๔๐. อเวภงฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา

๓๒๒-๔. อารามารามวตฺถูนีติ เอตฺถ (จูฬว. ๓๒๑; จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑) อาราโม นาม ปุปฺผาราโม วา ผลาราโม วา. มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิพฺโพหนาทิสยนาสนํ. โลหกุมฺภีอาทโย กาฬโลหตมฺพโลหาทิมยา. ภาณโก อุทกจาฏิ. ปญฺเจเต อวิภาชิยาติ ภาเชตฺวา น คเหตพฺพา, คหิตาปิ สงฺฆสนฺตกา เอวาติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน อาราโม อารามวตฺถูติ ปฐมํ, วิหาโร วิหารวตฺถูติ ทุติยํ, มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิพฺโพหนนฺติ ตติยํ, โลหกุมฺภี…เป… นิขาทนนฺติ จตุตฺถํ, วลฺลิ…เป… ทารุภณฺฑํ มตฺติกภณฺฑนฺติ ปญฺจมนฺติ เอวํ อิมานิ ราสิวเสน ปญฺจ โหนฺติ, สรุปวเสน อเนกานิ โหนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ –

‘‘ทฺวิสงฺคหานิ เทฺว โหนฺติ, ตติยํ จตุสงฺคหํ;

จตุตฺถํ นวโกฏฺฐาสํ, ปญฺจมํ อฏฺฐเภทน’’นฺติ. (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑);

๓๒๕. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อวิสฺสชฺชิยานิ น วิสฺสชฺเชตพฺพานิ สงฺเฆน วา คเณน วา ปุคฺคเลน วา, วิสฺสชฺชิตานิปิ อวิสฺสชฺชิตานิ โหนฺติ. โย วิสฺสชฺเชยฺย, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (จูฬว. ๓๒๑) วุตฺตตฺตา ‘‘ภาชิตาปิ อภาชิตา’’ติ วุตฺตํ. เอเตติ วุตฺตปฺปการา ปญฺจปิ ‘‘ครุภณฺฑานี’’ติ จ ‘‘อวิสฺสชฺชิยานี’’ติ จ จ-สทฺเทน ‘‘อเวภงฺคิยานี’’ติ จ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ.

๓๒๖-๘. อิทานิ ปุริเมสุ ตีสุ ราสีสุ สพฺพสฺส ครุภณฺฑตฺตา เต อนามสิตฺวา ปจฺฉิเมสุ ทฺวีสุ ราสีสุ เอกจฺจสฺส อครุภณฺฑสฺสาปิ อตฺถิตาย ตํ ทสฺเสตุํ อารภนฺโตปิ เตสุ ทฺวีสุ พหุวิสยํ ปฐมํ ทสฺเสตุํ ‘‘วลฺลิฑฺฒพาหุมตฺตาปี’’ติอาทิมาหาติ ญาตพฺพํ. ตสฺสายํ สงฺเขโป (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑) – วลฺลิ อฑฺฒพาหุมตฺตาปิ เวฬุ อฏฺฐงฺคุลายโตปิ ติณาทิ มุฏฺฐิมตฺตมฺปีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มุญฺชปพฺพชํ สงฺคณฺหาติ, ปณฺณํ เอกมฺปิ มตฺติกา ปากตา วา ปญฺจวณฺณา วา สุธากงฺคุฏฺฐอาทิกาติ อาทิ-สทฺเทน สชฺชุลสชาติหิงฺคุลกาทิ วา ตาลปกฺกปฺปมาณาปิ เยหิ เกหิจิ สงฺฆสฺส ทินฺนา วา สงฺฆิเก ติณเขตฺตาทิมฺหิ ชาตา วา รกฺขิตโคปิตภูมิภาเค อุปฺปนฺนา ตตฺถชาตกา วา สงฺฆิกา รกฺขิตา เอว อภาชิยาติ อตฺโถ.

อิทานิ เย เจตฺถ ภาชิตพฺพา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘นิฏฺฐิเต’’ติอาทิมาห, สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา กมฺเม นิฏฺฐิเต ภาชิยาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน ยํ กิญฺจิ วลฺลิเวฬุติณปณฺณมตฺติกาทิ สงฺฆสฺส ทินฺนํ วา สงฺฆิเก ติณเขตฺตาทิมฺหิ ชาตกํ วา รกฺขิตโคปิตํ ครุภณฺฑํ, ตํ สงฺฆกมฺเม จ เจติยกมฺเม จ นิฏฺฐิเต อวเสสํ ปุคฺคลิกกมฺเมปิ ทาตุํ วฏฺฏติ, อครุภณฺฑตฺตา ภาชิตุมฺปิ ลพฺภติ. เสนาสนตฺถาย รกฺขิตโคปิตเมว ครุภณฺฑํ โหติ, น อิตรํ. สีหฬทีเป ตุมูลโสมวิหาเร สงฺฆสฺส ปากวตฺตมฺปิ ตาลปณฺณํ วิกฺกิณิตฺวา กรียติ. กสฺมา? น หิ ตตฺถ ปณฺเณน อตฺโถ อตฺถิ, สพฺเพปิ อิฏฺฐกจฺฉนฺนา ปาสาทาทโยติ. เอวํ อญฺญตฺถาปิ กรียติ เอวาติ วทนฺติ.

๓๒๙. อิทานิ โลหภณฺฑาทีสุ เอกนฺตภาเชตพฺพภณฺฑํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปตฺตาที’’ติอาทิมาห. เอตฺถ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๒๑) ปน อาทิ-สทฺเทน โลหถาลกตมฺพ กุณฺฑิกา กฏจฺฉุ สรก อญฺชนิ อญฺชนิสลากากณฺณมลหรณีสูจิสณฺฑาสกตฺตรยฏฺฐิอาทีนิ คหิตาเนว. ตถาติ ภาชิยเมวาติ อตฺโถ. วิปฺปกตญฺจ อวิปฺปกตญฺจ. ปาทคณฺหกนฺติ มคธนาฬิยา ปญฺจนาฬิยา คณฺหนํ.

๓๓๑-๒. อนุญฺญาตวาสิ ยํ สกฺกา สิปาฏิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปริหริตุนฺติ วุตฺตา. ตจฺฉิตานิฏฺฐิตนฺติ วิปฺปกตํ. ยทิ ตจฺฉิตํ, ครุภณฺฑเมว. ทนฺตํ ปน อตจฺฉิตญฺจ อนิฏฺฐิตญฺจ ภาชิยเมว. อนิฏฺฐิตํ มญฺจปาทาทิกํ ครุภณฺฑํ. อิทานิ มตฺติกภณฺฑํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขูปกรเณ’’ติอาทิมาห. ปตฺตถาลกกุณฺฑิกาทิภิกฺขูปกรเณ จ. ปาทฆฏโกติ ปาทคณฺหนโก ฆฏโก จ มตฺติกามโย ภาชิโย ภาเชตพฺโพติ อตฺโถ. สงฺขถาลกมฺปิ ภาชิยเมว.

๓๓๓-๔. มิคจมฺมาทิกํ กปฺปิยจมฺมํ ภาชิยํ, สีหจมฺมาทิกํ อกปฺปิยจมฺมํ ครุภณฺฑํ. ตํ ปน ภูมตฺถรณํ กาตุํ วฏฺฏติ. เอฬจมฺมํ ปน ปจฺจตฺถรณคติกตฺตา ครุภณฺฑํ โหติ. อิทานิ อิมานิ ปน ปญฺจ จีวรปิณฺฑปาตเภสชฺชานํ อตฺถาย ปริวตฺเตตุํ น วฏฺฏติ, ครุภณฺเฑน ปน ครุภณฺฑญฺจ ถาวรญฺจ ถาวเรน ถาวรเมว ปริวตฺเตตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ครุนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑) ครุนาติ ครุภณฺเฑน ครุภณฺฑญฺจ ถาวรญฺจ ปริวตฺเตยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ถาวเรน จ ถาวรเมว ปริวตฺเตยฺย, น ครุภณฺฑนฺติ อธิปฺปาโย. ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ ปจฺฉิมตฺตยํ ครุภณฺฑํ, ปุริมทฺวยํ ถาวรนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา กตฺวา จ ภุญฺชตูติ เอวํ ปริวตฺเตตฺวา ตโต อาภตํ กปฺปิยภณฺฑํ ปริภุญฺชตูติ อตฺโถ. กถํ ญายตีติ เจ? วุตฺตเญฺหตํ ปริวาเร-

‘‘อวิสฺสชฺชิยํ อเวภงฺคิยํ, ปญฺจ วุตฺตา มเหสินา;

วิสฺสชฺเชนฺตสฺส ปริภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺติ,

ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา’’ติ. (ปริ. ๔๗๙);

เอตฺถ ปน ครุภณฺเฑน ครุภณฺฑญฺจ ถาวรญฺจ ถาวเรน ถาวรเมว ปริวตฺตนวิธึ สนฺธาย ‘‘วิสฺสชฺชนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ปุน ตโต นิพฺพตฺตญฺจ จตุปจฺจยํ ปริภุญฺชิตุํ ลพฺภตีติ ทีเปตุํ ‘‘ปริภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ วุตฺตํ. อยํ อิมิสฺสา คาถาย อธิปฺปาโย. เสสนฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑) อารามาทิ อภาชิยนฺติ อตฺโถ. อเวภงฺคิยวินิจฺฉโย.

อเวภงฺคิยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.