๓๗. อุคฺคหนิทฺเทสวณฺณนา

๒๘๑. ทสเภทมฺปีติ สเจ เกนจิ เหฏฺฐา ทสฺสิตํ ทสวิธํ รตนํ อาเนตฺวา ‘‘อิทํ สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา นวกมฺมสฺส วา อญฺญปุคฺคลสฺส วา สุตฺตนฺติกคณสฺส วา ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ.

๒๘๒-๓. เตสุ ทสวิเธสุ รตเนสูติ อตฺโถ. ทฺวีสูติ รชตชาตรูเปสุ. คณสงฺฆปุคฺคเล (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙) อนามสิตฺวา ‘‘อิทํ หิรญฺญสุวณฺณํ เจติยสฺส ทมฺมิ, นวกมฺมสฺส ทมฺมี’’ติ วุตฺเต น ปฏิกฺขิเปติ อตฺโถ. กึ กาตพฺพนฺติ เจ? ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วเท’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิเม เอวํ วทนฺตี’’ติ กปฺปิยการานํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

๒๘๔. น เกวลํ หิรญฺญสุวณฺณาทิกเมว, อญฺญมฺปิ เขตฺตวตฺถาทิกํ อกปฺปิยํ น สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เขตฺตํ วตฺถุ’’นฺติอาทิมาห. ทาสปสุอาทิกํ ทาสปสฺวาทิกํ. สเจ หิ โกจิ ‘‘มยฺหํ สสฺสสมฺปาทกํ มหาตฬากํ อตฺถิ, ตํ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วทติ, ตญฺเจ สงฺโฆ สมฺปฏิจฺฉติ. ปฏิคฺคหเณปิ ปริโภเคปิ อาปตฺติเยว. เอวํ เสเสสุปิ.

กปฺปิเยน กเมน คเณฺหยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เขตฺตํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อิโต จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชถา’’ติ วา ‘‘จตุปจฺจยปริโภคตฺถาย ทมฺมี’’ติ วา วทติ เจ, คเหตพฺพํ. วตฺถุมฺหิปิ เอเสว นโย. ‘‘ตฬากํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชถา’’ติ วา ‘‘สงฺโฆ อุทกํ ปริภุญฺชิสฺสติ, ภณฺฑกํ โธวิสฺสตี’’ติ วา อาทินา นเยน วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. ‘‘ทาสํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อารามิกํ, เวยฺยาวจฺจกรํ, กปฺปิยการกํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. ‘‘โคมหึสอเชฬกาทโย ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ปญฺจโครสปริโภคตฺถายา’’ติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. เอทิสํ คหณํ สนฺธาย ‘‘ปฏิกฺขิปิตฺวา คเณฺหยฺยา’’ติ วุตฺตํ.

๒๘๕-๖. นวมาติกเกทารตฬากกิริยา (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๘-๒๓๙) จ อนเว ปุพฺเพ กปฺปิยโวหาเรน ปฏิกฺขิปิตฺวา คหิตตฬาเก มตฺติกุทฺธรณญฺจ ภินฺนฏฺฐาเน ปาฬิพนฺโธ จ ทุพฺพลฏฺฐาเน อาฬิยา ถิรกาโร จ อนเว เกทาเร ปุราณภาคโต อติเรกภาคคฺคหณญฺจ นเว เกทาเร อปริจฺฉินฺนภาเค ‘‘สสฺเส เทถ เอตฺตเก’’ติ กหาปณุฏฺฐาปนญฺจาปีติ อิทํ สพฺพํ ภิกฺขุสฺส กาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ กโรติ, เอวมาทิกํ สพฺเพสมฺปิ อกปฺปิยนฺติ อตฺโถ.

๒๘๗-๙. อิทานิ ตํเยว อกปฺปิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๘-๒๓๙) – โย ปน ‘‘กส, วปฺป’’ อิจฺจาทิกํ อวตฺวา ‘‘เอตฺติกาย ภูมิยา เอตฺตโก ภาโค เทยฺโย’’ติ ภูมึ วา ปติฏฺฐาเปติ, ‘‘เอตฺตเก ภูมิภาเค สสฺสํ กตํ, เอตฺตกํ คณฺหถา’’ติ กสฺสเก วทนฺเต ปมาณคณฺหนตฺถํ ทณฺฑรชฺชุภิ มินติ, ขเล ฐตฺวา รกฺขณาทีนิ กโรติ, ตสฺเสว อกปฺปิยนฺติ.

๒๙๐. ภณฺฑาคาริกสีเสน ปิตุสนฺตกมฺปิ สเจ ปฏิสาเมยฺย, ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ.

๒๙๑-๒. ปิตูนนฺติ มาตาปิตูนํ. สาฏกาทิกปฺปิยํ วตฺถุํ. ‘‘ปฏิสาเมตฺวา เทหี’’ติ วุตฺเตติ สมฺพนฺโธ. ปาเตตฺวาน คเต ยสฺมา อชฺฌารามสิกฺขาปทวเสน (ปาจิ. ๕๐๕-๕๐๖) ปลิโพโธ, ตสฺมา โคปิตุํ ลพฺภนฺติ อตฺโถ.

๒๙๓-๔. สกํ วาสิอาทิปริกฺขารนฺติ อตฺโถ. อิทํ ฐานํ คุตฺตนฺติ ทสฺเสตพฺพํ. ‘‘เอตฺถ ฐเปถา’’ติ ปน น วตฺตพฺพํ.

๒๙๕. เอตฺถ ‘‘อญฺโญ โกจิ น ปวิสติ, ภิกฺขูหิ วา สามเณเรหิ วา คหิตํ ภวิสฺสตี’’ติ สงฺกนฺตีติ อตฺโถ. วตฺถุมฺหีติ อลงฺการาทิวตฺถุมฺหีติ อตฺโถ. ตาทิเสติ ยาทิเส วตฺถุมฺหิ นฏฺเฐ อาสงฺกา โหติ, ตาทิเส วตฺถุมฺหิ นฏฺเฐติ สมฺพนฺโธ.

๒๙๖. อิทานิ อสงฺกิตพฺพฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิหาราวสถสฺสนฺโต’’ติอาทิมาห. วิหารสฺส จ ฆรสฺส จาติ อตฺโถ. รตนนฺติ ทสวิธํ รตนํ. รตฺนสมฺมตนฺติ สาฏกเวฐนาทิกํ. คเหตฺวานาติ กปฺปิยการเก อสติ อตฺตนาปิ คเหตฺวาน นิกฺขิเปยฺยาติ อตฺโถ. มคฺเครญฺเญปีติ มคฺเคปิ อรญฺเญปิ. ตาทิเสติ ‘‘ภิกฺขูหิ คหิตํ ภวิสฺสตี’’ติ อาสงฺกิตพฺพฏฺฐาเน. ปติรูปํ กรียตีติ มคฺเค วา อรญฺเญ วา ตาทิสํ ภณฺฑํ ปสฺสิตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม นิสีทิตพฺพํ, สามิเกสุ อาคเตสุ ตํ ฐานํ อาจิกฺขิตพฺพํ. สเจ สามิเก น ปสฺสติ, รตนสมฺมตํ ปํสุกูลํ คเหตพฺพํ. รตนญฺเจ โหติ, ตุณฺหีภูเตน คนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อยํ มคฺคารญฺญเกสุ ปฏิปตฺติ. วิหาราวสถานํ ปน อนฺโต ตาทิสํ ทิสฺวา ภณฺฑกํ มุญฺจิตฺวา ‘‘เอตฺถ เอตฺตกา กหาปณา’’ติอาทินา นเยน รูเปน วา ลญฺฉนาย วา ปิโลติกาย วา สญฺญาณํ กตฺวา นิกฺขิปิตพฺพํ, ตโต ปกฺกมนฺเตน ปติรูปานํ ภิกฺขูนํ อาจิกฺขิตพฺพํ. อุคฺคหวินิจฺฉโย.

อุคฺคหนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.