สติปฏฺฐานวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

สติปฏฺฐานวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท, เตน น ตโต เหฏฺฐา, น อุทฺธนฺติ ทีเปติ. สติปฏฺฐานาติ เอตฺถ เทฺว สติปฏฺฐานา สติโคจโรปิ สติปิ. ‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) หิ สติโคจโร ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺสตฺโถ ปติฏฺฐาติ ตสฺมินฺติ ปฏฺฐานํ, กา ปติฏฺฐาติ? สติ. สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. ปธานํ ฐานนฺติ วา ปฏฺฐานํ, สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๔๗) ปน สติ. ตสฺสตฺโถ ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐานํ, อุปฏฺฐาติ โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. สติเยว ปฏฺฐานตฺเถน สติปฏฺฐานํ. อถ วา สรณฏฺเฐน สติ, สา จ อุปฏฺฐานฏฺเฐน ปฏฺฐานนฺติ สติปฏฺฐานํ, อิทมิธ อธิปฺเปตํ. ยทิ เอวํ, กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนํ กตํ? สติยา พหุตฺตา. อารมฺมณเภเทน หิ พหุกา ตา สติโย.

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน, เตน อชฺฌตฺตาทิวเสน สพฺพปฺปการจตุจตฺตาลีสวิธสติปฏฺฐานนิพฺพตฺตกสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสยภูตํ สาสนเมว, นาญฺญํ สาสนนฺติ ทีเปติ. วุตฺตํ เหตํ ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณหิ อญฺเญหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๔; ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑).

ภิกฺขูติ สํสาเร ภยํ อิกฺขนโก. เตน กิญฺจาปิ ภควโต เทวโลเก นิสีทิตฺวา สติปฏฺฐานํ เทเสนฺตสฺส สนฺติเก เทวคณํ มุญฺจิตฺวา เอกภิกฺขุปิ นิสินฺโน นาม นตฺถิ, ตถาปิ เทโว วา โหตุ มนุสฺโส วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา, สํสาเร ภยนฺติ สมฺมา อิกฺขมาโน ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาโนว ภิกฺขุ นาม โหติ, นาญฺโญติ ทสฺเสติ. ยถาห ‘‘อลงฺกโต เจปี’’ติ (ธ. ป. ๑๔๒).

อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ. กาเยติ เอตฺถ อายนฺติ ตโตติ อาโย. เก อายนฺติ? กุจฺฉิตา เกสาทโย, อิติ กุจฺฉิตานํ อาโยติ กาโย. อถ วา องฺคปจฺจงฺคานํ, เกสาทีนญฺจ สมูหฏฺเฐนปิ กาโย, รูปกาโย, ตสฺมึ อตฺตโน กาเยติ อตฺโถ. กายานุปสฺสีติ กายํ อนุปสฺสนสีโล. ‘‘กาเย’’ติ จ วตฺวา ปุน ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ ทุติยกาย-คฺคหณํ ‘‘เอวํ น กาเย องฺคปจฺจงฺควินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, นาปิ เกสโลมาทิวินิมุตฺตอิตฺถิปุริสานุปสฺสี, น จ ภูตุปาทายวินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, อถ โข รถสมฺภารนคราวยวกทลิกฺขนฺธวิภาคานุปสฺสโก วิย ยถากฺกมํ องฺคปจฺจงฺคเกสาทิภูตุปาทายสมูหานุปสฺสี เอวา’’ติ ทสฺสนตฺถํ กตํ. ตถา เหตฺถ ยถาวุตฺตธมฺมสมูหวินิมุตฺโต อิตฺถิปุริสาทิโก, อญฺโญ วา โกจิ ธมฺโม น ทิสฺสติ, ยถาวุตฺตธมฺมสมูหมตฺเตเยว ปน พาลา ตถา ตถา สุภาทิโต จ มิจฺฉาภินิเวสํ กโรนฺติ, อยํ ปน โยคี ตตฺถ กายานุปสฺสี เอว อนิจฺจทุกฺขอนตฺตาสุภานุปสฺสี เอวาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ยฺวายํ มหาสติปฏฺฐาเน อสฺสาสปสฺสาสาทิโก จุทฺทสวิโธ กาโย วุตฺโต, ตสฺส สพฺพสฺส อิมสฺมึเยว กาเย อนุปสฺสนโต ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ เอวมาทินาปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

วิหรตีติ อิริยติ, จตูสุ อิริยาปเถสุ เอเกนาคตํ สรีรพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปตมานํ อตฺตภาวํ หรติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. พหิทฺธา กาเยติ ปรสฺส กาเย. อชฺฌตฺตพหิทฺธา กาเยติ กาเลน อตฺตโน, กาเลน ปรสฺส กาเย. กาเลน หิ อชฺฌตฺตพหิทฺธากาเยสุปิ เอกสฺมึ ขเณ กายานุปสฺสนา อุปฺปชฺชติ, ปคุณกมฺมฏฺฐานสฺส ปน อปราปรํ สญฺจรณกาโล เอตฺถ กถิโต. อาตาปีติ กายปริคฺคาหกวีริเยน วีริยวา. โส หิ ยสฺมา กิเลสานํ อาตาปนโต อาตาโป วุจฺจติ วีริยํ, โส จสฺส อตฺถิ, ตสฺมา อาตาปีติ วุจฺจติ. สมฺปชาโนติ กายปริคฺคาหเกน สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต. สติมาติ กายปริคฺคาหิกาย สติยา สมนฺนาคโต. อยํ ปน ยสฺมา สติยา อารมฺมณํ ปริคฺคเหตฺวา ปญฺญาย อนุปสฺสติ, วีริเยน จ อนฺตรา โวสานํ นาปชฺชติ, ตสฺมา เยสํ ธมฺมานํ อานุภาเวน ตํ สติปฏฺฐานํ สมฺปชฺชติ, เตสํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อาตาปี สมฺปชาโน สติมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

อิติ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, สมฺปโยคงฺคญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปหานงฺคํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ วิเนยฺยาติ ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา วินยิตฺวา. โลเกติ ยฺวายํ อชฺฌตฺตาทิเภโท กาโย วุตฺโต, เสฺวว อิธ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก นาม. วิภงฺเค ปน ยสฺมา รูปกาเย ปหีนอภิชฺฌาทโย เวทนาทีสุปิ ปหียนฺติ เอว, ตสฺมา ปญฺจปิ อุปาทานกฺขนฺธา ‘‘โลโก’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมึ โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสสงฺขาตํ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทํ วิเนยฺยาติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺส จ นีวรเณสุ พลวธมฺมทฺวยสฺส ปหานทสฺสเนน เสสนีวรณานมฺปิ ปหานํ วุตฺตํเยวาติ เวทิตพฺพํ. วิเสเสน เจตฺถ อภิชฺฌาโทมนสฺสวินเยน ยถากฺกมํ กายสมฺปตฺติวิปตฺติมูลานํ อนุโรธวิโรธานํ, อตฺตอภิรติตทสุภาการาทิภาวนานภิรตีนํ, อภูตคุณปกฺเขปภูตโทสาปนยนานญฺจ ปหานํ วุตฺตํ, เตน โยคาวจรสฺส โยคานุภาวนิพฺพตฺตผลํ, โยคสมตฺถตา จ ทีปิตา โหติ.

อชฺฌตฺตํ เวทนาสูติอาทีสุปิ อชฺฌตฺตาทีนิ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ ปน เวทนาติ ติสฺโส เวทนา โลกิยา, ตถา จิตฺตํ, ธมฺมา จ, เตสํ วิภาโค วิภงฺคนเย อาวิ ภวิสฺสติ. เกวลํ ปเนตฺถ ยถา เวทนาทโย อนุปสฺสนฺโต เวทนาทิอนุปสฺสี นาม โหติ, โส นโย ทสฺเสตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – เวทนาสุ ตาว สุขา เวทนา ทุกฺขโต, ทุกฺขา สลฺลโต, อิตรา จ อนิจฺจโต อนุปสฺสิตพฺพา. ยถาห –

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓; อิติวุ. ๕๓).

สพฺพา เอว เอตา ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพา ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วจนโต. เอวํ อนุปสฺสนฺโต ปน อนิจฺจาทิสตฺตานุปสฺสนาวเสน วา อนุปสฺสนฺโตปิ ‘‘อิมํ เวทนํ โก เวทยติ, กสฺสายํ เวทนา, กึ การณายํ เวทนา’’ติ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘น โกจิ สตฺตาทิโก เวทยติ, น เกสญฺจิ สตฺตาทีนํ เวทนา, วตฺถารมฺมณาทิการณา ปนายํ เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ อนุปสฺสนฺโตปิ เวทนานุปสฺสี นาม โหติ. อถ วา สุขาทีนํ อุปฺปตฺติกฺขเณ ทุกฺขาทีนํ อสมฺภวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ เอวํ วา อนุปสฺสนฺโต เวทนานุปสฺสี นาม โหติ. อิมินาว นเยน ปาฬินยานุสาเรน เสสจิตฺตธมฺมานมฺปิ อนุปสฺสนากาโร เวทิตพฺโพ. วิเสสโต ปเนตฺถ จิตฺเตสุ อนิจฺจตาวเสน, ธมฺเมสุ อนตฺตตาวเสน จ อนุปสฺสนฺโต จิตฺตานุปสฺสี, ธมฺมานุปสฺสี จ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภโท ปเนตฺถ นตฺถิ, สรณวเสน จ เอกาว สติ อารมฺมณวเสน ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ วุตฺตาติ.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนีเย ตาว อชฺฌตฺตพหิทฺธาตทุภยกาเย เกสาทิโกฏฺฐาสภาวนาวเสน ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วิตฺถาริตํ. ตถา อชฺฌตฺตาทีสุ ปจฺเจกํ สามิสนิรามิสวเสน ทุวิธานํ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขเวทนานํ วเสน ทุติยํ, สราควีตราคสโทสวีตโทสสโมหวีตโมหสํขิตฺตวิกฺขิตฺตมหคฺคตอมหคฺคตสอุตฺตรานุตฺตรสมาหิตาสมาหิตวิมุตฺตาวิมุตฺตเภทโต โสฬสวิเธหิ จิตฺตปชานนวเสน ตติยํ, ปญฺจนีวรณานํ, สตฺตโพชฺฌงฺคานญฺจ สมฺภวาสมฺภวอุปฺปาทปหานปหีนานุปฺปตฺติภาวนาปาริปูริเหตุชฺฌานวเสน จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ วิตฺถาริตํ. อยํ สุตฺตนฺตภาชนียนโย.

อภิธมฺมภาชนีเย ปน ตาว ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. อิธ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ เวทนาสุ…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (วิภ. ๓๘๐) เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวา ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺตนยสฺส วิตฺถาเรสุ อฏฺฐสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ สมฺปยุตฺตสติวเสเนว วิตฺถารโต วิภตฺตา.

ปญฺหาปุจฺฉกนเยปิ จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา? สิยา กุสลา, สิยา อพฺยากตา…เป… อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาว, อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกาว…เป… อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาว. น เหตู อเหตุกาว…เป… อนุตฺตรา อรณาวาติ โลกุตฺตรวเสเนว วิภตฺตา. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ สุตฺตนฺตภาชนียสฺมิญฺเญว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา, อภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉเกสุ ปน โลกุตฺตราเยว. เตสุ จ โลกิยา นานาจิตฺเตสุ เอว ลพฺภนฺติ. อญฺเญเนว หิ จิตฺเตน กายํ ปคฺคณฺหนฺติ, อญฺเญน เวทนาทโยติ. โลกุตฺตรา ปน จตฺตาโรปิ มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเตเยว ลพฺภนฺติ. เอกสฺมิญฺหิ มคฺคจิตฺตกฺขเณ อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณา เอกาว สติ กายาทีสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสสมุจฺเฉทกตาย จตุกิจฺจสาธนฏฺเฐน จตฺตาริปิ นามานิ ลภตีติ อยเมตฺถ วิภงฺคนโย.

กมโต สติปฏฺฐาเน, อนูนาธิกโตปิ จ;

ปาฬิมุตฺตนโย เญยฺโย, ตตฺถ โกสลฺลมิจฺฉตา.

ตตฺถ กมโต ตาว อยมฺปิ เทสนากฺกโมว, โสปิ ปากฏาปากฏวเสน วุตฺโต. อิมาสุ หิ รูปกมฺมฏฺฐานํ ปากฏนฺติ ปฐมํ กายานุปสฺสนา วุตฺตา. ตโต อรูปกมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถาปิ อารมฺมณํ อนุภวนฺตี อุปฺปชฺชมานา เวทนา ปากฏาติ อนนฺตรา เวทนานุปสฺสนา, ตโต อารมฺมณํ วิชานนฺตํ วิญฺญาณํ ปากฏนฺติ จิตฺตานุปสฺสนา, จิตฺเต ปากเฏ ตนฺนิสฺสิตา สุขุมาปิ ธมฺมา ปากฏา โหนฺตีติ อนฺเต ธมฺมานุปสฺสนา วุตฺตา. อยํ ตาเวตฺถ กโม.

อนูนาธิกโตติ เอตฺถ ปน กสฺมา ภควตา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วุตฺตา, อนูนา อนธิกาติ? ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตสมถยานิกวิปสฺสนายานิกานํ มนฺทติกฺขวเสน ทฺวิธา ปวตฺตานํ วิสุทฺธิมคฺควเสน. มนฺทสฺส หิ ตณฺหาจริตสฺส โอฬาริกํ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส สุขุมํ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิจริตสฺสาปิ มนฺทสฺส นาติปฺปเภทคตํ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ติกฺขสฺส อติปฺปเภทคตํ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค. สมถยานิกสฺส จ มนฺทสฺส อกิจฺเฉน อธิคนฺตพฺพนิมิตฺตํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส ทุติยํ, วิปสฺสนายานิกสฺสาปิ มนฺทสฺส ตติยํ, ติกฺขสฺส จตุตฺถํ วิสุทฺธิมคฺโคติ เวเนยฺยชฺฌาสยโต จตฺตาโร วุตฺตา. สุภสุขนิจฺจอตฺตภาววิปลฺลาสปฺปหานตฺถํ วา จตุโรฆโยคาสวคนฺถอุปาทานอคติปฺปหานตฺถมฺปิ จตุพฺพิธาหารปริญฺญตฺถญฺจ จตฺตาโรว วุตฺตา, อนูนา อนธิกาติ อยเมตฺถ อนูนาธิกตา. เอวํ ปาฬิมุตฺตนโย เญยฺโย.

สติปฏฺฐานวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.