ปญฺจวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๕. วิปสฺสนาวุทฺธิกถา

๙๘๑. สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิโย;

ปตฺวา กลาปโต ตาว, สมฺมเสยฺย ตโต ปรํ.

๙๘๒. กลาปโต สมฺมสนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ภงฺคญาณํ ภยญาณํ, ตถาทีนวนิพฺพิทา.

๙๘๓. มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา;

สงฺขารุเปกฺขานุโลมมิจฺจานุกฺกมโต ฐิตา.

๙๘๔. วิปสฺสนาติ จกฺขาตา, ทสญาณปรมฺปรา;

ลกฺขณตฺตยมาหจฺจ, สงฺขาเรสุ ปวตฺตติ.

๙๘๕. ตสฺมา กลาปโต ตาว, สมฺมเสยฺย ติลกฺขณํ;

สมฺมสิตฺวา อตีตาทิขนฺธายตนธาตุโย.

๙๘๖. อนิจฺจา เต ขยฏฺเฐน, ขนฺธา ทุกฺขา ภยฏฺฐโต;

อนตฺตา อสารกฏฺเฐน, อิจฺจาภิณฺหํ วิจินฺตยํ.

๙๘๗. ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส, อุปฏฺฐาติ ติลกฺขณํ;

สงฺขาเรสุ ตโต โยคี, ขณสนฺตติอทฺธโต.

๙๘๘. ปจฺจุปฺปนฺนาน ธมฺมานํ, อุทยญฺจ วยํ ตถา;

ปญฺญาสาการเภเทหิ, อนุปสฺสติ ตตฺถ หิ.

๙๘๙. อวิชฺชาตณฺหากมฺมานํ, อุทยา จ นิโรธโต;

สมุทยา นิโรธา จ, ปญฺจนฺนํ ทสฺสิตา ตถา.

๙๙๐. รูปสฺสาหารโต ติณฺณํ, ผสฺสโต นามรูปโต;

วิญฺญาณสฺเสติ สพฺเพปิ, จตฺตาลีส สมิสฺสิตา.

๙๙๑. นิพฺพตฺติลกฺขณํ ภงฺค-

ลกฺขณญฺเจตฺถ ปสฺสโต;

ขณโตทยโต เจติ,

สมปญฺญาส โหนฺติ เต.

๙๙๒. อิติ ขนฺธมุเขเนเต, วิภตฺตา อุทยพฺพยา;

อายตนฺนาทิเภเทหิ, โยเชตพฺพา ยถารหํ.

๙๙๓. อุทยญฺจ วยญฺเจวํ, ปสฺสโต ตสฺส โยคิโน;

วิภูตา โหนฺติ สงฺขารา, สมุฏฺฐาติ ติลกฺขณํ.

๙๙๔. โพธิปกฺขิยธมฺมา จ,

เต ปสฺสนฺติ วิเสสโต;

ตโต ชายนฺตุปเกฺลสา,

ทโสปเกฺลสวตฺถุกา.

๙๙๕. โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, อธิโมกฺโข จ ปคฺคโห;

สุขํ ญาณมุปฏฺฐานํ, อุเปกฺขา จ นิกนฺติ จ.

๙๙๖. ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ติวิเธปิ เต;

อสฺสาเทนฺโต อุนฺนมนฺโต, มมายนฺโต กิลิสฺสติ.

๙๙๗. มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปตฺโตสฺมีติ อโกวิโท;

เวกฺขพุชฺฌาติ มญฺญนฺโต, ปปฺโปติ อธิมานิโก.

๙๙๘. มคฺคาทโย น โหนฺเตเต,

ตณฺหาคาหาทิวตฺถุโต;

ตณฺหามานทิฏฺฐิโย จุปเกฺลสา ปริปนฺถกา.

๙๙๙. โปราณเมว ขนฺธานํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ติลกฺขณารมฺมณโต, มคฺโค นิพฺพานปจฺจโย.

๑๐๐๐. อิติ มคฺคํ อมคฺคญฺจ, วิโสเธนฺตสฺส สิชฺฌติ;

วิสุทฺธิ จ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนนามิกา.

๑๐๐๑. ตถาปรา วิสุทฺธีนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

อาทึ กตฺวา ปฏิปทาญาณทสฺสนนามิกา.

๑๐๐๒. ปจฺฉา สํเกฺลสวิกฺเขปวิสุทฺธนฺตํ ยถา ปุเร;

ปฏิปชฺชติ เมธาวี, อุทยพฺพยทสฺสนํ.

๑๐๐๓. อิติ โขทยพฺพยานุปสฺสนาญาณวีถิยํ;

สิกฺขนฺตสฺสาจิเรเนว, ปริปกฺกา วิปสฺสนา.

๑๐๐๔. ปหาโยทยโวหารํ, วยเมวาธิมุจฺจโต;

อุปฺปาทาโภคโมหาย, ภงฺคเมวานุติฏฺฐติ.

๑๐๐๕. ตโต นิชฺฌรธาราว, คงฺคาวาโรทกํ วิย;

ภิชฺชมานติณานิว, ปฏิปชฺชา สิขา วิย.

๑๐๐๖. ปตนฺเต จ วยนฺเต จ, ภิชฺชนฺติจฺเจว สงฺขเต;

ปสฺสโต ตสฺส ภงฺคานุปสฺสนาญาณมีริตํ.

๑๐๐๗. ตโต ภยานุปสฺสนา, สภยาติ วิปสฺสโต;

อาทีนวานุปสฺสนา-ญาณํ อาทีนวาติ จ.

๑๐๐๘. นิพฺพิทานุปสฺสนา จ, นิพฺพินฺทนฺตสฺส โยคิโน;

มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ตโต มุจฺจิตุมิจฺฉโต.

๑๐๐๙. นิจฺจา เจ น นิรุชฺเฌยฺย, น พาเธยฺย สุขา ยทิ;

วเส วตฺเตยฺย อตฺตา เจ, ตทภาวา น เต ตถา.

๑๐๑๐. สุฏฺฐุ มุจฺจิตุมิจฺเจวํ, ปฏิปจฺจกฺขโต ตโต;

ปฏิสงฺขานุปสฺสนา-ญาณํ ชาตนฺติ วุจฺจติ.

๑๐๑๑. สาธุกํ ปฏิสงฺขาย, สงฺขาเรสุ ติลกฺขณํ;

สุปริญฺญาตสงฺขาเร, ตเถว ปฏิปสฺสติ.

๑๐๑๒. อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตา จ, สงฺขาราว น จาปโร;

อตฺตา วา อตฺตนียํ วา, นาหํ น ตุ มมาติ จ.

๑๐๑๓. ตโตว ตตฺถ มชฺฌตฺโต, นนฺทิราควินิสฺสโฏ;

อตฺตตฺตนิยภาเวน, สงฺขาเรสฺวชฺฌุเปกฺขติ.

๑๐๑๔. สงฺขารุเปกฺขาสงฺขาตํ, ญาณํ ตสฺส อิตีริตํ;

ตโต วุฏฺฐานฆฏิตํ, อนุโลมนฺติ วุจฺจติ.

๑๐๑๕. สุปริญฺญาตสงฺขาเร, สุสมฺมฏฺฐติลกฺขเณ;

อุเปกฺขนฺตสฺส ตสฺเสว, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา.

๑๐๑๖. สงฺขารธมฺเม อารพฺภ, ตาว กาลํ ปวตฺตติ;

ตีรทสฺสีว สกุโณ, ยาว ปารํ น ปสฺสติ.

๑๐๑๗. ยทา ปสฺสติ นิพฺพานํ, วุฏฺฐานคหิตา ตทา;

วุฏฺฐานคามินี นาม, สานุโลมา ปวุจฺจติ.

๑๐๑๘. อิติ ทฺวีหิ วิสุทฺธีหิ, วิสุทฺธาย วิปสฺสโต;

วิปสฺสนาปฏิปทํ, ปูเรตีติ ปวุจฺจตีติ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค วิปสฺสนาวุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจวีสติโม ปริจฺเฉโท.