๓๔. ปถวีนิทฺเทสวณฺณนา

๒๔๒. ชาตา (ปาจิ. ๘๖; ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖-๘๘; กงฺขา. อฏฺฐ. ปถวีขณนสิกฺขาปทวณฺณนา) อชาตาติ ทุวิธา ปถวีติ อตฺโถ. อิทานิ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุทฺธมตฺติกปํสุกา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธมตฺติกปํสุกา จ อทฑฺฒา จ พหุมตฺติกปํสุกา จ จาตุมาสาธิโกวฏฺฐปํสุมตฺติกราสิ จ ชาตปถวีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปน อทฑฺฒาติ อุทฺธนปจนกุมฺภการาวาปภาชนปจนาทิวเสน ตถา ตถา อทฑฺฒา. อยํ ปน วิสุํ นตฺถิ, สุทฺธปํสุอาทีสุ อญฺญตราว เวทิตพฺพา. สุทฺธปํสุ สุทฺธมตฺติกา เยภุยฺเยนปํสุ เยภุยฺเยนมตฺติกา อติเรกจาตุมาสาธิโกวฏฺฐมตฺติกาปํสุปุญฺชา จ อทฑฺฒา จาติ อยํ สพฺพาปิ ชาตปถวีติ เวทิตพฺพา.

๒๔๓. ทุติยาติ อชาตปถวีติ อตฺโถ. วุตฺตราสีติ มตฺติกราสิ จ ปํสุราสิ จ จาตุมาโสมวฏฺฐโก อชาตปถวีติ อตฺโถ.

๒๔๔. อิทานิ เยภุยฺเยนมตฺติกา เยภุยฺเยนปํสุกา เยภุยฺเยนสกฺขราติ เอวํ วุตฺตาสุ กิตฺตาวตา เยภุยฺยตา โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เทฺว ภาคา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีสุ ภาเคสุ เทฺว ภาคา มตฺติกา ยสฺสา ภูมิยา, เอสา เยภุยฺยมตฺติกาติ สมฺพนฺโธ. อุปฑฺฒปํสุอาทโยปิ กปฺปิยา เอว อกปฺปิยภาคสฺส อนติเรกโต. ‘‘เยภุยฺเยนมตฺติกา เยภุยฺเยนปํสุกา’’ติ (ปาจิ. ๘๖) หิ วุตฺตํ, น ‘‘อุปฑฺฒมตฺติกา, อุปฑฺฒปํสุกา’’ติ. เสเสสุปีติ เยภุยฺยปํสุกาทีสุปิ.

๒๔๕. ชาตสญฺญิสฺส ปาจิตฺตีติ สมฺพนฺโธ. เทฺวฬฺหสฺส วิมติสฺส ทุกฺกฏํ. ชาเต อชาตสญฺญิสฺส อนาปตฺติ.

๒๔๖. เอกายาณตฺติยา เอกาติ สเจ สกึ อาณตฺโต ทิวสมฺปิ ขณติ, อาณาปกสฺส เอกา เอวาติ อตฺโถ. วาจโสติ วาจาย วาจายาติ อตฺโถ.

๒๔๗. เอตฺถ ‘‘ชาเลหิ อคฺคิ’’นฺติ วา วตฺตุํ น วฏฺฏติ. อนิยเมตฺวา ปน ‘‘โปกฺขรณึ ขณ, ปถวึ ขณ, วาปึ ขณ, อาวาฏํ ขณ, กนฺทํ ขณา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

๒๔๘. เอทิสนฺติ เอตฺถ อญฺญมฺปิ เอวรูปํ กปฺปิยโวหารวจนํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย.

๒๔๙. โกเปตุํ ลพฺภนฺติ สมฺพนฺโธ, ฆฏาทีหิ คเหตุํ สกฺกุเณยฺยกํ อุสฺสิญฺจนียกทฺทมํ.

๒๕๑-๒. อุทกสนฺติเก ปติเตติ สมฺพนฺโธ. อุทเก ปติตํ ปน สพฺพกาลํ กปฺปิยเมว, ตสฺมา อกปฺปิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทกสนฺติเก’’ติ วุตฺตํ. ปาสาเณ ลคฺเค รเช จ นวโสณฺฑิยา ปติเต รเช จาติ สมฺพนฺโธ. อพฺโภกาสุฏฺฐิเต วมฺมิเก จ มตฺติกากุฏฺเฏ จาติ อตฺโถ, ตถา เอเตปิ สพฺเพ จาตุมาสาธิโกวฏฺฐา น โกเปตพฺพาติ อตฺโถ.

๒๕๓-๕. ภูมึ วิโกปยํ ถมฺภาทึ คณฺหิตุํ น จ กปฺปตีติ สมฺพนฺโธ. ธารายาติ ปสฺสาวธาราย. ปทํ ทสฺเสสฺสามีติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๗. เสโกติ สิญฺจนํ. ภูมิยา อลฺลหตฺถํ ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

๒๕๘. อวเส สตีติ หตฺถทาหาทีสุ อาปทาสูติ อตฺโถ. ปถวีวินิจฺฉโย.

ปถวีนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.