ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

๕. ภูมิปุคฺคลกถา

๑๘๐. อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ภูมิปุคฺคลเภทโต;

จิตฺตานํ ปน สพฺเพสํ, กมโต สงฺคหํ กถํ.

๑๘๑. นิรยญฺจ ติรจฺฉานโยนิ เปตาสุรา ตถา;

จตุราปายภูมีติ, กาเม ทุคฺคติโย มตา.

๑๘๒. จาตุมหาราชิกา จ, ตาวตึสา จ ยามกา;

ตุสิตา เจว นิมฺมานรติโน วสวตฺติโน.

๑๘๓. ฉเฬเต เทวโลกา จ, มานวาติ จ สตฺตธา;

กามสุคติโย เจกาทสธา กามภูมิโย.

๑๘๔. พฺรหฺมานํ ปาริสชฺชา จ, ตถา พฺรหฺมปุโรหิตา;

มหาพฺรหฺมา จ ติวิธา, ปฐมชฺฌานภูมิโย.

๑๘๕. ปริตฺตาภาปฺปมาณาภา, ตเถวาภสฺสราติ จ;

ทุติยชฺฌานภูมิ จ, ติวิธาว ปกาสิตา.

๑๘๖. ปริตฺตสุภาปฺปมาณาสุภา จ สุภกิณฺหกา;

ติวิธาปิ ปวุจฺจนฺติ, ตติยชฺฌานภูมิโย.

๑๘๗. เวหปฺผลา อสญฺญี จ, สุทฺธาวาสา จ ปญฺจธา;

อิจฺเจตา ปน สตฺตาปิ, จตุตฺถชฺฌานภูมิโย.

๑๘๘. อวิหา จ อตปฺปา จ, สุทสฺสา จ สุทสฺสิโน;

อกนิฏฺฐาติ ปญฺเจเต, สุทฺธาวาสา ปกาสิตา.

๑๘๙. อิติ โสฬสธา ภินฺนา, พฺรหฺมโลกา ปวุจฺจเร;

รูปิพฺรหฺมานมาวาสา, รูปาวจรภูมิโย.

๑๙๐. อากาสานญฺจายตนนามาทีหิ ปกาสิตา;

อรูปิพฺรหฺมโลกา จ, จตุธารูปภูมิโย.

๑๙๑. โสตาปนฺนาทิเภเทน, จตุธานุตฺตรา มตา;

ปญฺจตึส ปนิจฺเจวํ, สพฺพถาปิ จ ภูมิโย.

๑๙๒. ชายนฺติ จตุราปาเย, ปาปปากาย สนฺธิยา;

กามาวจรเทเวสุ, มหาปาเกหิ ชายเร.

๑๙๓. อเหตุกา ปุญฺญปากาเหตุเกน ตุ ชายเร;

ภุมฺมเทวมนุสฺเสสุ, มหาปาเกหิ เจตเร.

๑๙๔. วิปากํ ปฐมชฺฌานํ, ปฐมชฺฌานภูมิยํ;

ทุติยํ ตติยญฺเจว, ทุติยชฺฌานภูมิยํ.

๑๙๕. ตติยมฺหิ จตุตฺถํ ตุ, จตุตฺถมฺหิ จ ปญฺจมํ;

อารุปฺปา จ กเมเนว, อารุปฺเป โหนฺติ สนฺธิโย.

๑๙๖. กายวาจามโนทฺวาเร, กมฺมํ ปาณวธาทิกํ;

กตฺวา ปาปกจิตฺเตหิ, ชายนฺตาปายภูมิยํ.

๑๙๗. กายวาจามโนทฺวาเร, ทานํ สีลญฺจ ภาวนํ;

กามปุญฺเญหิ กตฺวาน, กามสุคติยํ สิยุํ.

๑๙๘. ปริตฺตํ มชฺฌิมํ ฌานํ, ปณีตญฺจ ยถากฺกมํ;

ภาเวตฺวา ติวิธา โหนฺติ, ตีสุ ภูมีสุ โยคิโน.

๑๙๙. เวหปฺผเลสุ ชายนฺติ, ภาเวตฺวา ปญฺจมํ ตถา;

สญฺญาวิราคตญฺเจว, ภาเวตฺวาสญฺญิภูมิยํ.

๒๐๐. สุทฺธาวาเสสุ ชายนฺติ, อนาคามิกปุคฺคลา;

อารุปฺปานิ จ ภาเวตฺวา, อรูเปสุ ยถากฺกมํ.

๒๐๑. โลกุตฺตรํ ตุ ภาเวตฺวา, ยถาสกมนนฺตรํ;

สมาปตฺติกฺขเณ เจว, อปฺเปติ ผลมานสํ.

๒๐๒. อปายมฺหา จุตา สตฺตา, กามธาตุมฺหิ ชายเร;

สพฺพฏฺฐาเนสุ ชายนฺติ, กามสุคติโต จุตา.

๒๐๓. จุตา ชายนฺติ รูปมฺหา, สพฺพตฺถาปายวชฺชิเต;

กามสุคติยํ โหนฺติ, อรูปาสญฺญโต จุตา.

๒๐๔. ตถารูปจุตา โหนฺติ, ตตฺเถโวปริเมว จ;

วฏฺฏมูลสมุจฺเฉทา, นิพฺพายนฺติ อนาสวา.

๒๐๕. สุทฺธาวาเสสฺวนาคามิ-ปุคฺคลาโวปปชฺชเร;

กามธาตุมฺหิ ชายนฺติ, อนาคามิวิวชฺชิตา.

๒๐๖. เหฏฺฐุปปตฺติพฺรหฺมานํ, อริยานํ น กตฺถจิ;

อสญฺญสตฺตาปาเยสุ, นตฺเถวาริยปุคฺคลา.

๒๐๗. เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ, ภวคฺเค จ ปติฏฺฐิตา;

น ปุนาญฺญตฺถ ชายนฺติ, สพฺเพ อริยปุคฺคลา.

๒๐๘. ฉสุ เทเวสฺวนาคามี, วีตราคา น ติฏฺฐเร;

น จิรฏฺฐายิโน ตตฺถ, โลกิยาปิ จ โยคิโน.

๒๐๙. คิหิลิงฺเค น ติฏฺฐนฺติ, มนุสฺเสสุ อนาสวา;

ปพฺพชฺชายญฺจ ภุมฺเม จ, พฺรหฺมตฺเตปิ จ ติฏฺฐเร.

๒๑๐. ยานิ ปญฺญาส วสฺสานิ,

มนุสฺสานํ ส ปิณฺฑิโต;

เอโก รตฺติทิโว เตน,

มาเสโก ตึส รตฺติโย.

๒๑๑. ทฺวาทสมาสิโย วสฺโส, เตน ปญฺจสตํ ภเว;

จาตุมหาราชิกานํ, ปมาณมิทมายุโน.

๒๑๒. ตํ นวุติวสฺสสต-สหสฺสํ ปน ปิณฺฑิตํ;

คณนาย มนุสฺสานํ, จตุภาคูปรูปริ.

๒๑๓. ยํ มนุสฺสวสฺสสตํ, ตเทโก ทิวโส กโต;

เตน วสฺสสหสฺสายุ, ตาวตึเสสุ เทสิโต.

๒๑๔. โกฏิตฺตยํ สฏฺฐิสตสหสฺสญฺจาธิกํ ภเว;

คณนาย มนุสฺสานํ, ตาวตึเสสุ ปิณฺฑิตํ.

๒๑๕. อายุปฺปมาณมิจฺเจวํ, เทวานมุปรูปริ;

ทฺวิกฺขตฺตุํ ทฺวิคุณํ กตฺวา, จตุภาคมุทาหฏํ.

๒๑๖. คณนาย มนุสฺสานํ, ตตฺถ จุทฺทส โกฏิโย;

จตฺตาลีสสตสหสฺสาธิกา ยามภูมิยํ.

๒๑๗. ตุสิตานํ ปกาเสนฺติ, สตฺตปญฺญาส โกฏิโย;

สฏฺฐิสตสหสฺสานิ, วสฺสานิ อธิกานิ จ.

๒๑๘. นิมฺมานรติเทวานํ, ทฺวิสตํ ตึส โกฏิโย;

จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสานิ จ สพฺพถา.

๒๑๙. นวโกฏิสตญฺเจกวีสติวสฺสโกฏิโย;

สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกา วสวตฺติสุ.

๒๒๐. กปฺปสฺส ตติโย ภาโค, อุปฑฺฒญฺจ ยถากฺกมํ;

กปฺเปโก เทฺว จ จตฺตาโร, อฏฺฐ กปฺปา จ โสฬส.

๒๒๑. ทฺวตฺตึส จตุสฏฺฐี จ, นวสุ พฺรหฺมภูมิสุ;

เวหปฺผลา อสญฺญี จ, ปญฺจกปฺปสตายุกา.

๒๒๒. กปฺปสหสฺสํ เทฺว จตฺตาริ, อฏฺฐ โสฬส จกฺกมา;

สหสฺสานิ จ กปฺปานํ, สุทฺธาวาสานมุทฺทิเส.

๒๒๓. วีสกปฺปสหสฺสานิ, จตฺตาลีสญฺจ สฏฺฐิ จ;

จตุราสีติสหสฺสา, กปฺปา จารุปฺปเก กมา.

๒๒๔. อายุปฺปมาณนิยโม, นตฺถิ ภุมฺเม จ มานเว;

วสฺสานํ คณนา นตฺถิ, จตุราปายภูมิยํ.

๒๒๕. ปุถุชฺชนาริยา เจติ, ทุวิธา โหนฺติ ปุคฺคลา;

ติเหตุกาทิเภเทน, ติวิธา จ ปุถุชฺชนา.

๒๒๖. มคฺคฏฺฐา จ ผลฏฺฐา จ,

อฏฺเฐวาริยปุคฺคลา;

อาทิโต สตฺต เสกฺขา จ,

อเสกฺโข จารหาปโร.

๒๒๗. อเหตุกาว ลพฺภนฺติ, สตฺตา ทุคฺคติยํ ปน;

ติเหตุกาว ลพฺภนฺติ, รูปารูเป สจิตฺตกา.

๒๒๘. กามาวจรเทเวสุ, อเหตุกวิวชฺชิตา;

วินิปาตาสุเร เจว, มานเว จ ตโยปิ จ.

๒๒๙. อริยา นาม ลพฺภนฺติ, อสญฺญาปายวชฺชิเต;

ปุถุชฺชนา ตุ ลพฺภนฺติ, สุทฺธาวาสวิวชฺชิเต.

๒๓๐. สุทฺธาวาสมปายญฺจ, หิตฺวาสญฺญิภวํ ติธา;

โสตาปนฺนาทโย เทฺวปิ, เสสฏฺฐาเนสุ ลพฺภเร.

๒๓๑. อิติ สพฺพปฺปเภเทน, ภูมิปุคฺคลสงฺคหํ;

ญตฺวา วิญฺญู วิภาเวยฺย, ตตฺถ จิตฺตานิ สมฺภวาติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค ภูมิปุคฺคลกถา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.