ฉพฺพิสติโม ปริจฺเฉโท

๒๖. วุฏฺฐานวิสุทฺธิกถา

๑๐๑๙. ตสฺเสวํ ปฏิปนฺนสฺส, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา;

วุฏฺฐานคามินี นาม, ยทา โหติ ตทา ปน.

๑๐๒๐. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุโต ปรํ;

มคฺโค ตโต ผลํ โหติ, ภวงฺคา ปจฺจเวกฺขณา.

๑๐๒๑. ปริกมฺโมปจารานุโลมสงฺขาตโคจรา;

มคฺคสฺสาวชฺชนํ หุตฺวา, นิพฺพาเน โหติ โคตฺรภุ.

๑๐๒๒. จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาถ, ฉฏฺฐํ วาปิ ยถารหํ;

อปฺเปติ มคฺคชวนํ, นิพฺพาเน สกิเมว ตํ.

๑๐๒๓. ตโต ผลานิ ตีณิ เทฺว, เอกํ วาถ ยถากฺกมํ;

มคฺคาวเสสนิโรธมคฺควุฏฺฐานวีถิยํ.

๑๐๒๔. ตโต ภวงฺคปาโตว,

ตํ เฉตฺวา ปจฺจเวกฺขณา;

ติสฺโส ปญฺจวิธา โหนฺติ,

ยถาโยคํ ตถา หิ จ.

๑๐๒๕. มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, อวสฺสํ ปจฺจเวกฺขติ;

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วา น วา.

๑๐๒๖. ตโต จ ปุน สงฺขาเร, วิปสฺสนฺโต ยถา ปุเร;

อปฺเปติ อนุปุพฺเพน, เสสมคฺคผลานิ จ.

๑๐๒๗. ตตฺถ วุจฺจนฺติ นิพฺพาน-ผลมคฺควิปสฺสนา;

สุญฺญตา จานิมิตฺตา จ, ตถาปณิหิตานิ จ.

๑๐๒๘. สุญฺญตาวิปสฺสนาทินาเมน หิ วิปสฺสติ;

วิโมกฺขมุขภูตาติ, ติวิธา ภาชิตา ตถา.

๑๐๒๙. สุญฺญตาทิกนาเมน, วิโมกฺขา ติวิธา มตา;

นิพฺพานผลมคฺคา จ, สมาปตฺติสมาธโย.

๑๐๓๐. ตตฺเถว ปฐมภูมึ, ปตฺโต อริยปุคฺคโล;

สตฺตกฺขตฺตุปรโม โส, โสตาปนฺโนติ วุจฺจติ.

๑๐๓๑. ปตฺโต ทุติยภูมิญฺจ, สกทาคามินามโก;

สกิเมว อิมํ โลกํ, อาคนฺตฺวา โหติ มานุสํ.

๑๐๓๒. ปตฺโต ตติยภูมิญฺจ, อนาคามีติ วุจฺจติ;

พฺรหฺมโลกา อนาคนฺตฺวา, อิธกาโมปปตฺติยา.

๑๐๓๓. ปตฺโต จตุตฺถภูมิญฺจ, อรหา อคฺคปุคฺคโล;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขคฺคึ, นิพฺพาเปตีติ วุจฺจติ.

๑๐๓๔. อิติ มคฺคผลฏฺฐานํ, วสา อริยปุคฺคลา;

ทฺวิธาปิ จตุธา ยุคฺคา, อฏฺฐ โหนฺติ วิภาคโต.

๑๐๓๕. อุภโตภาควิมุตฺต-

วิภาคาทิวสา ปน;

วิภตฺตา โหนฺติ สตฺเตเต,

ยถาโยคํ ตถา หิ จ.

๑๐๓๖. สทฺธาธุรสฺสานิจฺจโต, วุฏฺฐานํ ทุกฺขโตปิ จ;

ปญฺญาธุรสฺสานตฺตโต, อิติ ทีเปนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๐๓๗. สทฺธานุสาริ อาทิมฺหิ, มชฺเฌ สทฺธาวิมุตฺตโก;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตว, ตสฺมา สทฺธาธุโร สิยา.

๑๐๓๘. ธมฺมานุสาริ อาทิมฺหิ, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต ตโตปริ;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตว, โหติ ปญฺญาธุโรปิ จ.

๑๐๓๙. สมถยานิกา เจว, รูปานุตฺตรปาทกา;

วิปสฺสนายานิกา จ, สพฺเพ สุกฺขวิปสฺสกา.

๑๐๔๐. ธุรวุฏฺฐานเภเทน, โหนฺติ ปญฺเจว สพฺพถา;

อารุปฺปปาทกา จาปิ, อาทิมฺหิ ทุวิธา ตถา.

๑๐๔๑. ฉสุ ฐาเนสุ มชฺฌเก, กายสกฺขีติ ภาชิตา;

อุภโตภาควิมุตฺโต, อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต.

๑๐๔๒. อิตฺถํ วุตฺตยานธุร-วุฏฺฐานานํ วิภาคโต;

มคฺคปฺผลภูมิโย จ, สตฺตฏฺฐาริยปุคฺคลา.

๑๐๔๓. ตตฺถ จานุตฺตรญาณํ, สจฺจานํ ปฏิเวธกํ;

สมุจฺเฉทปฺปหาเนน, เกฺลสานุสยโสธนํ.

๑๐๔๔. จตุมคฺควิภาเคน, วุฏฺฐานนฺติ ปกิตฺติตํ;

ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, นาม โหติ ตถาปิ จ.

๑๐๔๕. มคฺโค จ ปริชานาติ, ทุกฺขํ เตภูมกํ ตถา;

ยถาโยคํ ปชหติ, ตณฺหาสมุทยมฺปิ จ.

๑๐๔๖. นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคสจฺจมนุตฺตรํ;

ภาวนาวีถิโมติณฺโณ, ภาเวตีติ ปวุจฺจติ.

๑๐๔๗. ทิฏฺฐิคฺคตวิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตมเสสโต;

อปายคมนียญฺจ, ราคโทสาทิกตฺตยํ.

๑๐๔๘. ตเทกฏฺเฐ กิเลเส จ, สหชาตปฺปหานโต;

ปชหาติ โสตาปตฺติ-มคฺโค ปฐมภูมิโก.

๑๐๔๙. ตเทกฏฺเฐ ปชหติ, ราคโทสาทิเกปิ จ;

ถูเล ตุ สกทาคามิ-มคฺโค ทุติยภูมิโก.

๑๐๕๐. ปชหาติ อนาคามิ-มคฺโค นิรวเสสโต;

กามราคพฺยาปาเท จ, ตเทกฏฺเฐ จ สมฺภวา.

๑๐๕๑. รูปารูปราคมานุ-ทฺธจฺจาวิชฺชาติ ปญฺจกํ;

อคฺคมคฺโค ปชหติ, เกฺลเส เสเส จ สพฺพถา.

๑๐๕๒. อิติ สจฺจปฏิเวธํ, เกฺลสกฺขยผลาวหํ;

มคฺคญาณํ ปกาเสนฺติ, วิสุทฺธึ สตฺตมํ พุธา.

๑๐๕๓. ฉพฺพิสุทฺธิกเมเนวํ, สพฺพถาย วิสุทฺธิยา;

สตฺตมายานุปตฺตพฺพํ, นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๐๕๔. เกฺลสกฺขยกรํ ตาณํ, สํสาราติกฺกมํ ปรํ;

ปาริมํ ตีรมภยํ, สพฺพสงฺขารนิสฺสฏํ.

๑๐๕๕. เตนมฺมทนิมฺมทนํ, ปิปาสวินยาทินา;

เกฺลสสํสารสงฺขาร-ปฏิปกฺขนิทสฺสิตํ.

๑๐๕๖. อชรามรมจฺจนฺต-มนุปฺปาทมสงฺขตํ;

อนุตฺตรมสงฺขารํ, อนนฺตมตุลญฺจ ตํ.

๑๐๕๗. ปรมตฺถมโนปมฺมํ, สนฺติ อปฺปฏิมํ สุขํ;

นิโรธสจฺจ นิพฺพานํ, เอกนฺตํ อมตํ ปทํ.

๑๐๕๘. โสปาทิเสสนิพฺพาน-ธาตุ เจว ตถาปรา;

อนุปาทิเสสา เจติ, ทุวิธา ปริยายโต.

๑๐๕๙. สุญฺญตํ จานิมิตฺตญฺจ, ตถาปณิหิตนฺติ จ;

อตฺตาทิคาหาภาเวน, ติวิธาปิ จ ภาชิตํ.

๑๐๖๐. เกฺลสสํสารสงฺขาร-ปจฺจนีกวิภาคโต;

ภวกฺขยาทิเภเทหิ, พหุธาปิ ปวุจฺจติ.

๑๐๖๑. ตเทวมจฺจุตํ ธมฺมํ, โลกุตฺตรมกาลิกํ;

วานาภาวา วานาตีโต, ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ ปกิตฺติตํ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค วุฏฺฐานวิสุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

ฉพฺพีสติโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ นิพฺพานวิภาโค.