๑๓. เตรสโม ปริจฺเฉโท

นิสฺสนฺทผลวิภาโค

๑๗๙๒. วิปสฺสนาย นิสฺสนฺทมิติ วุตฺตมิโต ปรํ;

สจฺจานํ ปฏิเวธาทึ, ปวกฺขามิ ยถากฺกมํ.

๑๗๙๓. ปริญฺญา จ ปหานญฺจ, สจฺฉิกิริยา จ ภาวนา;

อิติ ทุกฺขาทิสจฺเจสุ, กิจฺจมาหุ จตุพฺพิธํ.

๑๗๙๔. ตํ สพฺพํ มคฺคกาลมฺหิ, กริสฺสติ ตโต ปรํ;

ปฏิปสฺสทฺธกิจฺจตฺตา, กตํ โหติ ผเล กถํ.

๑๗๙๕. ฉินฺนตาโล ผลสฺเสว, ฉินฺนานุสยมูลกา;

ขนฺธา นาลมธิฏฺฐานํ, วิปลฺลาสปวตฺติยา.

๑๗๙๖. อจฺจนฺตปฏิปกฺขตฺตา, จตุมคฺคปวตฺติยา;

ปรํ เกฺลสา น ชายนฺติ, ทฑฺฒพีชงฺกุรํ ยถา.

๑๗๙๗. นิยฺยานฏฺฐวิเสเสน, อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจโย;

มคฺโคว มคฺคํ ภาเวติ, ชายมาโนถ วา ปุน.

๑๗๙๘. มคฺคปฺปวตฺติสนฺตาเน, ภาวนาติ ปวุจฺจติ;

วตฺตมาเนน ตํ กิจฺจํ, นิปฺผาทิตมเสสโต.

๑๗๙๙. อิติ ตีณิปิ สจฺจานิ, กิจฺจโต ปฏิวิชฺฌติ;

นิพฺพานํ สจฺฉิกุพฺพนฺโต, มคฺโค เอกกฺขเณ สห.

๑๘๐๐. กิจฺจปฺปวตฺติโต เจตฺถ, ปฏิเวโธติ วุจฺจติ;

ตญฺจ สาเธติ มคฺโคยํ, นิยฺยนฺโต สนฺติโคจโร.

๑๘๐๑. ปริจฺจชิตฺวา สงฺขาเร, มคฺคสฺสารพฺภ นิพฺพุตึ,

นิยฺยานเมว สจฺเจสุ, กิจฺจสาธนมีริตํ.

๑๘๐๒. มคฺโค เอว หิ นิยฺยาติ, เสสา ตสฺโสปการกา;

อปฺเปนฺตา ฌานธมฺมา จ, พุชฺฌนฺตา โพธิปกฺขิยา.

๑๘๐๓. ตสฺมา ตสฺเสว วุฏฺฐานํ, ปกาเสนฺติ วิเสสโต;

ขนฺเธหิ จ กิเลเสหิ, วิโมกฺขตฺตยโต กถํ.

๑๘๐๔. กตฺวานาภินิเวสํ ตุ, ยตฺถ ตตฺถ ยถา ตถา;

ภูมิธมฺมํ ปริคฺคยฺห, วิปสฺสิตฺวา ตโต ปรํ.

๑๘๐๕. ยโต กุโตจิ วุฏฺฐานํ, ยทิ โหติ อนิจฺจโต;

หุตฺวาธิโมกฺขพหุโล, สทฺธินฺทฺริยวิเสสโต.

๑๘๐๖. อนิมิตฺตวิโมกฺเขน, นิยฺยนฺโต สตฺตปุคฺคโล;

สทฺธานุสารี ปฐเม, มชฺเฌ สทฺธาวิมุตฺตโก.

๑๘๐๗. อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตติ, ตมีเรนฺติ ตถาคตา;

สงฺขาเร ทุกฺขโต ทิสฺวา, วุฏฺฐหนฺโต ส ปุคฺคโล.

๑๘๐๘. ปสฺสทฺธิพหุโล หุตฺวา, สมาธินฺทฺริยลาภโต;

ตเถวาปฺปณิหิเตน, นิยฺยนฺโต ติวิโธ ภเว.

๑๘๐๙. อนตฺตโต วุฏฺฐหิตฺวา, เวทพาหุลฺยโยคโต;

สุญฺญเตนาถ นิยฺยนฺโต, ปญฺญินฺทฺริยวิเสสโต.

๑๘๑๐. ธมฺมานุสารี ปฐเม, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต ตโต ปรํ;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตติ, ตมฺปิ ทีเปนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๘๑๑. อาเนญฺชปาทกชฺฌาน-นามกายวิเสสโต;

สจฺฉิกตฺวาน นิพฺพานํ, มชฺเฌ ฉ กายสกฺขิโน.

๑๘๑๒. อรูปโต จ มคฺเคน, อาเนญฺเชน จ รูปโต;

วิมุตฺโต อุภโตภาค-วิมุตฺโต อรหา ภเว.

๑๘๑๓. ติวิโมกฺขมุขีภูตา, อิติ วุฏฺฐานสาธิกา;

สตฺตปุคฺคลเภทญฺจ, สมฺปาเทติ วิปสฺสนา.

๑๘๑๔. อธิมุจฺจติ สทฺธา จ, ยถาวตฺถุสภาวโต;

เญยฺยธมฺเมสุ สพฺพตฺถ, ปญฺญา จ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๘๑๕. ตสฺมา สทฺธา จ ปญฺญา จ, วตฺถุนิจฺฉยลกฺขณา;

วตฺถุปฺปติฏฺฐิตา จายํ, ติลกฺขณวิปสฺสนา.

๑๘๑๖. ตสฺมา สทฺธาธุโร โยคี, ทิโสฺวฬาริกลกฺขณํ;

ตโต ปรมนตฺตาติ, สุขุเม อธิมุจฺจติ.

๑๘๑๗. ตสฺเสวมธิมุตฺตสฺส, สทฺธา วา ปน เกวลา;

สมาธินฺทฺริยาธิกา จ, วุฏฺฐานฆฏิกา ภเว.

๑๘๑๘. ถูลลกฺขณโมหาย, ปญฺญาธุเร วิปสฺสโต;

ธมฺมสภาวมาหจฺจ, สุขุมํ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๘๑๙. ตสฺมา สทฺธาธุรสฺเสว, วุฏฺฐานทฺวยมาทิโต;

อนฺเต สทฺธานุคตสฺส, ปญฺญา สุปริปูรติ.

๑๘๒๐. ปญฺญาธุรสฺส เสสนฺติ, เกจิ อาจริยา ปน;

ธุรสํสนฺทนํ นาม, วุฏฺฐาเนสุ วิภาวยุํ.

๑๘๒๑. สตฺตกฺขตฺตุปรโม จ,

โกลํโกโล ตถาปโร;

เอกพีชีติ ติวิโธ,

โสตาปนฺโน ปวุจฺจติ.

๑๘๒๒. สกึเทว อิมํ โลกํ, อาคนฺตฺวา ปุน ปุคฺคโล;

สกทาคามินาเมน, ทุติโยปิ ปกาสิโต.

๑๘๒๓. อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจาปโร ตถา;

อสงฺขารํ สสงฺขารํ, อุทฺธํโสโตติ ปญฺจธา.

๑๘๒๔. อนาคามี จ ตติโย, จตุตฺโถ อรหาติ จ;

อิตฺถํ ผลฏฺฐา จตฺตาโร, มคฺคฏฺฐา จ ตโตปเร.

๑๘๒๕. ภาวนาปริยาเยน, ปฏิเวธานุรูปโต;

จตฺตาโร จ ยุคา โหนฺติ, อฏฺฐ จาริยปุคฺคลา.

๑๘๒๖. ทิฏฺฐิกงฺขา ปหียนฺติ, อาทิมคฺเคน สพฺพถา;

อปายคมนียมฺปิ, ปาปมญฺญํ ปหียติ.

๑๘๒๗. สกทาคามิมคฺเคน, ขียนฺโตฬาริกา ตถา;

อนาคามิกมคฺเคน, กามโทสาว สพฺพถา.

๑๘๒๘. อรหตฺเตน สพฺเพปิ, เกฺลสา ขียนฺติ สพฺพถา;

เกฺลสหานิ ยถาโยค-มิติ เญยฺยา วิภาวินา.

๑๘๒๙. ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, อตฺเถ ธมฺเม นิรุตฺติยํ;

ปฏิภาเน จ ภาสนฺติ, ญาณํ เภทคตํ พุธา.

๑๘๓๐. เหตุปฺผลญฺจ นิพฺพานํ, ภาสิตตฺโถ ตถาปโร;

ปากากฺริยาติ ปญฺเจเต, อตฺถนาเมน ภาสิตา.

๑๘๓๑. เหตุ จาริยมคฺโค จ, ภาสิตญฺจ ตถาปรํ;

กุสลากุสลญฺเจติ, ปญฺจ ธมฺโม ปกาสิโต.

๑๘๓๒. ตตฺเถวํ ทสธา เภเท, อตฺถธมฺเม ยถารหํ;

โย โวหาโร สภาเวน, สา นิรุตฺตีติ สมฺมตา.

๑๘๓๓. ตํตํโคจรกิจฺจาทิ-เภทภินฺนํ ตหึ ตหึ;

ปวตฺตมานํ ยํ ญาณํ, ปฏิภานํ ตมีริตํ.

๑๘๓๔. ปุพฺพโยโค พาหุสฺสจฺจํ,

เทสภาสา ตถาคโม;

ปริปุจฺฉา จาธิคโม,

นิสฺสโย มิตฺตสมฺปทา.

๑๘๓๕. อิจฺจูปนิสฺสยํ ลทฺธา, ภิชฺชติ ปฏิสมฺภิทา;

อเสกฺขภูมิยํ วาถ, เสกฺขภูมิยเมว วา.

๑๘๓๖. สรสฺสโต อาคมโต, ตถาลมฺพณโตปิ จ;

นามุปฺปตฺตึ ปกาเสนฺติ, ผลสฺส ติวิธํ พุธา.

๑๘๓๗. ติธา ตโต สมาปตฺติ, โสตาปตฺติผลาทิกา;

สุญฺญตา จานิมิตฺตา จ, ตถาปฺปณิหิตาติ จ.

๑๘๓๘. ตญฺจ วุตฺตนเยเนว, สมาปชฺชิตุมิจฺฉโต;

วิปสฺสนฺตสฺส สงฺขาเร, ผลมปฺเปติ อตฺตโน.

๑๘๓๙. นิโรธํ ตุ สมาปตฺตึ, รูปารูปสฺส ลาภโก;

สมาปชฺชตานาคามี, อรหา จ ยถา ตถา.

๑๘๔๐. รูปารูปสมาปตฺตึ, สมาปชฺช ยถากฺกมํ;

วุฏฺฐหิตฺวา วิปสฺสนฺโต, ตตฺถ ตตฺเถว สงฺขเต.

๑๘๔๑. ยุคนนฺธํ ปวตฺเตตฺวา, สมถญฺจ วิปสฺสนํ;

ยาวากิญฺจญฺญายตน-มิตฺถํ ปตฺวา ตโต ปรํ.

๑๘๔๒. อธิฏฺเฐยฺยมธิฏฺฐาย, กตฺวาโภคํ ยถารหํ;

มคฺคารูปสมาปตฺตึ, สมาปชฺชติ ปณฺฑิโต.

๑๘๔๓. ตโต นิโรธํ ผุสติ, จิตฺตุปฺปาททฺวยา ปรํ;

ตสฺเสวํ มนสาภาโว, นิโรโธติ ปวุจฺจติ.

๑๘๔๔. ผลจิตฺตสมุปฺปาทา, วุฏฺฐานํ ตสฺส ทีปิตํ;

ตโต ภวงฺคํ เฉตฺวาน, ปจฺจเวกฺขติ พุทฺธิมา.

๑๘๔๕. อิจฺจาเนกคุณาธารํ, ปญฺญาภาวนมุตฺตมํ;

ภาเวยฺย มติมา โยคี, ปตฺเถนฺโต หิตมตฺตโน.

๑๘๔๖. อิตฺถํ สุสมฺปาทิตสีลจิตฺต-

ปญฺญาวิสุทฺธี ปฏิปาทยนฺตา;

ปตฺวาน สมฺโพธิมเปตโสกา,

ปาเลนฺติ โสตฺถึ ปรมํ จิราย.

๑๘๔๗. เต ปตฺติปตฺตา ปรมปฺปตีตา,

ปกฺขาลิตเกฺลสมลา มเหสี;

อจฺจนฺตโวทาตคุโณทิตตฺตา,

โลกสฺส โหนฺตุตฺตมทกฺขิเณยฺยา.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท นิสฺสนฺทผลวิภาโค นาม

เตรสโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ วิปสฺสนาวิภาโค.

นิคมนกถา

๑๘๔๘. เอตฺตาวตา ปฏิญฺญาโต, ปวกฺขามีติ อาทิโต;

นามรูปปริจฺเฉโท, ปรินิฏฺฐาปิโต มยา.

๑๘๔๙. เตรเสว ปริจฺเฉทา, วิภตฺตา สตฺต สาธิกา;

นามรูปปริจฺเฉเท, ภาณวารา ปกาสิตา.

๑๘๕๐. อภิธมฺมปรมตฺถา, สมโถ จ วิปสฺสนา;

วิสุํ วิสุํ วิภตฺตาติ, วิภาเคตฺถ ติธา มตา.

๑๘๕๑. โสยํ วิชฺชาวิโมกฺขา จ, หทเยสุ วิภาวินํ;

วลฺลภตฺตมธิฏฺฐาย, สาสเนตฺถ คเวสินํ.

๑๘๕๒. มโนคตตมุทฺธํสี, รวิรํสีว ปณฺฑิโต;

ทสฺเสตุ จิรมาโลกํ, สทฺธมฺมรตนาลเย.

๑๘๕๓. ปณฺฑิจฺจํ ปรมตฺเถสุ, ปาฏวํ ปฏิปตฺติยํ;

ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขูน-มิตฺถํ สุคตสาสเน.

๑๘๕๔. นามรูปปริจฺเฉท-มสํกิณฺณมนากุลํ;

กุพฺพตา หิตกาเมน, สุกเตน กเตน เม.

๑๘๕๕. มหาเมรุนิภํ เคหํ, มหาเจติยภูสิตํ;

มหาวิหารมารุฬฺห-มหาโพธิมหุสฺสวํ.

๑๘๕๖. อลงฺกาตุํ ปโหนฺตาลํ, จิรกาลํ ตโปธนา;

ลงฺกาทีปสฺสลงฺการํ, กลงฺกาปคตาลยํ.

๑๘๕๗. นามรูปปริจฺเฉโท,

อนฺตรายํ วินา ยถา;

นิฏฺฐิโตยํ ตถา โลเก,

นิฏฺฐนฺตชฺฌาสยา สุภา.

อิติ อนุรุทฺธาจริเยน วิรจิตํ

นามรูปปริจฺเฉทปกรณํ นิฏฺฐิตํ.