๓๘. กุลทูสนนิทฺเทสวณฺณนา

๒๙๗. ‘‘กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา ผเลน วา จุณฺเณน วา มตฺติกาย วา ทนฺตกฏฺเฐน วา เวฬุยา วา เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเยน วา’’ติ (ปารา. ๔๓๗) วุตฺตตฺตา ตานิ อฏฺฐ วตฺถูนิ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุปฺผ’’นฺติอาทิมาห. อิมาย มิจฺฉาปฏิปตฺติยา กุลานํ อญฺเญสุ สีลวนฺเตสุ ปสาทํ ทูเสติ วินาเสตีติ กุลทูสนํ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. ตํ ปน อตฺตโน สนฺตเก จ ปรสนฺตเก จ เวทิตพฺพํ.

๒๙๘. อิทานิ อิเมสุ วตฺถูสุ น เกวลํ กุลทูสนทุกฺกฏเมว อาปชฺชติ, ถุลฺลจฺจยาทีนิปิ อาปชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติอาทิมาห. สงฺฆิกํ ครุภณฺฑํ อิสฺสเรน เทนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยนฺติ สมฺพนฺโธ. เสนาสนตฺถาย นิยมิตํ ปน ปุปฺผาทิ ครุภณฺฑํ โหติ. สงฺฆสฺส วา อญฺญสฺส วา สนฺตกํ เถยฺยจิตฺเตน เทนฺตสฺส ทุกฺกฏาทีนิ โหนฺตีติ ปาฐเสโส, ตสฺส ภณฺฑสฺส อคฺฆวเสน ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยปาราชิกานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

๒๙๙-๓๐๐. สพฺพถาติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) กปฺปิยโวหารอกปฺปิยโวหารปริยายโอภาสนิมิตฺตกมฺมาทีหิ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. วติอาทีนิ กตฺวา ชคฺคิตุญฺจ. อตฺตโน ปริโภคตฺถนฺติ ผลปริโภคตฺถํ. โรปนาทีนีติ โรปาปนาทีนิ. อาทิ-สทฺเทน สิญฺจาปนโอจินาปนาทีนิ คหิตานิ. กุทฺทาลขณิตฺติวาสิผรสุอุทกภาชนาทีนิ อาหริตฺวา สมีเป ฐปนวเสน นิมิตฺตโต จ กุทฺทาลขณิตฺตาทีนิ จ มาลาวจฺเฉ จ คเหตฺวา ฐิเต ‘‘สามเณราทโย ทิสฺวา ‘เถโร การาเปตุกาโม’ติ อาคนฺตฺวา กโรนฺตี’’ติ สญฺญาย โอภาสโต จ ‘‘อิมํ รุกฺขํ ชาน, อิมํ อาวาฏํ ชานา’’ติอาทิกปฺปิยโวหารโต จ ‘‘ปณฺฑิเตน มาลาวจฺฉาทโย โรปาเปตพฺพา, น จิรสฺเสว อุปการาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิปริยายโต จ โรปนาทีนิ ลพฺภเรติ สมฺพนฺโธ.

๓๐๑-๒. อิทานิ อฏฺฐสุ วตฺถูสุ อวเสสานิ เทฺว วตฺถูนิ ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตาว เวชฺชิกา ชงฺฆเปสเน’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เวชฺชิกา ปุพฺเพ วุตฺตาว, อิทานิ ชงฺฆเปสนาทิวินิจฺฉยํ วกฺขามีติ อตฺโถ. ปิตโรติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗) มาตาปิตโร. ภณฺฑุนฺติ ปพฺพชฺชาเปกฺขํ. ภิกฺขุสฺส สกํ เวยฺยาวจฺจกรญฺจาติ เอเต ฐเปตฺวา กสิวาณิชฺชาทิคิหิกมฺเมสุ ทูตสาสนํ หรเณ ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. ปฐมํ สาสนํ อคฺคเหตฺวา ปุน ตํ ทิสฺวา วา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วา วทโตปิ ทุกฺกฏเมวาติ อตฺโถ. สาสนํ อคฺคเหตฺวา อาคตานํ ปน ‘‘ภนฺเต, ตสฺมึ คาเม อิตฺถนฺนามสฺส กา ปวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิยมาเน กเถตุํ วฏฺฏติ. ปุจฺฉิตปเญฺห โทโส นตฺถิ.

๓๐๓. เอวํ กุลทูสเนน อุปฺปนฺนปจฺจยา. ‘‘ปญฺจนฺนมฺปี’’ติ วุตฺตตฺตา อนุปสมฺปนฺเนน กตมฺปิ เอทิสํ น วฏฺฏติ เอว มิจฺฉาชีวตฺตา. อาตุมาวตฺถุ (มหาว. ๓๐๓) เจตฺถ นิทสฺสนํ. กึ วิยาติ เจ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อภูตาโรจนารูป-สโพฺยหารุคฺคหาทิสา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุคฺคหาทิสาติ เอเตหิ อุปฺปนฺนปจฺจยสทิสาติ อตฺโถ.

๓๐๔. อิทานิ ปุปฺผาทีนิ เกสํ ทาตุํ วฏฺฏนฺติ, เกสํ ทาตุํ น วฏฺฏนฺตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หราเปตฺวา’’ติอาทิมาห. ปิตูนํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗) ทาตุํ ลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. เสสญาตีนํ ปตฺตานํ เอว. ลิงฺคนฺติ สิวลิงฺคํ.

๓๐๕. ตถา ผลนฺติ ผลมฺปิ มาตาปิตูนํ หริตฺวาปิ หราเปตฺวาปิ ทาตุํ ลพฺภตีติ อตฺโถ. น เกวลํ มาตาปิตูนํเยว, อญฺเญสมฺปิ ทาตุํ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘คิลานาน’’นฺติอาทิมาห. สปรสนฺตกนฺติ เอตฺถ ปโรติ อตฺตโน วิสฺสาสญฺญาตโก เอว อธิปฺเปโต.

๓๐๖. ภาเชนฺเตติ สงฺฆสฺส ผลปุปฺผมฺหิ ภาชิยมาเน สมฺมเตน เทยฺยนฺติ สมฺพนฺโธ. อิตเรน อสมฺมเตน อปโลเกตฺวา ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ.

๓๐๗. ปริจฺฉิชฺชาติ อาคตานํ ทาตพฺพนฺติ ผลวเสน วา รุกฺขวเสน วา ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. อิตรสฺสาติ อิสฺสราทิกสฺส. กติกํ วตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ รุกฺเข เอตฺตกานิ ผลานิ ลพฺภนฺตี’’ติ เอวํ วตฺวา.

๓๐๘. เสเสติ มตฺติกาทนฺตกฏฺฐเวฬุมฺหิ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗). ยถาวุตฺตนโย เอวาติ เอตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จ สนฺตกํ กุลสงฺคหตฺถาย ททโต ทุกฺกฏนฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ อตฺโถ. ปณฺณมฺปีติ กิญฺจาปิ ปาฬิยํ ปณฺณทานํ น วุตฺตํ, ตถาปิ กุลทูสเน ปเวสเยติ อตฺโถ. กุลทูสนวินิจฺฉโย.

กุลทูสนนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.