ปจฺจยาการวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ปจฺจยาการวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – อวิชฺชาปจฺจยาติอาทีสุ อวินฺทิยํ กายทุจฺจริตาทึ วินฺทติ ปฏิลภติ, วินฺทิยํ วา กายสุจริตาทึ น วินฺทติ, ธมฺมานํ วา ยถาสภาวํ อวิทิตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต วา สํสาเร สตฺเต ชวาเปติ, อวิชฺชมาเนสุ วา ชวติ, วิชฺชมาเนสุ วา น ชวตีติ อวิชฺชา. ปฏิจฺจ ผลเมติ เอตสฺมาติ ปจฺจโย, ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา, ฐิติยา จ อุปการโก ธมฺโม. อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย, ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา. สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา.

อิโต ปรํ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติอาทีสุ วุตฺตํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อวุตฺเตสุ ปน วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. นมตีติ นามํ, รุปฺปตีติ รูปํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ เอกเทสสรูเปกเสสนเยน เวทิตพฺพํ. อาเย ตโนติ, อายตญฺจ นยตีติ อายตนํ, ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอกเสสนเยน เวทิตพฺพํ. ผุสตีติ ผสฺโส. เวทยตีติ เวทนา. ปริตสฺสตีติ ตณฺหา. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ. ภวติ, ภาวยติ จาติ ภโว. ชนนํ ชาติ. ชีรณํ ชรา. มรนฺติ เอเตนาติ มรณํ. โสจนํ โสโก. ปริเทวนํ ปริเทโว. ทุกฺขยติ, อุปฺปาทฏฺฐิติวเสน ทฺวิธา ขณตีติปิ ทุกฺขํ. ทุมฺมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. ภุโส อายาโส อุปายาโส. สมฺภวนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ. น เกวลญฺจ โสกาทีเหว, อถ โข อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติอาทินา สพฺพปเทหิปิ สมฺภวนฺติ-สทฺทสฺส โยชนา กาตพฺพา. เอวํ หิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนววตฺถานํ กตํ โหติ.

เอวนฺติ นิทฺทิฏฺฐนยนิทสฺสนํ, เตน อวิชฺชาทีเหว การเณหิ, น อิสฺสรนิมฺมานาทีหีติ ทสฺเสติ. เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส. เกวลสฺสาติ อสมฺมิสฺสสฺส, สกลสฺส วา, ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขสมูหสฺส, น สตฺตสฺส, น สุขสุภาทีนํ. สมุทโยติ นิพฺพตฺติ, โหตีติ สมฺภวติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ อวิชฺชาติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ทุกฺขาทีสุ จตูสุ, อภิธมฺมปริยาเยน ปุพฺพนฺตาทีหิ สทฺธึ อฏฺฐสุ วา ฐาเนสุ อญฺญาณํ. สงฺขารา ปน ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา ตโย, กายวจีจิตฺตสงฺขารา ตโย จาติ ฉพฺพิธา. ตตฺถ อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ปญฺจ รูปาวจรกุสลเจตนา เจติ เตรส เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร นาม. ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร นาม. จตสฺโส อรูปาวจรกุสลเจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโร นาม. อิเมสํ ปน ติณฺณํ สงฺขารานํ เอว ทฺวารโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อยํ สงฺขาราทิตฺติโก วุตฺโต.

อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา เจว ทฺวาทสากุสลเจตนา จ กายทฺวาเร ปวตฺติยํ กายสงฺขาโร, วจีทฺวาเร ปวตฺติยํ วจีสงฺขาโร, เอตา เจว มโนทฺวาเร ปวตฺติยํ, มโนทฺวาเร เอว ปวตฺตนกา รูปารูปกุสลเจตนา จ จิตฺตสงฺขาโรติ วุจฺจนฺติ. อภิญฺญาเจตนา, ปเนตฺถ อุทฺธจฺจเจตนา จ ปรโต ปฏิสนฺธิวิญฺญาณปจฺจยภาเว อปเนตพฺพาปิ อวิชฺชาปจฺจยา สมฺภวโต อิธ คเหตพฺพาวาติ อยํ ติโก ปุริมตฺติกเมว ปวิสตีติ อตฺถโต โลกิยกุสลากุสลเจตนาว อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เวทิตพฺพํ. อิทญฺจ สุตฺตนฺตภาชนียนเยน, อภิธมฺมภาชนียนเยน ปน โลกิยโลกุตฺตเร เอเกกจิตฺตกฺขเณ ทฺวาทสงฺคสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส คหณโต สพฺพาปิ เจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพํ. เอวํ วิญฺญาณนามรูปาทีสุปิ สพฺพจิตฺตสมฺปยุตฺตวเสน จ ธมฺมเภโท เวทิตพฺโพ. สุตฺตนฺตภาชนียนเยเนว ปน ทสฺสยิสฺสาม.

สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทิฉพฺพิธํ พาตฺตึสโลกิยวิปากวิญฺญาณเมว โหติ, โลกุตฺตรานิ ปน วฏฺฏกถาย น ยุชฺชนฺตีติ น คหิตานิ. วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ ปน สพฺพโลกิยวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตโย อรูปิโน ขนฺธา. รูปํ สพฺพานิ ภูตุปาทายรูปานิ. สฬายตนํ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. ผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺสาทิโก ฉวิปากผสฺโส, ตถา เวทนาปิ. ตณฺหา รูปตณฺหาทิเภทโต ฉพฺพิโธ โลโภ. อุปาทานํ กามุปาทานาทิโต จตุพฺพิธา โลภทิฏฺฐิโยว. ภโว ปน ทุวิโธ กมฺมภโว, อุปปตฺติภโวติ. ตตฺถ กมฺมภโว เตภูมกกุสลากุสลเจตนา จ ตํสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย จ. อุปปตฺติภโว ปน กมฺมาภินิพฺพตฺตา ปญฺจปิ ขนฺธา. โส ปเภทโต กามรูปารูปภวา ตโย, สญฺญา อสญฺญา เนวสญฺญานาสญฺญา ภวา ตโย, เอกจตุปญฺจโวการภวา ตโยติ นววิโธ นิทฺทิฏฺโฐ. ชาติอาทีนิ ปุพฺเพ วุตฺตานิ. เตสุ ชาติคฺคหเณน วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา ชรามรณคฺคหเณนาปิ เตสญฺเญว ปากเภทตฺตา. โสกาทโย ปน ชรามรเณน ทฺวาทสเมน องฺเคน เอกสงฺเขปํ กตฺวา วุตฺตา, น วิสุํ องฺคภาเวน. กิมตฺถนฺติ เจ? ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉททสฺสนตฺถํ. โสกาทิโต หิ อวิชฺชา สิทฺธา โหติ อวิชฺชาวิปฺปโยคโต, อวิชฺชาสมุปฺปตฺติโต จ. ชรามรณพฺภาหตสฺส หิ พาลสฺเสว เต สมฺภวนฺติ, เตหิ จ อวิชฺชาย สิทฺธาย ปุน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เอวํ เหตุผลปรมฺปราย ภวจกฺกํ อวิจฺฉินฺนํ, อนาทิกํ, อปริยนฺตํ, อปริโยสานญฺจ โหติ.

ยทิ เอวํ, กสฺมา อวิชฺชา อาทิโต วุตฺตาติ? ปธานทสฺสนตฺถํ ปน อาทิโต วุตฺตา. ติณฺณํ หิ วฏฺฏานํ อวิชฺชา ปธาโน เหตุ ตสฺสา ภาเว ภาวโต, นิโรเธน จ นิรุชฺฌนโต. เอวํ อวิชฺชาทีหิ ทฺวาทสหิ องฺเคหิ สุตฺตนฺตภาชนียนเยน สพฺเพ โลกิยธมฺมาว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อภิธมฺมปริยาเยน ปน โลกุตฺตราปีติ อยเมตฺถ ธมฺมเภโท.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ ปญฺหาปุจฺฉกนโย นตฺถิ, สุตฺตนฺตภาชนียนยาปิ ธมฺมเภเท วุตฺตนเยเนว วิตฺถารโต วิภตฺตาติ เวทิตพฺโพ. อภิธมฺมภาชนีเย ปน –

‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามํ, นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตนํ, ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ.

‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร…เป… วิญฺญาณปจฺจยา นามํ, นามปจฺจยา ผสฺโส…เป… สมุทโย โหติ.

‘‘อวิชฺชาปจฺจยา…เป… วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา ฉฏฺฐายตนํ, ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส…เป… สมุทโย โหติ.

‘‘อวิชฺชาปจฺจยา …เป… วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส…เป… สมุทโย โหตี’’ติ (วิภ. ๒๔๓) –

เอวํ ปจฺจยจตุกฺกํ, ปุน ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร อวิชฺชาเหตุโก’’ติอาทินา (วิภ. ๒๔๔) วุตฺตนเยเนว เหตุจตุกฺกํ, ปุน ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร อวิชฺชาสมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา (วิภ. ๒๔๕) สมฺปยุตฺตจตุกฺกํ, ปุน ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร, สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติอาทินา (วิภ. ๒๔๖) อญฺญมญฺญปจฺจยจตุกฺกนฺติ เอวํ อวิชฺชามูลกานิ จตฺตาริ จตุกฺกานิ วุตฺตานิ. เอวํ ‘‘สงฺขารปจฺจยา อวิชฺชา’’ติอาทินา สงฺขาราทิมูลกาทิอุปาทานมูลกปริโยสานานิ อฏฺฐสุ ปเทสุ จตฺตาริ จตฺตาริ จตุกฺกานีติ พาตฺตึส จตุกฺกานิ มาติกํ กตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ปุน อกุสลกุสลวิปากกิริยจิตฺเตสุ โลกิยโลกุตฺตเรสุ เอเกกสฺมึ จิตฺเต ยถานิกฺขิตฺเตหิ ฉตฺตึสพาตฺตึสมาติกาจตุกฺเกหิ วิตฺถารโต ยถานุรูปํ ปจฺจยากาโร วิภตฺโต. อิทญฺจ ยสฺมา น เกวลํ อยํ ปจฺจยากาโร นานาจิตฺเตสุ เอว โหติ, เอกจิตฺเตปิ โหติเยว. นาปิ วฏฺฏจิตฺเต เอว โหติ, ตณฺหาภาวโต วิวฏฺฏจิตฺเตปิ, ตสฺมา ตํ นิปฺปเทสโต เอกจิตฺตกฺขณิกํ ปจฺจยาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เตเนว เหตฺถ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ อวตฺวา ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร’’ติ เอกวจเนน วุตฺตํ เอกจิตฺตกฺขเณ พหุเจตนาภาวา. ตตฺถ ยเทตํ ปฐมจตุกฺกํ, ตตฺถ ปฐมวาโร นามรูปฏฺฐาเน นามํ, สฬายตนฏฺฐาเน ฉฏฺฐายตนญฺจ คเหตฺวา รูปารูปาทิสพฺพภวสาธารณวเสน, เอกจิตฺตกฺขณปริยาปนฺนธมฺมคฺคหณวเสน จ รูปํ ฉฑฺเฑตฺวา วุตฺโต รูปสฺส สพฺพภวาสาธารณตฺตา, พหุจิตฺตกฺขณิกตฺตา จ. ทุติโย นามรูปฏฺฐาเน นามํ, ‘‘นามปจฺจยา ผสฺโส’’ติ สฬายตนฏฺฐาเน ผสฺสเมว คเหตฺวา ผสฺสสฺส สฬายตนํ วินาปิ ปจฺจยวิเสสสมฺภวทสฺสนวเสน เจว มหานิทานสุตฺตนยทสฺสนวเสน (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย) จ วุตฺโต. ตติโย สฬายตนฏฺฐาเน ฉฏฺฐายตนเมว คเหตฺวา คพฺภเสยฺยกานํ อปริปุณฺณายตนานํ, รูปภวิกาทีนญฺจ วเสน วุตฺโต. จตุตฺโถ ‘‘นามปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ เอวํ อิตรายตเนหิปิ สฬายตนสฺส วิเสสโต ผสฺสปจฺจยตํว ทสฺเสตฺวา โอปปาติกานํ, ปริปุณฺณายตนานํ กามภวิกานญฺจ วเสน วุตฺโต. เอวํ ทุติยจตุกฺกาทีสุปิ.

สพฺพตฺถาปิ เจตฺถ ยสฺมา โสกาทโย สพฺเพ เอกจิตฺตกฺขเณ น สมฺภวนฺติ, สพฺพสฺมิญฺจ จิตฺเต, ภเว จ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา น คหิตา. ชาติชรามรณานิ ปเนตฺถ อรูปธมฺมานํ ลกฺขณมตฺตานิ, ตานิ จ อจิตฺตกฺขณมตฺตานิปิ สมานานิ จิตฺตกฺขเณ อนฺโตคธตฺตา ปริยายโต ปจฺจยุปฺปนฺเน กตฺวา องฺคปริปูรณตฺถํ คหิตานิ. ภโวติ เจตฺถ อุปาทานาทิปจฺจยวิรหิตา จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ เอตฺถ กามุปาทานํ วชฺเชตฺวา ตีณิ อุปาทานานิ เอว คเหตพฺพานิ. ทฺวินฺนมฺปิ เอกลกฺขณานํ ธมฺมานํ เอกกฺขเณ อสมฺภวา โลภมูลวิรหิเตสุ โทสโมหมูเลสุ เจว กุสลาพฺยากเตสุ จ จิตฺเตสุ เวทนาปจฺจยา ปฏิฆํ วิจิกิจฺฉา อุทฺธจฺจนฺติ เอวํ ตณฺหาฐาเน ยถาโยคํ ปฏิฆาทโย ตโย. เตสุ วิจิกิจฺฉาวชฺชิเตสุ เจว ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตสุ จ อุปาทานฏฺฐาเน อธิโมกฺโข คหิโต. วิจิกิจฺฉาย ปน สทฺธึ อธิโมกฺขสฺสาปิ อสมฺภวา วิจิกิจฺฉาปจฺจยา ภโวติ จ คหิโต. อุปาทานฏฺฐาเน จ อธิโมกฺโข จ คหิโต. โลกิยานญฺเจตฺถ กุสลาพฺยากตานํ อุปนิสฺสยวเสน อวิชฺชาปจฺจยตา วุตฺตา. โลกุตฺตรานํ ปน ยสฺมา อปฺปหีนาวิชฺโช อวิชฺชาย ปหานตฺถํ, ปฏิปฺปสฺสมฺภนตฺถญฺจ โลกุตฺตรํ ภาเวติ, ตสฺมา สมติกฺกมนวเสน อวิชฺชาปจฺจยตา วุตฺตา, น สหชาตวเสน. เตเนว เตสํ นิทฺเทสวาเรสุ ‘‘ตตฺถ กตมา อวิชฺชา’’ติ อวิภชิตฺวา ‘‘ตตฺถ กตโม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร’’ติ (วิภ. ๒๔๐) วิภตฺตํ. กิริยธมฺมานํ ปน เกนจิ ปริยาเยน อวิชฺชามูลกตฺตํ นตฺถีติ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติอาทินา สงฺขารมูลกาทิโก นโย วุตฺโต, น อวิชฺชามูลโก. อปิจ โลกิยกุสลาทีสุ เตสํ ธมฺมานํ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนตฺตา ‘‘เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (วิภ. ๒๒๕) เอวํ อปฺปนา กตา, โลกุตฺตรกุสลาทีสุ ‘‘เอวเมเตสํ ธมฺมาน’’นฺติ. อยํ โลกิยโต โลกุตฺตรานํ เทสนาย วิเสโสติ อยํ อภิธมฺมภาชนีเย นโย.

อิทานิ ปจฺจยนยา, การกาทีหิ สุญฺญโต;

มูลทฺธสนฺธิสงฺเขปาการวฏฺฏวิภาคโต.

วารโณปมโตเปตฺถ, คมฺภีรนยเภทโต;

ยถารหํ วิชานีโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ ปจฺจยนโย สามญฺญโต, วิเสสโต จาติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ ตพฺภาวภาวิมตฺตตาปกาสโก สามญฺญโต ปจฺจยนโย. วิเสสโต ปน ปฏฺฐาเน อาคเตสุ เหตุปจฺจยาทิจตุวีสติยา ปจฺจเยสุ ยถานุรูปํ ปจฺจยวิเสสุปฺปนฺนมตฺตตาปกาสโก. สา จ เนสํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ วิภาคตา ปฏฺฐานมาติกตฺถสํวณฺณนาย อาวิ ภวิสฺสติ. ตตฺถ สามญฺญโต สงฺขาราทโย อวิชฺชาทิปจฺจยภาเว เอว ภาวิโนติ เวทิตพฺพา. ยสฺส หิ จตูสุ สจฺเจสุ, ปุพฺพนฺตาทีสุ จ อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ, โส ทุกฺเข ตาว ปุพฺพนฺตาทีสุ จ อญฺญาเณน ตีสุ ภเวสุ ชาติชราโรคมรณาทิอเนกาทีนวโวกิณฺณํ ปุญฺญผลสงฺขาตํ สงฺขารวิปริณามทุกฺขํ ทุกฺขโต อชานนฺโต สุขสญฺญาย ปตฺเถตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขาเร อารภติ. สมุทเย อญฺญาเณน ทุกฺขเหตุภูเตสุปิ ตณฺหาปริกฺขาเรสุ ทุกฺขเหตุกํ อาปายิกาทิทุกฺขํ, ทุกฺขเหตุภูเตสุ กามูปเสวนาทีสุ จ อาทีนวํ อปสฺสนฺโต สุขเหตุสญฺญาย เจว กิเลสาภิภูตตาย จ ติวิเธปิ สงฺขาเร อารภติ. นิโรเธ, ปน มคฺเค จ อญฺญาเณน อนิโรธภูเต คติวิเสเส นิโรธสญฺญี, นิโรธสฺส จ วา อมคฺคภูเตสุปิ ยญฺญามรตปาทีสุปิ นิโรธมคฺคสญฺญี หุตฺวา ติวิเธปิ สงฺขาเร อารภติ. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาเณน ‘‘อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, น โหนฺติ ปรํ มรณา’’ติ วา ‘‘อตฺตาว ชานาติ วา น ชานาติ วา, โสว สงฺขาเร สงฺขโรติ, โสว ปฏิสนฺธิยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อณุอิสฺสราทโย กลลาทิภาเวน สรีรํ สณฺฐาเปนฺตา อินฺทฺริยานิ สมฺปาเทนฺติ, โสว อินฺทฺริยสมฺปนฺโน ผุสติ, เวทยติ, ตณฺหิยติ, อุปาทานาทีนิ จ กโรตี’’ติ วา ‘‘สพฺเพ สตฺตา นิยติสงฺคติภวปริณตา’’ติ วา วิกปฺเปติ. โส เอวํ อวิชฺชาย อนฺธีกโต –

‘‘ยถาปิ นาม ชจฺจนฺโธ, นโร อปริณายโก;

เอกทา ยาติ มคฺเคน, อุมฺมคฺเคนาปิ เอกทา.

‘‘สํสาเร สํสรํ พาโล, ตถา อปริณายโก;

กโรติ เอกทา ปุญฺญํ, อปุญฺญมปิ เอกทา’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺคารปทนิทฺเทส) –

วุตฺตนเยน ติวิเธ สงฺขาเร อภิสงฺขโรตีติ. กึ ปเนตฺถ เอกาว อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, นนุ เอกสฺมา การณา เอกํว การิยํ อุปฺปชฺชติ, อเนกํ การิยํ น อุปฺปชฺชติ, อเนกสฺมา วา เอกนฺติ, อเนกสฺมา การณา อเนกํ การิยํ อุปฺปชฺชตีติ? สจฺจํ, ปธานตฺตปากฏตฺตอสาธารณตฺตทีปนตฺถํ ปเนตฺถ อเนเกสุ การเณสุปิ เอกา อวิชฺชา เอว ปจฺจยภาเวน นิทฺทิฏฺฐา ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา (อุทา. ๓), เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๖๐; มหานิ. ๕; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วิย. อวิชฺชา หิ ปธาโน เหตุ, สงฺขารานํ ปากโฏ, อสาธารโณ จ ตณฺหาทิเหตูนมฺปิ เหตุตฺตา, น วตฺถารมฺมณาทีนิ ขีณาสวสฺส เตสํ สมฺภเวปิ สงฺขารานํ อภาวาติ. เอวํ ตาเวตฺถ วฏฺฏสงฺขารานํ อวิชฺชาย เอว ภาเว ภาโว เวทิตพฺโพ. ตถา วิญฺญาณสฺสาปิ อุปจิตกมฺมาภาเว อภาวโต, สพฺพตฺถ สพฺเพสญฺจ สพฺพวิปากวิญฺญาณุปฺปตฺติปฺปสงฺคโต จ สงฺขารานํ เอว ภาเว ภาโว เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อุปริปิ นามรูปาทีนํ วิญฺญาณาทิภาเว ภาโว ยถานุรูปํ อนุภวยุตฺตีหิ ญาตพฺโพติ อยํ สามญฺญโต ปจฺจยนโย.

วิเสสโต ปน อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขารานํ ตาว อารมฺมณปจฺจเยน, อุปนิสฺสยปจฺจเยน จาติ ทฺวิธา ปจฺจโย โหติ. สา หิ อวิชฺชํ อารพฺภ สมฺมสนาทิวเสน อุปฺปตฺติยํ กามาวจรานํ, อภิญฺญาจิตฺเตน สโมหจิตฺตสฺส ชานนกาเล รูปาวจรานญฺจ ปุญฺญาภิสงฺขารานํ ตาว อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, อวิชฺชาสมติกฺกมนตฺถาย ปน อวิชฺชาสมฺมูฬฺหตาย กามรูปภวสมฺปตฺติโย ปตฺเถตฺวาว กามรูปาวจรปุญฺญานิ กโรนฺตสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. อปุญฺญาภิสงฺขารานํ ปเนสา อวิชฺชํ อารพฺภ ราคาทีนํ อุปฺปชฺชนกาเล อารมฺมณาทิปจฺจเยน อวิชฺชาสมฺมูฬฺหตาย ปาณาติปาตาทีนิ กโรนฺตสฺส นิสฺสยปจฺจเยน, ทุติยชวนาทีนํ อนนฺตรูปนิสฺสยาเสวนนตฺถิวิคตปจฺจเยหิ ยํ กิญฺจิ อกุสลํ กโรนฺตสฺส เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหีติ เอวํ อเนกธา ปจฺจโย โหติ, อาเนญฺชาภิสงฺขารานํ ปน เอเกน อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว ปจฺจโย โหติ.

สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณปเท ปน ตโยปิ สงฺขารา วิญฺญาณสฺส ยถารหํ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ กมฺมปจฺจเยน เจว อุปนิสฺสยปจฺจเยน จาติ ทฺวิธา ปจฺจยา โหนฺติ. อภิธมฺมภาชนียนเยน สหชาตสฺส วิญฺญาณสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตกมฺมตฺถิอวิคตาทิปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ.

วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปปเท ปน วิญฺญาณํ วิปากภูตํ, อวิปากภูตญฺจ นามสฺส เกวลสฺส วา รูปมิสฺสกสฺส วา ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตวิปากอาหารอินฺทฺริยอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ยถารหํ นวธา, อฏฺฐธา วา ปจฺจโย โหติ. ปฏิสนฺธิยํ วิปากวิญฺญาณํ วตฺถุรูปสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอาหารอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิ อวิคตปจฺจเยหิ นวธา ปจฺจโย โหติ. ฐเปตฺวา ปน วตฺถุรูปํ เสสรูปสฺส เตเหว อญฺญมญฺญปจฺจยรหิเตหิ อฏฺฐหิ ปจฺจโย โหติ. อภิสงฺขารวิญฺญาณํ ปน เอกโวการปญฺจโวการภเวสุ กมฺมชรูปสฺส สุตฺตนฺติกปริยาเยน อุปนิสฺสยวเสน ปจฺจโย โหติ. ปวตฺติยํ ปน สพฺพมฺปิ วิญฺญาณํ ตสฺส ตสฺส นามรูปสฺส ยถารหํ ปจฺจโย โหติ. ตตฺถ อรูปภเว วิญฺญาณํ นามสฺเสว, อสญฺญิภเว รูปสฺเสว, ปญฺจโวการภเว นามรูปสฺส ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. เตเนว นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ นิพฺพจนํ กตนฺติ.

นามรูปปจฺจยา สฬายตนปเท ปน นามํ วิปากภูตํ, อวิปากภูตญฺจ อรูปภเว ฉฏฺฐายตนสฺส อวกํสโต สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตวิปากอตฺถิอวิคตวเสน ยถารหํ สตฺตธา ปจฺจโย โหติ. อิตเรสํ ปเนตํ ปญฺจนฺนํ จกฺขายตนาทีนํ ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิยํ จตุมหาภูตสหายํ หุตฺวา สหชาตนิสฺสยวิปากวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ. กิญฺจิ ปเนตฺถ เหตุปจฺจเยน, กิญฺจิ อาหารปจฺจเยน จาติ เตสํ วเสน สพฺพวาเรสุ อุกฺกํสาวกํโส เวทิตพฺโพ. ปวตฺเต ปน จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนํ วิปากมวิปากมฺปิ นามํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน จตุธา ปจฺจโย โหตีติ. เอวํ ตาว นามเมว สฬายตนสฺส ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ.

รูปํ ปน วตฺถุภูตํ ปฏิสนฺธิยํ ฉฏฺฐายตนสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ. จตุมหาภูตรูปํ จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ จตุธา ปจฺจโย โหติ. รูปชีวิตินฺทฺริยํ ปน อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน ติวิธา. ตถา อาหาโร อาหารตฺถิอวิคตวเสน. โส จ อาหารูปชีวีนํ ปวตฺเตเยว, โน ปฏิสนฺธิยํ. ตานิ ปน ปญฺจ จกฺขายตนาทีนิ ปญฺจวิญฺญาณสงฺขาตสฺส ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส นิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจยา โหนฺติ ปวตฺเตเยว, โน ปฏิสนฺธิยํ. ตถา ปญฺจวิญฺญาณวิรหิตมนายตนสฺส วตฺถุรูปํ นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปญฺจธา ปจฺจโย โหตีติ. เอวํ รูปเมว ฉฏฺฐายตนสฺส, สฬายตนสฺส จ ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. ขนฺธตฺตยวตฺถุรูปสงฺขาตํ ปน นามรูปํ ฉฏฺฐายตนสฺส ปฏิสนฺธิยํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตวิปากอตฺถิอวิคตาทิวเสน ยถารหํ ปจฺจโย โหตีติ. เอวํ นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ ยถารหํ ฉฏฺฐายตนสฺส, สฬายตนสฺส จ ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ.

สฬายตนปจฺจยา ผสฺสปเท ปน ฉฏฺฐายตนํ วิปากํ, อวิปากญฺจ สพฺพตฺถ สมฺปยุตฺตผสฺสสฺส สหชาตาทิวเสน นวธา, อฏฺฐธา วา ปจฺจโย โหติ. จกฺขายตนาทีนิ ปญฺจ ยถากฺกมํ ปวตฺเต จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ ปญฺจนฺนํ นิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา, รูปายตนาทีนิ ปญฺจ เตสํ อารมฺมณปุเรชาตอตฺถิอวิคตวเสน ติธา. มโนสมฺผสฺสสฺส ปน ตานิ, ธมฺมารมฺมณญฺจ ตถา จ อารมฺมณาธิปติมตฺเตน จาติ พหุธา ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ ฉพฺพิธสฺสาปิ ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ผสฺสปจฺจยา เวทนาปเท สพฺโพปิ ผสฺโส สหชาตานํ เวทนานํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากอาหารสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน อฏฺฐธา, สตฺตธา วา ปจฺจโย โหติ, อสหชาตานํ อุปนิสฺสยวเสเนวาติ.

เวทนาปจฺจยา ตณฺหาปเท วิปากเวทนา อนุสยปติตาย ตณฺหาย อุปนิสฺสยวเสน, สหชาตาทิวเสน จ ปจฺจโย โหติ. ยสฺมา ปน –

ทุกฺขี สุขํ ปตฺถยติ, สุขี ภิยฺโยปิ อิจฺฉติ;

อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา;

ตณฺหาย ปจฺจยา ตสฺมา, โหนฺติ ติสฺโสปิ เวทนาติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔);

ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานปเท ตณฺหา อสหชาตา จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ อุปนิสฺสยวเสน เจว อนนฺตราทิวเสน จ, สหชาตา ปน กามุปาทานวชฺชิตานํ ติณฺณํ เหตุสหชาต อญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน สตฺตธา ปจฺจโย โหติ.

อุปาทานปจฺจยา ภวปเท จตุพฺพิธมฺปิ อุปาทานํ อสหชาตสฺส สพฺพกมฺมภวสฺส เจว อุปปตฺติภวสฺส จ อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจโย โหติ, สหชาตสฺส ปน กมฺมภวสฺส เหตุสหชาตาทิวเสน ปจฺจโย โหติ.

ภวปจฺจยา ชาติปเท ภโวติ กมฺมภโวว อธิปฺเปโต, โส จ ชาติยา กมฺมปจฺจยอุปนิสฺสยปจฺจยวเสน ทฺวิธา ปจฺจโย โหติ.

ชาติปจฺจยา ชรามรณาทิปเท ชาติ ปน ชรามรณานํ, โสกาทีนญฺจ ตพฺภาวภาวีภาวมตฺตโต สุตฺตนฺติกนเยน อุปนิสฺสยโกฏิยาว ปจฺจโย โหตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปจฺจยนโย.

การกาทีหิ สุญฺญโต ปเนเต อวิชฺชาทโย ทฺวาทส ธมฺมา ยสฺมา เอวํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธา อญฺญนิรเปกฺขา หุตฺวา อวิจฺฉินฺนา อนาทิกา ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตโต อญฺเญน พฺรหฺมาทินา การเกน, ปกติอณุกาลาทิเหตุนา วา การกเวทกรูเปน ปรปริกปฺปิเตน อตฺตนา วา รหิตา. น เจเต อตฺตา, น อตฺตนิ, น อตฺตวนฺโต, สุญฺญา เอเต อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ธุวภาเวน วา สุภภาเวน วา สุขภาเวน วาติ อยํ การกาทีหิ สุญฺญตา.

มูลทฺธสนฺธิสงฺเขปาการวฏฺฏวิภาคโตติ เอตฺถ มูลโต ตาว อวิชฺชา, ตณฺหา จาติ เทฺว ธมฺมา มูลนฺติ เวทิตพฺพา. อทฺธโต ปเนตฺถ อวิชฺชา, สงฺขาราติ เทฺว องฺคานิ อตีโต อทฺธา, วิญฺญาณาทีนิ ภวาวสานานิ อฏฺฐ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ชาติ เจว ชรามรณญฺจาติ เทฺว อนาคโต อทฺธาติ ตโย อทฺธา เวทิตพฺพา. สนฺธิโต ปน สงฺขารานํ, ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส จ อนฺตรา เอโก เหตุผลสนฺธิ, เวทนาย จ ตณฺหาย จ อนฺตรา เอโก ผลเหตุสนฺธิ, ภวสฺส จ ชาติยา จ อนฺตรา เอโก เหตุผลสนฺธิ จาติ ตโย สนฺธี เวทิตพฺพา. สงฺเขปโต ปน สนฺธีนํ อาทิปริโยสานววตฺถิตา จตฺตาโร สงฺเขปา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – อวิชฺชาสงฺขารา เอโก สงฺเขโป, วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนา ทุติโย, ตณฺหุปาทานภวา ตติโย, ชาติชรามรณานิ จตุตฺโถติ เอวํ จตฺตาโร สงฺเขปา เวทิตพฺพา.

อาการโต ปเนตฺถ –

อตีเต เหตุโย ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกํ;

อิทานิ เหตุโย ปญฺจ, อายตึ ผลปญฺจกนฺติ. –

เอวํ วีสติ อาการา โหนฺติ.

เอตฺถ หิ สรูปโต วุตฺตา อวิชฺชาสงฺขารา, เตสํ คหเณน ตทวินาภาวโต คหิตา ตณฺหุปาทานภวาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตีเต เหตุโย นาม, สรูปโต วุตฺตา วิญฺญาณาทโย ปญฺจ ธมฺมา อิทานิ ผลปญฺจกํ นาม, สรูปโต ปน วุตฺตา ตณฺหุปาทานภวา, เตสํ คหเณน ตทวินาภาวโต คหิตา อวิชฺชาสงฺขาราติ อิเม ปญฺจ อิทานิ เหตุโย นาม. ชาติอาทิอปเทเสน วุตฺตา วิญฺญาณาทโย ปญฺจ ธมฺมา อายตึ ผลปญฺจกํ นามาติ เอวํ วีสติ อาการา เวทิตพฺพา. วฏฺฏโต ปเนตฺถ สงฺขารภวา กมฺมวฏฺฏํ, อวิชฺชาตณฺหุปาทานา กิเลสวฏฺฏํ, เสสานิ วิปากวฏฺฏนฺติ ตีณิ วฏฺฏานิ โหนฺติ. ยาว จ เตสุ กิเลสวฏฺฏํ อริยมคฺเคน น อุปจฺฉิชฺชติ, ตาว อิทํ ภวจกฺกํ อนุปจฺฉินฺนํ ปวตฺตตีติ อยเมตฺถ มูลทฺธสนฺธิสงฺเขปาการวฏฺฏวิภาโค.

วารโณปมโตติ เอตฺถ วารณโต ตาว – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ อิทมเหตุกวิสมเหตุกทสฺสนนิวารณํ, ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ อุจฺเฉทอตฺตสงฺกนฺติทสฺสนนิวารณํ, ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ อตฺตาติ ปริกปฺปิตวตฺถุเภททสฺสนโต ฆนสญฺญานิวารณํ, ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทิ อตฺตา ปสฺสติ…เป… วิชานาติ ผุสติ, เวทยติ, ตณฺหิยติ, อุปาทิยติ, ภวติ, ชายติ, ชียติ, มียตีติ เอวมาทิทสฺสนนิวารณนฺติ อิทเมตฺถ มิจฺฉาทสฺสนนิวารณํ.

อุปมาโต ปเนตฺถ อนฺโธ วิย อวิชฺชา, ตสฺส อุปกฺขลนํ วิย สงฺขารา, ปตนํ วิย วิญฺญาณํ, เตน คณฺฑปาตุภาโว วิย นามรูปํ, ตสฺส คณฺฑเภทปีฬกา วิย สฬายตนํ, ตสฺส สงฺฆฏฺฏนํ วิย ผสฺโส, ตชฺชนิตทุกฺขํ วิย เวทนา, ทุกฺขสฺส ปฏิการาภิลาโส วิย ตณฺหา, อสปฺปายคฺคหณํ วิย อุปาทานํ, อสปฺปายาเลปนํ วิย ภโว, เตน คณฺฑวิการปาตุภาโว วิย ชาติ, ตพฺพิการเภโท วิย ชรามรณํ. ยถาสภาวทสฺสนนิวารณาทิโต วา เอเต อวิชฺชาทโย อกฺขิปฏลาทิ อุปมาหิปิ เวทิตพฺพาติ อยเมตฺถ อุปมา.

คมฺภีรนยเภทโตติ เอตฺถ คมฺภีรเภโท ตาว อิเมสํ อวิชฺชาทีนํ ปจฺเจกํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรตา เวทิตพฺพา. อิเม หิ อวิชฺชาทโย ธมฺมา เยนากาเรน ยทวตฺถา จ สงฺขาราทีนํ ผลานํ ปจฺจยา โหนฺติ, โส เนสํ ปจฺจยฏฺโฐ ทุรวโพธโต คมฺภีโรติ อยเมตฺถ ธมฺมคมฺภีรตา. ธมฺโมติ เหตุ ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๐) วจนโต. ชรามรณาทีนํ ผลานํ ชาติอาทีหิ ปจฺจเยหิ สมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ ทุรวโพธโต คมฺภีโรติ อยํ อตฺถคมฺภีรตา. อตฺโถติ ผลํ ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๐) วจนโต. เตสํ ปน เหตูนํ, ผลานญฺจ เตน เตนากาเรน อวิปรีตโต เทสนาปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว โคจรโต คมฺภีราติ อยํ เทสนาคมฺภีรตา. โย ปเนสํ อวิชฺชาสงฺขาราทีนํ อทสฺสนายูหนาทิสภาโว, โส มนฺทปญฺเญหิ ทุปฺปริโยคาหตฺตา คมฺภีโรติ อยํ ปฏิเวธคมฺภีรตาติ อยเมตฺถ คมฺภีรเภโท.

นยเภโท ปเนตฺถ เอกตฺตนโย นานตฺตนโย อพฺยาปารนโย เอวํธมฺมตานโยติ อิเมสํ จตุนฺนํ อตฺถนยานํ วเสน เวทิตพฺโพ. ตตฺถ หิ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เอวํ พีชสฺส องฺกุราทิภาเวน รุกฺขภาวปฺปตฺติ วิย สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกตฺตนโย นาม. ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต เหตุผลสมฺพนฺเธน สนฺตานานุปจฺเฉทาวโพธโต อุจฺเฉททิฏฺฐึ ปชหติ, มิจฺฉา ปสฺสนฺโต เหตุผลสมฺพนฺเธน ปวตฺตมานสฺส สนฺตานานุปจฺเฉทสฺส เอกตฺตคฺคหณโต สสฺสตทิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

อวิชฺชาทีนํ ปน ยถาสกํ ลกฺขณววตฺถานํ นานตฺตนโย นาม. ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต นวนวานํ อุปฺปาททสฺสนโต สสฺสตทิฏฺฐึ ปชหติ, มิจฺฉา ปสฺสนฺโต เอกสนฺตานปติตสฺส ภินฺนสนฺตานสฺเสว นานตฺตคฺคหณโต อุจฺเฉททิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

อวิชฺชาย ปน ‘‘สงฺขารา มยา อุปฺปาเทตพฺพา, สงฺขารานํ วา วิญฺญาณํ อเมฺหหี’’ติ เอวมาทิพฺยาปาราภาโว อพฺยาปารนโย นาม. ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโตการกสฺส อภาวาวโพธโต อตฺตทิฏฺฐึ ปชหติ, มิจฺฉา ปสฺสนฺโต โย อสติปิ พฺยาปาเร อวิชฺชาทีนํ สภาวนิยมสิทฺโธ เหตุภาโว, ตสฺส อคฺคหณโต อกิริยทิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

อวิชฺชาทีหิ ปน การเณหิ สงฺขาราทีนํเยว สมฺภโว ขีราทีหิ ทธิอาทีนํ วิย, น อญฺเญสนฺติ อยํ เอวํธมฺมตานโย นาม. ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต ปจฺจยานุรูปโต ผลาวโพธโต อเหตุกทิฏฺฐึ, อกิริยทิฏฺฐิญฺจ ปชหติ, มิจฺฉา ปสฺสนฺโต ปจฺจยานุรูปํ ผลปฺปวตฺตึ อคฺคเหตฺวา ยโต กุโตจิ ยสฺส กสฺสจิ อสมฺภวคฺคหณโต อเหตุกทิฏฺฐึ เจว นิยตวาทญฺจ อุปาทิยตีติ อยเมตฺถ นยเภโทติ เอวํ วิชานีโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ปจฺจยาการวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.