นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมาวตาโร

คนฺถารมฺภกถา

๑. อนนฺตกรุณาปญฺญํ, ตถาคตมนุตฺตรํ;

วนฺทิตฺวา สิรสา พุทฺธํ, ธมฺมํ สาธุคณมฺปิ จ.

๒. ปณฺฑุกมฺพลนามาย, สิลายาตุลวิกฺกโม;

นิสินฺโน เทวราชสฺส, วิมเล สีตเล ตเล.

๓. ยํ เทวเทโว เทวานํ, เทวเทเวหิ ปูชิโต;

เทเสสิ เทวโลกสฺมึ, ธมฺมํ เทวปุรกฺขโต.

๔. ตตฺถาหํ ปาฏวตฺถาย, ภิกฺขูนํ ปิฏกุตฺตเม;

อภิธมฺมาวตารนฺตุ, มธุรํ มติวฑฺฒนํ.

๕. ตาฬํ โมหกวาฏสฺส, วิฆาฏนมนุตฺตรํ;

ภิกฺขูนํ ปวิสนฺตานํ, อภิธมฺมมหาปุรํ.

๖. สุทุตฺตรํ ตรนฺตานํ, อภิธมฺมมโหทธึ;

สุทุตฺตรํ ตรนฺตานํ, ตรํว มกรากรํ.

๗. อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, หตฺถสารมนุตฺตรํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, ตํ สุณาถ สมาหิตา.

๑. ปฐโม ปริจฺเฉโท

จิตฺตนิทฺเทโส

๘. จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานนฺติ นิรุตฺตโร;

จตุธา เทสยี ธมฺเม, จตุสจฺจปฺปกาสโน.

ตตฺถ จิตฺตนฺติ วิสยวิชานนํ จิตฺตํ, ตสฺส ปน โก วจนตฺโถ? วุจฺจเต – สพฺพสงฺคาหกวเสน ปน จินฺเตตีติ จิตฺตํ, อตฺตสนฺตานํ วา จิโนตีติปิ จิตฺตํ.

๙. วิจิตฺตกรณา จิตฺตํ, อตฺตโน จิตฺตตาย วา;

ปญฺญตฺติยมฺปิ วิญฺญาเณ, วิจิตฺเต จิตฺตกมฺมเก;

จิตฺตสมฺมุติ ทฏฺฐพฺพา, วิญฺญาเณ อิธ วิญฺญุนา.

ตํ ปน สารมฺมณโต เอกวิธํ, สวิปากาวิปากโต ทุวิธํ. ตตฺถ สวิปากํ นาม กุสลากุสลํ, อวิปากํ อพฺยากตํ. กุสลากุสลาพฺยากตชาติเภทโต ติวิธํ.

ตตฺถ กุสลนฺติ ปเนตสฺส โก วจนตฺโถ?

๑๐. กุจฺฉิตานํ สลนโต, กุสานํ ลวเนน วา;

กุเสน ลาตพฺพตฺตา วา, กุสลนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๑. เฉเก กุสลสทฺโทยํ, อาโรเคฺย อนวชฺชเก;

ทิฏฺโฐ อิฏฺฐวิปาเกปิ, อนวชฺชาทิเก อิธ.

ตสฺมา อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขณํ กุสลํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทานปจฺจุปฏฺฐานํ. วชฺชปฏิปกฺขตฺตา อนวชฺชลกฺขณํ วา กุสลํ, โวทานภาวรสํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, โยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. สาวชฺชานิฏฺฐวิปากลกฺขณมกุสลํ. ตทุภยวิปรีตลกฺขณมพฺยากตํ, อวิปาการหํ วา.

ตตฺถ กุสลจิตฺตํ เอกวีสติวิธํ โหติ, ตทิทํ ภูมิโต จตุพฺพิธํ โหติ – กามาวจรํ, รูปาวจรํ, อรูปาวจรํ, โลกุตฺตรญฺเจติ.

ตตฺถ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ภูมิโต เอกวิธํ, สวตฺถุกาวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กามาวจรกุสลจิตฺตํ นาม.

๑๒. อุทฺทานโต ทุเว กามา, เกฺลสวตฺถุวสา ปน;

กิเลโส ฉนฺทราโคว, วตฺถุ เตภูมวฏฺฏกํ.

๑๓. กิเลสกาโม กาเมติ, วตฺถุ กามียตีติ จ;

สิชฺฌติ ทุวิโธเปส, กาโม โว การกทฺวเย.

๑๔. ยสฺมึ ปน ปเทเส โส, กาโมยํ ทุวิโธปิ จ;

สมฺปตฺตีนํ วเสนาว-จรตีติ จ โส ปน.

๑๕. ปเทโส จตุปายานํ, ฉนฺนํ เทวานเมว จ;

มนุสฺสานํ วเสเนว, เอกาทสวิโธ ปน.

๑๖. กาโมวจรตีเตตฺถ, กามาวจรสญฺญิโต;

อสฺสาภิลกฺขิตตฺตา หิ, สสตฺถาวจโร วิย.

๑๗. สฺวายํ รูปภโว รูปํ, เอวํ กาโมติ สญฺญิโต;

อุตฺตรสฺส ปทสฺเสว, โลปํ กตฺวา อุทีริโต.

๑๘. ตสฺมึ กาเม อิทํ จิตฺตํ, สทาวจรตีติ จ;

กามาวจรมิจฺเจวํ, กถิตํ กามฆาตินา.

๑๙. ปฏิสนฺธึ ภเว กาเม, อวจารยตีติ วา;

กามาวจรมิจฺเจวํ, ปริยาปนฺนนฺติ ตตฺร วา.

๒๐. อิทํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ, กามาวจรสญฺญิตํ;

ทสปุญฺญกฺริยวตฺถุ-วเสเนว ปวตฺตติ.

๒๑. ทานํ สีลํ ภาวนา ปตฺติทานํ,

เวยฺยาวจฺจํ เทสนา จานุโมโท;

ทิฏฺฐิชฺชุตฺตํ สํสุติจฺจาปจาโย,

เญยฺโย เอวํ ปุญฺญวตฺถุปฺปเภโท.

๒๒. คจฺฉนฺติ สงฺคหํ ทาเน, ปตฺติทานานุโมทนา;

ตถา สีลมเย ปุญฺเญ, เวยฺยาวจฺจาปจายนา.

๒๓. เทสนา สวนํ ทิฏฺฐิ-อุชุกา ภาวนามเย;

ปุน ตีเณว สมฺโภนฺติ, ทส ปุญฺญกฺริยาปิ จ.

๒๔. สพฺพานุสฺสติปุญฺญญฺจ, ปสํสา สรณตฺตยํ;

ยนฺติ ทิฏฺฐิชุกมฺมสฺมึ, สงฺคหํ นตฺถิ สํสโย.

๒๕. ปุริมา มุญฺจนา เจว, ปรา ติสฺโสปิ เจตนา;

โหติ ทานมยํ ปุญฺญํ, เอวํ เสเสสุ ทีปเย.

อิทานิ อสฺส ปนฏฺฐวิธสฺสาปิ กามาวจรกุสลจิตฺตสฺส อยมุปฺปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. ยทา หิ โย เทยฺยธมฺมปฺปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺตึ, อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา ปเรหิ อนุสฺสาหิโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ ปฐมํ มหากุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน วุตฺตนเยเนว หฏฺฐปหฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา ปเรหิ อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเมว จิตฺตํ สสงฺขาริกํ โหติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สงฺขาโรติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ปวตฺตสฺส ปุพฺพปฺปโยคสฺสาธิวจนํ. ยทา ปน ญาติชนสฺส ปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหสา ยํ กิญฺจิ หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ ตติยจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เต ‘‘เทถ วนฺทถ, อยฺเย’’ติ วทนฺติ, เอวํ ญาติชเนน อุสฺสาหิตา หุตฺวา หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ จตุตฺถจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺมปฺปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ วา อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

๒๖. ทสปุญฺญกฺริยาทีนํ, วเสน จ พหูนิปิ;

เอตานิ ปน จิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๒๗. สตฺตรส สหสฺสานิ, เทฺว สตานิ อสีติ จ;

กามาวจรปุญฺญานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

ตํ ปน ยถานุรูปํ กามาวจรสุคติยํ ภวโภคสมฺปตฺตึ อภินิปฺผาเทติ.

อิตเรสุ ปน รูปาวจรกุสลจิตฺตํ สวตฺถุกโต เอกวิธํ, ทฺวีสุ ภเวสุ อุปฺปชฺชนโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, ปฏิปทาทิเภทโต จตุพฺพิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ. เสยฺยถิทํ – กามจฺฉนฺทพฺยาปาทถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉาวิปฺปหีนํ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ, วิตกฺกวิปฺปหีนํ วิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยํ, วิตกฺกวิจารวิปฺปหีนํ ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยํ, วิตกฺกวิจารปีติวิปฺปหีนํ สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถํ, วิตกฺกวิจารปีติสุขวิปฺปหีนํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมนฺติ อิทํ ปญฺจวิธํ รูปาวจรกุสลจิตฺตํ นาม.

ตํ ปน ยถาสมฺภวํ ปถวีกสิณาทีสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺติวเสน อเนกวิธํ โหติ. สพฺพํ ปเนตํ รูปาวจรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ ยถานุรูปํ รูปาวจรูปปตฺตินิปฺผาทกํ โหติ. เอวํ ตาว รูปาวจรกุสลํ เวทิตพฺพํ.

เสเสสุ ปน ทฺวีสุ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ ตาว อุเปกฺขาเวทนาโยคเภทโต เอกวิธํ, สวตฺถุกาวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาณํ, ตสฺส อปคโม, อากิญฺจญฺญายตนนฺติ อิทมสฺส จตุพฺพิธมารมฺมณํ. ยถาปฏิปาฏิยา เอตสฺสารมฺมณสฺส เภทโต จตุพฺพิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตนฺติ อิทํ จตุพฺพิธํ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ นาม. สพฺพํ ปเนตํ อรูปาวจรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ ยถานุรูปํ อรูปูปปตฺตินิปฺผาทกํ โหติ. เอวํ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

อิตรํ ปน โลกุตฺตรกุสลจิตฺตํ นิพฺพานารมฺมณโต เอกวิธํ, นิยตานิยตวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ ปตฺตพฺพโต ติวิธํ, จตุมคฺคโยคเภทโต จตุพฺพิธํ. เสยฺยถิทํ – สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสสญฺโญชนปฺปหานกรํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ, กามราคพฺยาปาทานํ นิรวเสสปฺปหานกรํ อนาคามิมคฺคจิตฺตํ, รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาปหานกรํ อรหตฺตมคฺคจิตฺตนฺติ อิทํ จตุพฺพิธํ โลกุตฺตรกุสลจิตฺตํ นาม. เอเกกํ ปเนตฺถ ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ โหติ, ตสฺมา วีสติวิธํ โหติ. สพฺพํ ปเนตํ โลกุตฺตรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ มคฺคานุรูปผลปฺปวตฺติยา จตฺตาโร อริยปุคฺคเล อภินิปฺผาเทติ. เอวํ โลกุตฺตรกุสลํ เวทิตพฺพํ.

๒๘. กาเม อฏฺเฐว รูเป จ, ปญฺจ จตฺตาริรูปิสุ;

จตฺตารานุตฺตราเนวํ, กุสลาเนกวีสติ.

๒๙. กุสลากุสลาปคเตน สตา,

กุสเล กุสเลน จ ยํ กุสลํ;

จตุภูมิคตํ มุนินา วสินา,

ลปิตํ ลปิตํ สกลมฺปิ มยา.

อกุสลํ ปน ภูมิโต เอกวิธํ กามาวจรเมว, นิยตานิยตวตฺถุวเสน จ เอกเหตุกทุเหตุกวเสน จ ปฏิสนฺธิชนกาชนกวเสน จ ทุวิธํ, ตีหิ เวทนาหิ โยคโต จ โลภมูลํ โทสมูลํ โมหมูลนฺติ มูลโต จ ติวิธํ โหติ. ตตฺถ โลภมูลํ ปน โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ.

ยทา หิ ‘‘นตฺถิ กาเมสุ อาทีนโว’’ติอาทินา นเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเม วา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโต ปจฺเจติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทาสฺส ปฐมํ อกุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน, ตทา ทุติยํ. ยทา มิจฺฉาทิฏฺฐึ อปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ ธมฺมํ วา ปริภุญฺชติ, ปรสมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรสฺส ภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ตติยํ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน, ตทา จตุตฺถํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โลภมูลํ เวทิตพฺพํ.

โทสมูลํ ปน เอกนฺตสวตฺถุกโต เอกวิธํ, อสงฺขารสสงฺขารเภทโต ทุวิธํ โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารนฺติ. อสฺส ปน ปาณาติปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

โมหมูลมฺปิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโยคโต ทุวิธํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตนฺติ. ตสฺส อสนฺนิฏฺฐานวิกฺเขปกาเลสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพาติ.

เอวํ ตาว ทฺวาทสวิธํ อกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ, สพฺพํ ปเนตํ ยถานุรูปํ อปาเยสุ อุปปตฺติยา, สุคติยมฺปิ ทุกฺขวิเสสสฺส อภินิปฺผาทกํ โหติ.

๓๐. โลภมูลวเสนฏฺฐ, โทสมูลวสา ทุเว;

โมหมูลวเสน เทฺว, เอวํ ทฺวาทสธา สิยุํ.

๓๑. ปาปาปาเปสฺวปาเปน, ยํ วุตฺตํ ปาปมานสํ;

ปาปาปาปปฺปหีเนน, ตํ มยา สมุทาหฏํ.

อิตรํ ปน อพฺยากตมวิปาการหโต เอกวิธํ โหติ, ชาติเภทโต ทุวิธํ วิปากจิตฺตํ กิริยจิตฺตนฺติ. ตตฺถ วิปากจิตฺตํ ภูมิเภทโต จตุพฺพิธํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรนฺติ. ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ กุสลวิปากํ อกุสลวิปากนฺติ. กุสลวิปากํ ทุวิธํ สเหตุกมเหตุกญฺเจติ.

ตตฺถ สเหตุกวิปากจิตฺตํ สกกุสลํ วิย โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารนฺติ อิทํ อฏฺฐวิธํ สเหตุกวิปากํ นาม.

ยถา ปนสฺส กุสลํ ทานาทิวเสน ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ, น อิทํ ตถา. อิทํ หิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณวเสน ปริตฺตธมฺมปริยาปนฺเนสุเยว ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺจ วิเสเส อสติปิ อาทาสตลาทีสุ มุขนิมิตฺตํ วิย นิรุสฺสาหํ วิปากํ, มุขํ วิย สอุสฺสาหํ กุสลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเมสํ ปน วิปจฺจนฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อิมานิ หิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณานิ หุตฺวา วิปจฺจนฺติ.

๓๒. กามาวจรเทวานํ, มนุสฺสานํ อิเม ปน;

ทุเหตุกติเหตูนํ, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๓๓. ตโต ปวตฺติยํ หุตฺวา, ภวงฺคํ ยาวตายุกํ;

พลวารมฺมเณ หุตฺวา, ตทารมฺมณเมว จ.

๓๔. ตโต มรณกาลสฺมึ, จุติ หุตฺวา ปวตฺตเร;

เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ, วิปจฺจนฺตีติ นิทฺทิเส.

๓๕. สภูมิกุสเลเหว, มหาปากา สมา วินา;

กมฺมทฺวารญฺจ กมฺมญฺจ, ปุญฺญานํ กฺริยวตฺถุกํ.

๓๖. อวิญฺญตฺติชนตฺตา หิ, อวิปากสภาวโต;

อปฺปวตฺตนโต เจว, ปากา ปุญฺเญหิ โน สมา.

๓๗. ปริตฺตารมฺมณตฺตา หิ, เตสเมกนฺตโต ปน;

กรุณามุทิตา เตสุ, น ชายนฺติ กทาจิปิ.

๓๘. ตถา วิรติโย ติสฺโส, น ปเนเตสุ ชายเร;

ปญฺจ สิกฺขาปทา วุตฺตา, กุสลาติ หิ สตฺถุนา.

๓๙. ตถาธิปติโนเปตฺถ, น สนฺตีติ วินิทฺทิเส;

ฉนฺทาทีนิ ธุรํ กตฺวา, อนุปฺปชฺชนโต ปน.

๔๐. อสงฺขารสสงฺขาร-วิธานํ ปน ปุญฺญโต;

เญยฺยํ ปจฺจยโต เจว, วิปาเกสุ จ วิญฺญุนา.

๔๑. หีนาทีนํ วิปากตฺตา, ปุญฺญานํ ปุญฺญวาทินา;

หีนาทโย ภวนฺตีติ, วิปากา ปริทีปิตา.

๔๒. อิทํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ, เอกนฺเตน สวตฺถุกํ;

ชายเต กามโลกสฺมึ, น ปนญฺญตฺถ ชายเต.

เอวํ ตาว สเหตุกวิปากจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

อเหตุกวิปากจิตฺตํ ปน อโลภาทิเหตุวิรหิตํ อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ โสตวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ฆานวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ, โสมนสฺสสหคตํ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุสนฺตีรณํ, อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุสนฺตีรณนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐวิธํ อเหตุกวิปากจิตฺตํ นาม.

อิทํ ปน อฏฺฐวิธํ นิยตวตฺถุกโต เอกวิธํ, นิยตานิยตารมฺมณโต ทุวิธํ. ตตฺถ วิญฺญาณปญฺจกํ นิยตารมฺมณํ, เสสตฺตยํ อนิยตารมฺมณํ. สุขโสมนสฺสุเปกฺขาเวทนาโยคโต ติวิธํ. ตตฺถ สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, ทฺวิฏฺฐานิกํ สนฺตีรณํ โสมนสฺสุเปกฺขายุตฺตํ, เสสมุเปกฺขายุตฺตนฺติ.

ทิฏฺฐารมฺมณสุตารมฺมณมุตารมฺมณทิฏฺฐสุตมุตารมฺมณทิฏฺฐ-สุตมุตวิญฺญาตารมฺมณวเสน ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐารมฺมณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สุตารมฺมณํ โสตวิญฺญาณํ, มุตารมฺมณํ ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณตฺตยํ, ทิฏฺฐสุตมุตารมฺมณํ มโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตารมฺมณํ เสสมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยนฺติ.

วตฺถุโต ฉพฺพิธํ. กถํ? จกฺขุวิญฺญาณสฺส จกฺขุเมว วตฺถุ, ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานํ โสตฆานชิวฺหากายวตฺถุ, อวเสสตฺตยสฺส หทยวตฺถุเมวาติ.

อารมฺมณโต สตฺตวิธํ โหติ. กถํ? รูปารมฺมณเมว จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพารมฺมณานิ ปฏิปาฏิยา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ, รูปาทิปญฺจารมฺมณา มโนธาตุ, เสสมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยํ ฉฬารมฺมณนฺติ.

ตํ สพฺพํ ปน อเหตุกวิปากจิตฺตํ กิจฺจโต อฏฺฐวิธํ โหติ. กถํ? ทสฺสนกิจฺจํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณกิจฺจานิ อวเสสานิ.

ตตฺถ จกฺขุโต ปวตฺตํ วิญฺญาณํ, จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ วา จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณาทีนิ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, รูปมตฺตารมฺมณรสํ, รูปาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, รูปารมฺมณาย กิริยามโนธาตุยา อปคมปทฏฺฐานํ. ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ โสตาทิสนฺนิสฺสิตสทฺทาทิวิชานนลกฺขณานิ, สทฺทาทิมตฺตารมฺมณรสานิ, สทฺทาทีสุ อภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ, สทฺทาทิอารมฺมณานํ กิริยามโนธาตูนํ อปคมปทฏฺฐานานิ. มโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อนนฺตรา รูปาทิวิชานนลกฺขณํ, รูปาทิสมฺปฏิจฺฉนรสํ, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อปคมปทฏฺฐานํ.

เสสา ปน เทฺว อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา, สนฺตีรณาทิรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, หทยวตฺถุปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปฐมา เอกนฺตมิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺติสพฺภาวโต โสมนสฺสยุตฺตาว หุตฺวา ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ฐตฺวา วิปจฺจติ, ฉสุ ปน ทฺวาเรสุ พลวารมฺมเณ ตทารมฺมณํ หุตฺวา วิปจฺจติ. ทุติยา ปน อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ ปวตฺติสพฺภาวโต อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา สนฺตีรณตทารมฺมณปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนโต ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปจฺจติ. กถํ? มนุสฺสโลเก ตาว ชจฺจนฺธชจฺจพธิรชจฺจชฬชจฺจุมฺมตฺตกปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนนปุํสกาทีนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจติ. ปฏิสนฺธิยา วีติวตฺตาย ปวตฺติยํ ยาวตายุกํ ภวงฺคํ หุตฺวา วิปจฺจติ. อิฏฺฐมชฺฌตฺเต ปญฺจารมฺมณวีถิยา สนฺตีรณํ หุตฺวา, พลวารมฺมเณ ฉทฺวาเร ตทารมฺมณํ หุตฺวา, มรณกาเล จุติ หุตฺวาติ อิเมสุ ปน ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปจฺจตีติ. เอวํ ตาว อเหตุกวิปากจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ.

๔๓. กามาวจรปุญฺญสฺส, วิปากา โหนฺติ โสฬส;

ตํ ติเหตุกปุญฺญสฺส, วเสน ปริทีปเย.

อิทานิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ นิยตวตฺถุกโต เอกวิธานิ, ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธานิ. กถํ? วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ, วิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยํ, ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยํ, สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถํ, อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมนฺติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ อุปปตฺติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ.

อิทานิ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ สกกุสลานิ วิย อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธานิ โหนฺติ. กถํ? อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตนฺติ อิมานิ จตฺตาริ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ.

๔๔. กุสลานุคตํ กตฺวา, ภาชิตํ กึ มหคฺคตํ;

กามาวจรปุญฺญํว, นาสมานผลํ ยโต.

๔๕. อตฺตโน กุสเลเหว, สมานํ สพฺพถา อิทํ;

คชาทีนํ ยถา ฉายา, คชาทิสทิสา ตถา.

๔๖. กามาวจรปุญฺญํว, นาปราปริยเวทนํ;

ฌานา อปริหีนสฺส, สตฺตสฺส ภวคามิโน.

๔๗. กุสลานนฺตรํเยว, ผลํ อุปฺปชฺชตีติ จ;

ญาปนตฺถํ ปเนตสฺส, กุสลานุคตํ กตํ.

๔๘. ปฏิปฺปทากฺกโม เจว, หีนาทีนญฺจ เภทโต;

ฌานาคมนโต เจตฺถ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๔๙. อภาโวธิปตีนญฺจ, อยเมว วิเสสโก;

เสสํ สพฺพํ จ เสเสน, กุสเลน สมํ มตํ. –

เอวํ รูปาวจรารูปาวจรวิปากา เวทิตพฺพา.

อิทานิ โลกุตฺตรวิปากจิตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ จตุมคฺคยุตฺตจิตฺตผลตฺตา จตุพฺพิธานิ โหนฺติ. กถํ? โสตาปตฺติมคฺคผลจิตฺตํ, สกทาคามิมคฺคผลจิตฺตํ, อนาคามิมคฺคผลจิตฺตํ, อรหตฺตมคฺคผลจิตฺตนฺติ. เอวํ ปเนตฺถ เอเกกํ ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ, ปุน มคฺควีถิผลสมาปตฺติวเสน ปวตฺติโต ทุวิธํ. เอวํ โลกุตฺตรกุสลวิปากจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ.

๕๐. สุญฺญตํ อนิมิตฺตนฺติ, ตถาปณิหิตนฺติปิ;

เอตานิ ตีณิ นามานิ, มคฺคสฺสานนฺตเร ผเล.

๕๑. ลพฺภนฺติ ปรภาคสฺมึ, วฬญฺชนผเลสุ น;

วิปสฺสนาวเสเนว, ตานิ นามานิ ลพฺภเร.

๕๒. โหนฺติ สาธิปตีเนว, โลกุตฺตรผลานิ ตุ;

วิปาเกธิปตี นตฺถิ, ฐเปตฺวา ตุ อนาสเว.

๕๓. อตฺตโน มคฺคภาเวน, มคฺโค ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ;

ผลํ มคฺคมุปาทาย, มคฺโค นามาติ วุจฺจติ. –

เอวํ โลกุตฺตรวิปากา เวทิตพฺพา.