺตํ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ ทาตุ’’นฺติ (มหาว. ๓๖๑) วุตฺตตฺตา ‘‘ลพฺภํ ปิตูน’’นฺติ วุตฺตํ.

๓๖๖. วสฺสํวุตฺโถ อญฺญตฺราติ สมฺพนฺโธ, อญฺญสฺมึ วิหาเรติ อตฺโถ. อญฺญโตติ อญฺญวิหารโต. ‘‘น ภิกฺขเว อญฺญตฺร วสฺสํวุตฺเถน อญฺญตฺร จีวรภาโค สาทิตพฺโพ. โย สาทิเยยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๓๖๔) หิ วุตฺตํ. เตสนฺติ ตสฺมึ วิหาเร ตํ จีวรํ ภาเชตฺวา คณฺหิตุํ ยุตฺตานํ ภิกฺขูนํ ธุรนิกฺเขปโต โหติ ภณฺฑคฺเฆน การิโยติ อตฺโถ.

๓๖๗. สห อนฺตเรน อุตฺตโรติ สนฺตรุตฺตโร, คามํ น ปวิเสยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘น ภิกฺขเว สนฺตรุตฺตเรน คาโม ปวิสิตพฺโพ. โย ปวิเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๓๖๒) หิ วุตฺตํ. กลฺโล วาติ อคิลาโน. สอุปาหโน คามํ น ปวิเสยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น ภิกฺขเว จามริพีชนี ธาเรตพฺพา. โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๖๙), ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ติสฺโส พีชนิโย วากมยํ อุสีรมยํ โมรปิญฺฉมย’’นฺติ (จูฬว. ๒๖๙) จ วุตฺตตฺตา ‘‘น ธาเรยฺย จามรีมกสพีชนิ’’นฺติ วุตฺตํ. มกสพีชนี ปน ทนฺตวิสาณทารุทณฺฑกาปิ วฏฺฏติ.

๓๖๘. อารามโต พหีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘น ภิกฺขเว ฉตฺตํ ธาเรตพฺพํ. โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ, ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คิลานสฺส ฉตฺต’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา อคิลาโน อารามโต พหิ น ลภติ, จีวรคุตฺติยาทิอตฺถาย อคิลาโนปิ ลภตีติ อตฺโถ.

๓๖๙. คาเหยฺย นุภโตกาชนฺติ น คาเหยฺย อุภโตกาชํ. เอกนฺตริกกาชกนฺติ เอกโตกาชญฺจ อนฺตรกาชญฺจ. สีสภาโร จ ขนฺธภาโร จ กฏิภาโร จ สีสกฺขนฺธกฏิภารา. ‘‘น ภิกฺขเว อุภโตกาชํ หริตพฺพํ. โย หเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๘๑), ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เอกโตกาชํ อนฺตรกาชํ สีสภารํ ขนฺธภารํ กฏิภารํ โอลมฺพก’’นฺติ (จูฬว. ๒๘๑) จ วุตฺตตฺตา อุภโตกาชเมว น วฏฺฏติ, เสสานิ วฏฺฏนฺตีติ เวทิตพฺพา.

๓๗๐. อโนกาสกตนฺติ (มหาว. ๑๕๓) โย ปฐมเมว ‘‘กโรหิ เม อาวุโส โอกาสํ, อหํ ตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ อกโตกาสํ อาปตฺติยา โจเทยฺย, ตสฺส ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. ตถาติ ทุกฺกฏเมวาติ อตฺโถ.

๓๗๑. ปกตงฺคุเลน, น สุคตงฺคุเลนาติ อตฺโถ.

๓๗๒. มูคพฺพตาทึ (มหาว. ๒๐๙; มหาว. อฏฺฐ. ๒๐๙) ติตฺถิยพฺพตํ ยทิ คเณฺหยฺย, ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. อาทิ-สทฺเทน โควตกุกฺกุรวตาทโย สงฺคหิตา. ตถาติ (มหาว. ๓๐๓; มหาว. อฏฺฐ. ๓๐๓) นฺหาปิตปุพฺพโก ขุรภณฺฑํ ยทิ ปริหเรยฺย, ทุกฺกฏเมวาติ อตฺโถ.

๓๗๓. ยํ กิญฺจีติ (กงฺขา. อฏฺฐ. กุฏิการสิกฺขาปทวณฺณนา) นฺหาปิตตุณฺณการกมฺมาทิ ยํ กิญฺจิ หตฺถกมฺมนฺติ อตฺโถ. ตทนุสารโตติ หตฺถกมฺมยาจนานุสารโตติ อตฺโถ. สเจ เอวํ ยาจโต หตฺถกมฺมมูลเมว เทติ, ตํ อญฺญสฺส ทาเปตฺวา กาเรตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. นิกฺกมฺมํ ปน หตฺถกมฺมวเสน อยาจิตฺวาปิ ‘‘เอหิ อิมํ กโรหี’’ติ กาเรตุํ กปฺปตีติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิปรสนฺตกนฺติ ยํ กิญฺจิ ทารุติณาทิกํ อปรสนฺตกํ อปริคฺคหิตํ อาหราเปตุํ กปฺปตีติ อธิปฺปาโย.

๓๗๔. คิหีนนฺติ คิหีนํ สนฺตกํ. โคปเกติ รกฺขเก. ยตฺตกํ เทติ, ตตฺตกํ คเหตุํ กปฺปตีติ อตฺโถ. ยถาปริจฺเฉทนฺติ ‘‘ทิวเส ทิวเส เอตฺตกํ อุจฺฉุนาฬิเกรํ อมฺพปกฺกํ ตุเมฺห ขาทถา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทินฺนเมว เตสุ เทนฺเตสุ ลพฺภตีติ อตฺโถ.

๓๗๕. ทฺวิหาปชฺเชยฺยาติ ทฺวีหิ อาปชฺเชยฺย. กตเมหิ ทฺวีหีติ เจ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘กายวาจาหี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ทฺวีหากาเรหิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, กาเยน อาปชฺชติ, วาจาย อาปชฺชตี’’ติ (ปริ. ๓๒๒) หิ วุตฺตํ. กายวาจาหิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต จ ฉหิ อากาเรหิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อลชฺชิญาณกุกฺกุจฺจปกตตฺตา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ (ปริ. ๒๙๕) ปน อกปฺปิยภาวํ ชานนฺโต เอว วีติกฺกมํ กโรนฺโต อลชฺชิตาย อาปชฺชติ นาม. กปฺปิยากปฺปิยํ อชานิตฺวา อาปชฺชนฺโต อญฺญาณตาย. กปฺปิยํ นุ โข, โน นุ โข’’ติ สํสเย อุปฺปนฺเน ตมภิวิตริตฺวา วีติกฺกมํ กโรนฺโต กุกฺกุจฺจปกตตฺตา อาปชฺชติ. สหเสยฺยาทึ อาปชฺชนฺโต สติปฺลวา, สติสมฺโมสาติ อตฺโถ. อจฺฉมํสํ ‘‘สูกรมํส’’นฺติ วา สูกรมํสํ ‘‘อจฺฉมํส’’นฺติ วา ขาทนฺโต อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย จ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาย จ อาปชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

๓๗๖. อลชฺชิตาย วา อญฺญาณตาย วา อาปตฺตึ กายวาจาหิ ฉาทเยติ อตฺโถ. เอเก วา เอกสฺมึ วา. ลิงฺเคติ ลิงฺคปริวตฺตนโต. เอวํ จตุธา อาปตฺติวุฏฺฐานํ โหตีติ อตฺโถ. ติณวตฺถารกสมถอพฺภานาทีนํ วเสน สงฺเฆ อาปตฺติ วุฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ นิสฺสชฺชนาทีสุ คเณ. เอกสฺส สนฺติเก วุฏฺฐานํ ปากฏเมว. ‘‘ยา อาปตฺติโย ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีหิ อสาธารณา, ตาหิ อาปตฺตีหิ อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. ๖๙) วจนโต ลิงฺคปริวตฺตเน อาปตฺติวุฏฺฐานํ ญาตพฺพํ.

๓๗๗. ปจฺจยทฺวเยติ จีวเร จ ปิณฺฑปาเต จ. น เกวลญฺจ อิเม เอว, นิมิตฺตกมฺมมฺปิ น ลพฺภเตว, คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน น วุตฺตํ. ตตฺถ นิมิตฺตกมฺมํ นาม ยํ กิญฺจิ ปเรสํ ปจฺจยทานสํโยชนกํ กายวจีกมฺมํ. ขาทนียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ ขาทนียํ ลภิตฺถา’’ติอาทินา นเยน ตสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ปริกถา นาม ยถา ยถา ตํ ลภติ, ตถา ตถา ปริวตฺเตตฺวา กถนํ. ‘‘เอตรหิ ภิกฺขู ปิณฺฑปาเตน กิลมนฺตี’’ติอาทินา นเยน ตสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. โอภาโส นาม ปจฺจยปฺปฏิสํยุตฺตกถา. วิญฺญตฺติ ปน ปากฏา เอว. ตติเยติ เสนาสเน. เสนาสเน ปน นิมิตฺโตภาสปริกถา วฏฺฏนฺติ, วิญฺญตฺติ เอว เอกา น วฏฺฏติ. ตตฺถ นิมิตฺตกมฺมํ นาม อุปาสเก ทิสฺวา เสนาสนตฺถํ ภูมิปริกมฺมกรณาทิ. โอภาโส นาม ‘‘อุปาสกา, ตุเมฺห กุหึ วสถา’’ติ ‘‘ปาสาเท, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ ภิกฺขูนํ ปาสาโท น วฏฺฏตี’’ติอาทิกํ วจนํ. ปริกถา นาม ‘‘ภิกฺขูนํ เสนาสนํ สมฺพาธ’’นฺติ วจนํ. เสเสติ คิลานปจฺจเย.

๓๗๘. น รุหตีติ น โหติ. อจฺจเย ทานนฺติ อจฺจยทานํ. ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ เยน เกนจิ กาลํ กโรนฺเตน ‘‘มมจฺจเยน มยฺหํ ปริกฺขาโร อุปชฺฌายสฺส โหตุ, อาจริยสฺส โหตุ, อญฺญสฺส วา กสฺสจิ โหตู’’ติ วุตฺเต เตสํ น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น รุหตี’’ติ. สงฺฆสฺเสว จ ตํ โหตีติ ยทิ ภิกฺขุสามเณเรหิ เอวํ วุตฺตํ, ตสฺมึ มเตปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว โหติ, ภิกฺขุนิสิกฺขมานสามเณรีหิ เจ วุตฺตํ, ตสฺมึ มเต ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส ตํ โหตีติ อตฺโถ. คิหีนํ ปน รูหตีติ คิหีนํ ปน อจฺจยทานํ เอว สพฺเพสํ รุหตีติ วุตฺตํ โหติ.

๓๗๙. อุปสฺสเยติ ภิกฺขุนิวิหาเร. ทายชฺโชติ ตสฺส ปริกฺขารสฺส ทายชฺโช. เสเสปีติ สเจ ภิกฺขุนิสิกฺขมานสามเณริโย ภิกฺขุวิหาเร กาลํ กโรนฺติ, ตาสํ ปริกฺขารานํ ภิกฺขุสงฺโฆว ทายชฺโชติ อตฺโถ.

๓๘๐. ปุริมสฺเสวาติ เอตฺถ ‘‘อิมํ ปริกฺขารํ เนตฺวา อสุกสฺส เทหี’’ติ ทินฺนํ ปุริมสฺเสว โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อสุกสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปน ปจฺฉิมสฺเสว โหติ ปริจฺจชิตฺวา ทินฺนตฺตา. อิมํ วิธึ ญตฺวาว วิสฺสาสคฺคาหํ วา คเณฺหยฺย, มตกจีวรํ วา อธิฏฺเฐติ สมฺพนฺโธ. มตกจีวรอธิฏฺฐานํ นาม ฆณฺฏึ ปหริตฺวา กาลํ โฆเสตฺวา โถกํ อาคเมตฺวา สเจ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, เตหิ สทฺธึ ภาเชตพฺพานิ, โน เจ อาคจฺฉนฺติ, ‘‘มยฺหิมานิ จีวรานิ ปาปุณนฺตี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพานิ. เอวํ อธิฏฺฐิเต สพฺพานิ ตสฺเสว โหนฺติ, ฐิติกา ปน น ติฏฺฐติ. สเจ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อยํ ปฐมภาโค มยฺหํ ปาปุณาติ, อยํ ทุติยภาโค’’ติ เอวํ คณฺหาติ, คหิตานิ จ สุคหิตานิ โหนฺติ, ฐิติกา จ ติฏฺฐติ. เอวํ ปาเปตฺวา คณฺหนฺเตนาปิ อธิฏฺฐิตเมว โหติ.

๓๘๑. โลหภณฺเฑ ปหรณึ ฐเปตฺวา สพฺพํ กปฺปติ, ทารุภณฺเฑ จ ทารุชํ ปตฺตญฺจ ปาทุกญฺจ, ปลฺลงฺกญฺจ อาสนฺทิญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ กปฺปติ, มตฺติกามเย กตกญฺจ กุมฺภการิกญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ กปฺปตีติ อตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ฐเปตฺวา ปหรณึ สพฺพํ โลหภณฺฑํ, ฐเปตฺวา อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ ทารุปตฺตํ ทารุปาทุกํ สพฺพํ ทารุภณฺฑํ, ฐเปตฺวา กตกญฺจ กุมฺภการิกญฺจ สพฺพํ มตฺติกาภณฺฑ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๓) หิ วุตฺตํ. เอตฺถ กตกนฺติ ปทุมกณฺณิกากาเรน กตมลฺลกนฺติ อธิปฺเปตํ. ธนิยสฺเสว สพฺพมตฺติกามยา กุฏิ กุมฺภการิกนฺติ. ปกิณฺณกวินิจฺฉโย.

ปกิณฺณกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.