โสฬสโม ปริจฺเฉโท

๑๖. จิตฺตุปฺปาทกถา

๕๓๓. จิตฺตุปฺปาเทสุ ธมฺมานํ, อิติ ญตฺวา วินิจฺฉยํ;

จิตฺตุปฺปาทานเมวาถ, ญาตพฺโพ เภทสงฺคโห.

๕๓๔. เวทนาหารโต เจว, เหตาธิปติโต ตถา;

ฌานินฺทฺริยมคฺคพลา, เยวาปนปถาทิโต.

๕๓๕. ตตฺถ สุขา จ ทุกฺขา จ, อทุกฺขมสุขาติ จ;

ติสฺโส จ เวทนา วุตฺตา, สมฺโภคตฺถวิเสสโต.

๕๓๖. สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ, โทมนสฺสมถาปรํ;

อุเปกฺขินฺทฺริยมิจฺเจวํ, ปญฺจินฺทฺริยวิภาคโต.

๕๓๗. กายวิญฺญาณยุคเฬ, สุขทุกฺขา หิ เวทนา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อิติ นามํ ลภนฺติ น.

๕๓๘. อญฺญตฺถ ปน สพฺพตฺถ, สุขา ทุกฺขา จ เวทนา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อิติ นามํ ลภนฺติ จ.

๕๓๙. อทุกฺขิ อสุโขเปกฺขา, มชฺฌตฺตาติ จ เวทนา;

ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ, ตทญฺเญสุ ปกาสิตา.

๕๔๐. สุขทุกฺขินฺทฺริยยุตฺตํ, กายวิญฺญาณกทฺวยํ;

โทมนสฺสินฺทฺริยยุตฺตํ, ปฏิฆทฺวยมานสํ.

๕๔๑. อฏฺฐารส ปริตฺตานิ, จตุกฺกชฺฌานมาทิโต;

โสมนสฺสินฺทฺริยยุตฺตา, ทฺวาสฏฺฐิวิธ มานสา.

๕๔๒. ทฺวตฺตึส จ ปริตฺตานิ, เตวีส ฌานปญฺจมา;

โหนฺติเปกฺขินฺทฺริยยุตฺตา, ปญฺจปญฺญาส มานสา.

๕๔๓. สุขยุตฺตา ตุ เตสฏฺฐิ, ทุกฺขยุตฺตา ตโย ตหึ;

อทุกฺขมสุขยุตฺตา, ปญฺจปญฺญาสุเปกฺขกา.

๕๔๔. โอชฏฺฐมกรูปญฺจ, เวทนํ สนฺธิมานสํ;

นามรูปญฺจ กมโต, อาหรนฺตีติ เทสิตา.

๕๔๕. อาหารา กพฬีกาโร, ผสฺโส สญฺเจตนา ตถา;

วิญฺญาณญฺเจติ จตฺตาโร, อุปตฺถมฺภา จ สมฺภวา.

๕๔๖. จิตฺตุปฺปาเทสุ สพฺพตฺถ,

อาหารารูปิโน ตโย;

กพฬีกาโร อาหาโร,

กาเม กายานุปาลโก.

๕๔๗. อโลโภ จ อโทโส จ,

อโมโห จ ตถาปโร;

โลโภ โทโส จ โมโห จ,

เหตู ธมฺมา ฉ เทสิตา.

๕๔๘. กุสลากุสลา เหตู, ตโย อพฺยากตาติ จ;

นวทฺวาทสธา ตตฺถ, วิปากกฺริยเภทโต.

๕๔๙. ทส ปญฺจาธิกา โหนฺติ, ภูมิเภทา ตโต ตหึ;

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ตาลีส จตุนูนกา.

๕๕๐. สนฺตีรณมโนธาตุ-ปญฺจวิญฺญาณมานเส;

โวฏฺฐพฺพเน จ หสิเต, เหตุ นาม น วิชฺชติ.

๕๕๑. โลภมูเลสุ โลโภ จ,

โมโห จ ปฏิฆทฺวเย;

โทโส โมโห จ ลพฺภนฺติ,

โมโห เอโกว โมมุเห.

๕๕๒. ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ,

อโลภาทิทฺวยํ ภเว;

ตโต เสเสสุ สพฺพตฺถ,

อโลภาทิตโยปิ จ.

๕๕๓. ติเหตุกา สตฺตจตฺตา-ลีส โหนฺติ ทฺวิเหตุกา;

พาวีส เทฺวกเหตุกา, อฏฺฐารส อเหตุกา.

๕๕๔. ฉนฺโท จิตฺตญฺจ วีริยํ, วีมํสาติ จตุพฺพิธา;

สหชาตาธิปา ธมฺมา, วุตฺตาธิปตโย สิยุํ.

๕๕๕. ยมาลมฺพํ ครุํ กตฺวา, นามธมฺมา ปวตฺตเร;

อารมฺมณาธิปนาเมน, ตทาลมฺพณมีริตํ.

๕๕๖. ติเหตุกชเวเสฺวโก, จตูสุปิ ยถารหํ;

ทฺวิเหตุเกสุ สมฺโภติ, วีมํสาธิปตึ วินา.

๕๕๗. อนุตฺตเร กามปุญฺเญ, ติเหตุกมหากฺริเย;

โลภมูเล จ สาวชฺเช, ลพฺภตาลมฺพณาธิโป.

๕๕๘. ตตฺถ จานิยตา กาเม, ลพฺภมานาปิ ลพฺภเร;

มหคฺคตานุตฺตเรสุ, นิยตาว ยถารหํ.

๕๕๙. กฺริยาทฺวิเหตุปฏิเฆ,

นตฺเถวาลมฺพณาธิโป;

โมมูหาเหตุเก ปาเก,

โลกิเย จ น โกจิปิ.

๕๖๐. อุภยาธิปยุตฺตา จ, สหชาธิปโยคิโน;

อุภยานิยตาธิปฺปา, สหชานิยตาธิปา.

๕๖๑. อุภยวิปฺปยุตฺตา จ, ปญฺจธา ตตฺถ มานสา;

อฏฺฐฏฺฐารส วีสํ ฉ, สตฺตตึส ยถากฺกมํ.

๕๖๒. ปญฺจาธิปติโยคา จ, จตุราธิปโยคิโน;

ติวิธาธิปยุตฺตา จ, วิมุตฺตาปิ จ สพฺพถา.

๕๖๓. โสฬสาถ สมตฺตึส, ฉเฬวาถ ยถากฺกมํ;

สตฺตตึสติวิธาติ, จตุเธวมฺปิ นิทฺทิเส.

๕๖๔. วีมํสาธิปยุตฺตา จ, สหชาธิปโยคิโน;

อาลมฺพาธิปยุตฺตา จ, วิปฺปมุตฺตาปิ สพฺพถา.

๕๖๕. จตุตฺตึส ทฺวิปญฺญาส, อฏฺฐวีส ยถากฺกมํ;

สตฺตตึสติ เจเวติ, จตุเธวมฺปิ นิทฺทิเส.

๕๖๖. สหชาธิปลทฺธา ตุ, เทฺวปญฺญาเสว สพฺพถา;

อาลมฺพาธิปลทฺธา จ, อุภยาธิปลาภิโน.

๕๖๗. อฏฺฐวีเสว สพฺเพปิ, เทฺวปญฺญาเสว สาธิปา;

เสสา นิราธิปา สพฺเพ, สตฺตตึสาปิ สพฺพถา.

๕๖๘. เวทนาทิวเสเนวํ, ญตฺวา เภทํ จตุพฺพิธํ;

ฌานินฺทฺริยมคฺคพล-วเสนาปิ วิภาวเย.

๕๖๙. วิตกฺกเหฏฺฐิมํ ฌานํ, มโนปรํ มนินฺทฺริยํ;

เหตุปรญฺจ มคฺคงฺคํ, พลํ วีริยปจฺฉิมํ.

๕๗๐. อวิตกฺเก ปกติยา, ตสฺมา ฌานํ น วิชฺชติ;

อเหตุเก จ มคฺคงฺคํ, พลญฺจาวีริเย ยถา.

๕๗๑. อฏฺฐ รูปินฺทฺริยาเนตฺถ, อคยฺหนฺเตว สพฺพถา;

มคฺคินฺทฺริยพลฏฺเฐสุ, สมาธิ จ น กงฺขิเต.

๕๗๒. กามปุญฺเญสฺวนิยตา, วิรตีปิ อนุทฺธตา;

ปญฺญานุตฺตรจิตฺเตสุ, อินฺทฺริยตฺตยภาชิตา.

๕๗๓. เสสา วุตฺตานุสาเรน, ลพฺภมานชฺฌานาทิกา;

เตหิ ยุตฺตา จ วิญฺเญยฺยา, จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ.

๕๗๔. โสมนสฺสยุตฺตา กาเม, โลกุตฺตรมหคฺคเต;

ปฐมชฺฌานจิตฺตา จ, ปญฺจฌานงฺคิกา มตา.

๕๗๕. ทุกฺขุเปกฺขายุตฺตา กาเม, ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตา;

ทุติยชฺฌานจิตฺตา จ, จตุฌานงฺคิกา สิยุํ.

๕๗๖. ฌานงฺคตฺตยสํยุตฺตา, ตติยชฺฌานมานสา;

จตุตฺถปญฺจมารุปฺปา, ฌานงฺคทฺวยโยคิโน.

๕๗๗. ปญฺจวิญฺญาณยุคเฬ, ฌานงฺคํ นตฺถิ กิญฺจิปิ;

อิตฺถํ ฌานานํ เภเทน, ปญฺจธา มานสา ฐิตา.

๕๗๘. เอกูนตึสติ สตฺต-ตึส เจกาทสาปเร;

จตุตฺตึส ทเสวาถ, คณิกา ตุ ยถากฺกมํ.

๕๗๙. โลกุตฺตเรสุ สพฺเพสุ, อินฺทฺริยานิ นวุจฺจเร;

ติเหตุเกสุ สพฺเพสุ, โลกิเยสุ ปนฏฺฐธา.

๕๘๐. ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ, สตฺตธาว สมุทฺธเร;

สิตโวฏฺฐพฺพนา ปุญฺเญ, ปญฺจธาว ปกาสเย.

๕๘๑. วิจิกิจฺฉาสหคเต, จตุธาว วินิทฺทิเส;

ตีณินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ, เสสาเหตุกมานเส.

๕๘๒. อฏฺฐ เจกูนตาลีส, ทฺวาทส วาถ เตรส;

เอกญฺจ โสฬส เจติ, ฉพฺพิธา ตตฺถ สงฺคโห.

๕๘๓. ปฐมานุตฺตรํ ฌานํ, อฏฺฐมคฺคงฺคิกํ มตํ;

สตฺตมคฺคงฺคิกํ นาม, เสสํ ฌานมนุตฺตรํ.

๕๘๔. โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ, ตถา กาเม ติเหตุกํ;

ปญฺจมคฺคงฺคิกา นาม, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๕๘๕. เสสํ มหคฺคตํ ฌานํ, สมฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐิยา;

ญาเณน วิปฺปยุตฺตา จ, จตุมคฺคงฺคิกา มตา.

๕๘๖. โทสมูลทฺวยญฺเจว, อุทฺธจฺจสหิตํ ตถา;

ทิฏฺฐิยา วิปฺปยุตฺตา จ, มคฺคงฺคตฺตยโยคิโน.

๕๘๗. วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺโต, วุตฺโต มคฺโค ทุวงฺคิโก;

อมคฺคาเหตุโก เจติ, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

๕๘๘. อฏฺฐ ทฺวตฺตึสติ เจว, ทส ปญฺจาธิกาปเร;

ตาลีส กมโต สตฺต, เอกญฺจฏฺฐทสาปเร.

๕๘๙. พลานิ ปน สตฺเตว, สพฺพตฺถาปิ ติเหตุเก;

ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ, ฉ พลานิ สมุทฺทิเส.

๕๙๐. จตุธากุสเล โหนฺติ, ติวิธา กงฺขิเต ปน;

ทฺวิพลํ สิตโวฏฺฐพฺพํ, อพลํ เสสมีริตํ.

๕๙๑. ฉพฺพิโธ สงฺคโห ตตฺถ, สตฺตตาลีสถาปเร;

ทฺวาทเสกาทเสกํ เทฺว, โสฬเสติ ยถากฺกมํ.

๕๙๒. อิตฺถํ ปญฺจ ฉ สตฺต ฉ-โกฏฺฐาสา กมโต ฐิตา;

จตุวีสติ สพฺเพปิ, ฌานงฺคาทิวสา กถา.

อิติ เจตสิกวิภาเค จิตฺตุปฺปาทกถา นิฏฺฐิตา.

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.