๒. วิภงฺคมาติกา

อิทานิ ธมฺมสงฺคณีมาติกานนฺตรํ วิภงฺคมาติกาย อตฺถวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. ตสฺสา ปน –

อตฺถโต ธมฺมเภเทน, วิภงฺคนยทสฺสนา;

ปาฬิมุตฺตนยา จาปิ, โหติ สํวณฺณนานโย.

สา ปเนสา อฏฺฐารสนฺนํ วิภงฺคานํ อาทิมฺหิ ฐปิตา อฏฺฐารสวิธา โหติ – ขนฺธวิภงฺคมาติกา-อายตน-ธาตุ-สจฺจ-อินฺทฺริย-ปจฺจยาการ-สติปฏฺฐาน-สมฺมปฺปธาน-อิทฺธิปาทโพชฺฌงฺค-มคฺคงฺคฌาน-อปฺปมญฺญา-สิกฺขาปท-ปฏิสมฺภิทา-ญาณ-ขุทฺทกวตฺถุ-ธมฺมหทยวิภงฺคมาติ

ขนฺธวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ตตฺถ อาทิภูตาย ขนฺธวิภงฺคมาติกาย อตฺถโต ตาว – ปญฺจกฺขนฺธาติ เอตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท, เตน น ตโต เหฏฺฐา, น อุทฺธนฺติ ทสฺเสติ. ขนฺธาติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. ตตฺรายํ ขนฺธ-สทฺโท สมฺพหุเลสุ ฐาเนสุ นิปตติ ราสิมฺหิ คุเณ ปณฺณตฺติยํ รุฬฺหิยนฺติ. ตตฺถ ‘‘มหาอุทกกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๗; อ. นิ. ๔.๕๑; ๕.๔๕; ๖.๓๗) หิ ราสิโต ขนฺโธ นาม. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) คุณโต. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) ปณฺณตฺติโต. ‘‘วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖๓) เอกมฺปิ จิตฺตํ รุฬฺหิโต ขนฺโธ นาม, สฺวายมิธ ราสิโต อธิปฺเปโต. ราสฏฺโฐ หิ ขนฺธ-สทฺโท, โกฏฺฐาสฏฺโฐติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. โลกสฺมึ หิ อิณํ คเหตฺวา โจทิยมานา ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสาม, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสฺสามา’’ติ วทนฺติ, ตสฺมา ขนฺโธติ โกฏฺฐาโสติ วุตฺตํ โหติ. รูปกฺขนฺโธติ เอตฺถ รุปฺปตีติ รูปํ, สีตุณฺหาทีหิ ปสิทฺธากาเรน รุปฺปติ ฆฏฺฏียติ, ปีฬิยตีติ อตฺโถ. วุตฺตํ เหตํ ภควตา –

‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ? สีเตนปิ รุปฺปติ, อุเณฺหนปิ รุปฺปติ, ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ, ปิปาสายปิ รุปฺปตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙).

รูปญฺจ ตํ ขนฺโธ จาติ รูปกฺขนฺโธ, รูปราสิ รูปโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. เวทนากฺขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโยติ อยํ ตาเวตฺถ อตฺถโต สํวณฺณนานโย.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ เหฏฺฐา กุสลตฺติเก วิภตฺตา อตีตาทิเภทภินฺนา สพฺเพ รูปธมฺมา รูปกฺขนฺโธ นาม. ตถา จตุภูมกา เวทนาสญฺญาโย เวทนากฺขนฺโธ นาม, สญฺญากฺขนฺโธ นาม. เวทนาสญฺญา ปน ฐเปตฺวา เสสา ผสฺสาทโย ปญฺญาส เจตสิกา สงฺขารกฺขนฺโธ นาม. ปญฺจสุ ขนฺเธสุ นิพฺพานเมว อสงฺคหิตํ, อุปาทานกฺขนฺเธสุ ปน สพฺเพ โลกุตฺตรธมฺมา. อยเมว หิ ขนฺเธหิ อุปาทานกฺขนฺธานํ วิเสโส. ขนฺธา อวิเสสโต วุตฺตา, อุปาทานกฺขนฺธา สาสโวปาทานิยภาเวน วิเสเสตฺวา. อิธ ปน อวิเสเสน วุตฺตตฺตา นิพฺพานํ ฐเปตฺวา อวเสสา สพฺเพ ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อยํ ธมฺมเภทโต สํวณฺณนานโย.

วิภงฺคนยทสฺสนาติ วิภงฺคปาฬิยา อาคตอตฺถนยทสฺสนโต. วิภงฺคปาฬิยํ หิ สุตฺตนฺตภาชนียํ อภิธมฺมภาชนียํ ปญฺหาปุจฺฉกนฺติ ตีหิ นเยหิ ขนฺธวิภงฺโค วิภตฺโต. ตถา อายตนวิภงฺคาทโย. เกวลํ หิ อินฺทฺริยวิภงฺเค, สิกฺขาปทวิภงฺเค จ สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ. ปจฺจยาการวิภงฺเค ปญฺหาปุจฺฉกํ นตฺถิ. ญาณวิภงฺคาทีสุ ปน ตีสุ ตโยปิ นยา น สนฺติ. เตสุ หิ ญาณวิภงฺโค เอกวิธโต ปฏฺฐาย ยาว ทสวิธา วิภตฺโต, ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค เอกวิธโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺวาสฏฺฐิปเภทา วิภตฺโต, ธมฺมหทยวิภงฺโค ปน สพฺพสงฺคหาทีหิ ทสหิ วาเรหิ วิภตฺโต, ตสฺมา เตสํ เตสํ นยานํ มุขมตฺตทสฺสนวเสน ตตฺถ ตตฺถ สํวณฺณนา ภวิสฺสนฺติ. ตตฺริทํ ขนฺธวิภงฺเค ติณฺณํ นยานํ มุขมตฺตทสฺสนํ. เสยฺยถิทํ – สุตฺตนฺตภาชนีเย ตาว รูปกฺขนฺโธ –

‘‘ตตฺถ กตโม รูปกฺขนฺโธ? ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติ (วิภ. ๒) –

เอวํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถารโต วิภตฺโต, ตถา เวทนากฺขนฺธาทโยปิ. ตตฺถ นิยกชฺฌตฺตํ นาม อชฺฌตฺตรูปํ อชฺฌตฺตํ นาม, ตโต อญฺญํ ปรปุคฺคลคตํ, อวิญฺญาณญฺจ พหิทฺธา นาม, ตถา เวทนาทโยปิ. ปสาทวิสยรูปํ ปน โอฬาริกํ นาม, เสสํ สุขุมํ นาม. อนิฏฺฐรูปํ หีนํ นาม, อิฏฺฐรูปํ ปณีตํ นาม.

นนุ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นาม ปาเฏกฺกํ ปฏิวิภตฺตํ นาม นตฺถิ, เอกํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ มนาปํ, ตเทว อญฺญสฺส จ อนิฏฺฐํ โหติ. วตฺถาทีนิ หิ สูกราทีนํ นปฺปิยานิ โหนฺติ, น มนุสฺสาทีนํ, เตสญฺจ วตฺถาภรณาทีนิ ปิยานิ, น สูกราทีนนฺติ, ตสฺมา รุจิวเสเนว อิฏฺฐานิฏฺฐตา คเหตพฺพา? น, อิฏฺฐานิฏฺฐานํ ปาเฏกฺกํ วิภตฺตตฺตา. กุสลกมฺมชํ หิ กุสลวิปากวิสโยว อิฏฺฐํ นาม, อกุสลกมฺมชํ อกุสลวิปากวิสโยว อนิฏฺฐํ นาม, สญฺญาวิปลฺลาเสน ปน โกจิ อิฏฺฐเมว พุทฺธรูปาทึ ชวนกฺขเณ อนิฏฺฐโต มนสิ กโรติ, อนิฏฺฐญฺจ นิรยคฺคิสตฺถวิสาทึ อิฏฺฐโต มนสิ กโรติ. ชวเนหิ เอว วิปลฺลาสภาโว, น วิปาเกหีติ วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐํ นิยตํ เวทิตพฺพํ.

สมฺโมหวิโนทนิยา ปน วิภงฺคฏฺฐกถาย –

‘‘สุขสมฺผสฺสํ หิ คูถกลลํ จกฺขุทฺวารฆานทฺวาเรสุ อนิฏฺฐํ, กายทฺวาเร อิฏฺฐํ โหติ. จกฺกวตฺติโน มณิรตเนน โปถิยมานสฺส, สุวณฺณสูเล อุตฺตาสิยมานสฺส จ มณิรตนสุวณฺณสูลานิ จกฺขุทฺวาเร อิฏฺฐานิ โหนฺติ, กายทฺวาเร อนิฏฺฐานี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๖) –

เอวํ ทฺวารวเสน เอกสฺเสว วตฺถุโน อิฏฺฐตา, อนิฏฺฐตา จ วุตฺตา. สา จ เอกกฺขเณ น ยุตฺตา เอกกลาปคตภูโตปาทายรูปานํ เอกสามคฺคิยมุปฺปตฺติโต. น หิ ภูเตสุ อกุสลวเสน อนิฏฺเฐสุ อุปฺปชฺชนฺเตสุ ตทุปาทายรูปาทิกุสเลน อิฏฺฐานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ภินฺนกฺขเณ ปน อิฏฺฐานิ มณิรตนาทีนิ เตหิ โปถิยมานสฺส อกุสลปจฺจเยน อุตุนา อนิฏฺฐานิ วิปริณมนฺติ, กุสลปจฺจเยน อนิฏฺฐานิ คูถกลลาทีนิ อิฏฺฐานีติ, อยํ โน อตฺตโนมติ. เอวํ วิภตฺเตสุ จ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ตํ ตํ รูปํ อุปาทายุปาทาย หีนํ, ปณีตญฺจ ทฏฺฐพฺพํ. สุขุมํ ปน รูปํ ทูเรรูปํ นาม, โอฬาริกํ สนฺติเกรูปํ นาม. ตํ ตํ วา ปน รูปํ อุปาทายุปาทาย รูปํ ทูเร สนฺติเก ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

เวทนาทีสุ ปน อกุสลา เวทนา โอฬาริกา, อิตรา สุขุมา. กุสลากุสลา โอฬาริกา, อพฺยากตา สุขุมา. ทุกฺขา เวทนา โอฬาริกา, อิตรา สุขุมา. สุขทุกฺขา วา โอฬาริกา, อิตรา สุขุมา. อสมาปนฺนสฺส วา เวทนา โอฬาริกา, สมาปนฺนสฺส สุขุมา. สาสวา โอฬาริกา, อนาสวา สุขุมา. ตํ ตํ วา ปน เวทนํ อุปาทายุปาทาย โอฬาริกสุขุมตา ทฏฺฐพฺพา. อกุสลา เวทนา กุสลาพฺยากตาหิ ทูเร, ตา จ ตาย ทูเรติ เอวํ ชาติสภาวปุคฺคลภูมิเภทโต วุตฺตนเยน ทูเรเวทนา ทฏฺฐพฺพา, กุสลา เวทนา กุสลาย สนฺติเกติ เอวํ ชาติอาทิสามญฺญโต สนฺติเกเวทนา ทฏฺฐพฺพา. ตํ ตํ วา ปน เวทนํ อุปาทายุปาทาย เวทนา ทูเรสนฺติเก ทฏฺฐพฺพา. เอวํ สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ ยถานุรูปํ โอฬาริกสุขุมตาทโย เวทิตพฺพาติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิภงฺคปาฬิอฏฺฐกถาสุ (วิภ. ๘ อาทโย; วิภ. อฏฺฐ. ๘ อาทโย) คเหตพฺโพติ อยํ สุตฺตนฺตภาชนียนโย.

อภิธมฺมภาชนียนเย รูปกฺขนฺธสฺส ตาว เอกวิธาทิโต ยาว เอกาทสวิธา รูปกณฺเฑ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. เวทนากฺขนฺโธ ปน เอกวิโธ ผสฺสสมฺปยุตฺโต, ทุวิโธ สเหตุกทุกวเสน, ติวิโธ กุสลตฺติกวเสน, จตุพฺพิโธ จตุภูมกวเสน, ปญฺจวิโธ สภาวเภเทน, ฉพฺพิโธ ฉทฺวาริกวเสน, สตฺตวิโธ สตฺตวิญฺญาณสมฺปโยควเสน, อฏฺฐวิโธ เตสุ กายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ สุขทุกฺขวเสน ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา, นววิโธ เตสุ มโนวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ กุสลตฺติกวเสน ติธา ภินฺทิตฺวา, ทสวิโธ เตสุ กายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ ทุวิธา, มโนวิญฺญาณสมฺปยุตฺตญฺจ ติธา ภินฺทิตฺวาติ เอวํ สเหตุกทุกมูลํ ปฐมวารํ วตฺวา ปุน กุสลตฺติกฏฺฐาเน เวทนาตฺติกปีติตฺติกสนิทสฺสนตฺติกวชฺชิเต สพฺพตฺติเก โยเชตฺวา ยาว ทสวิธา, อปเรปิ อฏฺฐารส วารา วุตฺตา. ยถา เจตฺถ สเหตุกทุกมูลิกา สพฺพตฺติกโยชนา, เอวํ เหตุสมฺปยุตฺตทุกาทีสุ อนุรูปทุกมูลิกาปิ สรณทุกปริโยสานา ปจฺเจกํ สพฺพตฺติกโยชนาปิ เวทิตพฺพาติ อยํ ทุกมูลโก โยชนานโย. ยถา จ เอเกกทุเกน สพฺพตฺติกโยชนาวเสน ทุกมูลโก นโย วุตฺโต, เอวํ เอเกกตฺติเกน ยถานุรูปํ สพฺพทุกโยชนาวเสน ติกมูลโก, ตทุภยมิสฺสกวเสน อุภโตวฑฺฒนโก จ นโย เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ เวทนากฺขนฺเธ, เอวํ สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ ยถารหํ ทุกมูลกาทินยา เวทิตพฺพาติ อยํ อภิธมฺมภาชนียนโย.

ปญฺหาปุจฺฉกนเย ปน ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ กติ กุสลา, กติ อกุสลา, กติ อพฺยากตา, กติ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา…เป… กติ สรณา, กติ อรณาติ? รูปกฺขนฺโธ อพฺยากโต, จตฺตาโร ขนฺธา สิยา กุสลา, สิยา อกุสลา, สิยา อพฺยากตา, รูปํ, เวทนา จ เวทนาตฺติเก น วตฺตพฺพา, เสสา ติธาปิ โหนฺติ, รูปํ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ, สิยา อุปาทินฺนุปาทานิยํ, สิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยํ, อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกํ, เสสา จตฺตาโร ขนฺธา ตีหิ ติเกหิ ติธาปิ โหนฺติ. รูปํ อวิตกฺกอวิจารํ, ตโย ขนฺธา ติธาปิ โหนฺติ, สงฺขารกฺขนฺโธ ติธา จ น วตฺตพฺโพ จ. รูปํ น วตฺตพฺพํ, เวทนา สิยา ปีติสหคตา, น วตฺตพฺพา, ตโย ติธา จ น วตฺตพฺพา จ. รูปํ เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพํ, นทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเหตุกํ, เนวาจยคามินอปจยคามิ, เนวเสขํนาเสขํ, ปริตฺตํ, เสสา ติธาปิ โหนฺติ. ปริตฺตารมฺมณตฺติเก รูปํ อนารมฺมณํ, เสสา ติธา จ น วตฺตพฺพา จ. รูปํ มชฺฌิมํ, อนิยตํ, เสสา ติธาปิ. มคฺคารมฺมณตฺติเก จ รูปํ อนารมฺมณํ, เสสา ติธาปิ วา น วตฺตพฺพา. อุปฺปนฺนาตีตตฺติเกสุ ปญฺจปิ ติธา โหนฺติ. อตีตารมฺมณตฺติเก รูปํ อนารมฺมณํ, เสสา ติธา จ น วตฺตพฺพา จ. อชฺฌตฺตตฺติเก ปญฺจปิ ติธา โหนฺติ. อชฺฌตฺตารมฺมณตฺติเก รูปํ อนารมฺมณํ, เสสา ติธาปิ น วตฺตพฺพา จ. จตฺตาโร ขนฺธา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา, รูปกฺขนฺโธ ติธาปิ โหติ.

จตฺตาโร ขนฺธา นเหตู, สงฺขารกฺขนฺโธ สิยา เหตุ, สิยา น เหตุ. รูปํ อเหตุกํ, เหตุวิปฺปยุตฺตํ, เสสา ทฺวิธาปิ. ตโย ขนฺธา สิยา สเหตุกา เจว น จ เหตู, สิยา น วตฺตพฺพา จ, สงฺขารกฺขนฺโธ ทฺวิธา จ น วตฺตพฺโพ จ, รูปํ น วตฺตพฺพเมว. ตถา อนนฺตรทุเกปิ. รูปํ นเหตุอเหตุกํ, ตโย ทฺวิธาปิ, สงฺขารกฺขนฺโธ ทฺวิธา จ น วตฺตพฺโพ จ. ปญฺจปิ สปฺปจฺจยา, สงฺขตา, จตฺตาโร อนิทสฺสนา, อปฺปฏิฆา, รูปํ ทฺวิธาปิ. รูปํ รูปี, เสสา อรูปิโน. รูปํ โลกิยํ, เสสา ทฺวิธาปิ. ปญฺจปิ เกนจิ วิญฺเญยฺยา, น จ เกนจิ วิญฺเญยฺยา จ. จตฺตาโร โน อาสวา, สงฺขารา ทฺวิธาปิ, น วตฺตพฺพา จ. รูปํ สาสโว, อาสววิปฺปยุตฺโต, เสสา ทฺวิธาปิ. รูปํ สาสวา เจว โน จ อาสวา, ตโย ตถา จ น วตฺตพฺพา จ. สงฺขาโร ทฺวิธา จ น วตฺตพฺโพ จ. รูปํ น วตฺตพฺพเมว, ตโย สิยา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา, สิยา น วตฺตพฺพา, สงฺขาโร ทฺวิธา จ น วตฺตพฺโพ จ. รูปํ อาสววิปฺปยุตฺตํ สาสวญฺจ, เสสา ทฺวิธา จ น วตฺตพฺพา จ. อิมินา นเยน สํโยชนโคจฺฉกาทีสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา. เกวลํ หิ ปรามาสสมฺปยุตฺตทุเก รูปํ ปรามาสวิปฺปยุตฺตํ, ตโย ทฺวิธาปิ, สงฺขาโร ทฺวิธาปิ, ทิฏฺฐิวเสน น วตฺตพฺโพ จ. ตติเย เอตฺตกเมว วิเสโส. รูปํ อนารมฺมณํ, เสสา สารมฺมณา. วิญฺญาณํ จิตฺตํ, เสสา โน จิตฺตา. ตโย เจตสิกา, เทฺว อเจตสิกา. ตโย จิตฺตสมฺปยุตฺตา, รูปํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ. วิญฺญาณํ น วตฺตพฺพํ. ตถา จิตฺตสํสฏฺฐทุเกปิ. ตโย จิตฺตสมุฏฺฐานา, วิญฺญาณํ โน จิตฺตสมุฏฺฐานํ. รูปํ ทฺวิธาปิ. ตถา อนนฺตรทุกทฺวเยปิ. ตโย จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา, เทฺว โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา. ตถา อนนฺตรทุกทฺวเยปิ. วิญฺญาณํ อชฺฌตฺติกํ, ตโย พาหิรา, รูปํ ทฺวิธาปิ. จตฺตาโร โน อุปาทา. รูปํ ทฺวิธาปิ. ปญฺจปิ สิยา อุปาทินฺนา, สิยา อนุปาทินฺนา, โน อุปาทานา.

กิเลสโคจฺฉโก วุตฺตนโยว. รูปํ เนวทสฺสเนนนภาวนาย ปหาตพฺพํ, เสสา ทฺวิธาปิ. เอวํ ยาวปีติทุกา โยชนา เวทิตพฺพา.

รูปํ น เวทนา, น สุขา, น สุขสหคตา, เสสา ทฺวิธาปิ. ตถา อนนฺตรทุเกปิ. รูปํ กามาวจรํ, เสสา ทฺวิธาปิ. เอวํ ยาว สรณทุกา โยชนา เวทิตพฺพา. อยํ ปญฺหาปุจฺฉกนโย.

อิเม ปน นยา วิตฺถารโต ปาฬิอฏฺฐกถาหิ ญาตพฺพา. อตฺถวินิจฺฉโย จ เนสํ ธมฺมสงฺคณีมาติกตฺถสํวณฺณนาย วุตฺตานุสาเรน ญาตพฺโพ. อิโต ปรํ อติเรกํ อวตฺวา อปุพฺพเมว วณฺณยิสฺสามาติ อยํ วิภงฺคนยทสฺสนโต สํวณฺณนานโย.

อิทานิ ปเนตฺถ –

กมโตนูนาธิกโต, ทฏฺฐพฺพสมเภทโต;

ปาฬิมุตฺตนโย เญยฺโย, ขนฺธโกสลฺลมิจฺฉตา.

ตตฺถ กมโตติ เอตฺถ อุปฺปตฺติกฺกโม ปหานกฺกโม ปฏิปตฺติกฺกโม ภูมิกฺกโม เทสนากฺกโมติ พหุวิเธสุ กเมสุ ขนฺธานํ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติ, น อิตเร, อสมฺภวา. อเภเทน หิ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อตฺตคฺคาหปติตํ เวเนยฺยชนํ สมูหฆนวินิพฺโภคทสฺสเนน อตฺตคฺคาหโต โมเจตุกาโม ภควา หิตกาโม ตสฺส ตสฺส ชนสฺส สุขคฺคหณตฺถํ จกฺขุอาทีนํ วิสยภูตํ โอฬาริกํ ปฐมํ รูปกฺขนฺธํ เทเสสิ, ตโต อิฏฺฐานิฏฺฐวิสยสํเวทกํ โอฬาริกํ เวทนํ, ยํ เวเทติ, ตํ สญฺชานาตีติ เอวํ เวทนาวิสยสฺส อาการคฺคาหิกํ สญฺญํ, สญฺญาวเสนาภิสงฺขารเก สงฺขาเร, เตสํ เวทนาทีนํ นิสฺสยาธิปติภูตํ วิญฺญาณนฺติ อยํ ตาเวตฺถ กโม.

อนูนาธิกโตติ กสฺมา ปน ภควตา ปญฺเจว ขนฺธา วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ? สพฺพสงฺขตสภาเคกสงฺคหโต, อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุสฺส เอตปฺปรมโต, อญฺเญสญฺจ ตทวโรธโต. อเนกปฺปเภเทสุ หิ สงฺขตธมฺเมสุ สภาควเสน สงฺคยฺหมาเนสุ รูปํ รูปสภาเคกสงฺคหวเสน เอโก ขนฺโธ โหติ, เวทนา เวทนาสภาเคกสงฺคหวเสน เอโก ขนฺโธ โหติ. เอส นโย สญฺญาทีสุปิ, ตสฺมา สพฺพสงฺขตสภาเคกสงฺคหโต ปญฺเจว วุตฺตา. เอตปรมญฺเจตํ อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุ, ยทิทํ รูปาทโย ปญฺจ, ตสฺมา อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุสฺส เอตปรมโตปิ ปญฺเจว วุตฺตา. เยปิ จญฺเญ สีลาทโย ปญฺจ ธมฺมกฺขนฺธา วุตฺตา, เตปิ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา เอตฺเถว อวโรธํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา อญฺเญสํ ตทวโรธโตปิ ปญฺเจว วุตฺตาติ อยํ อนูนาธิกโต.

ทฏฺฐพฺพสมเภทโตติ ทฏฺฐพฺพเภทโต, อุปมาเภทโต จ. ตตฺถ ทฏฺฐพฺพเภทโต ตาว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา สามญฺญโต อุกฺขิตฺตาสิกปจฺจตฺถิกโต, ภารโต, ขาทกโต, อนิจฺจทุกฺขอนตฺตสงฺขาตวธกโต จ ทฏฺฐพฺพา. วิเสสโต ปน เผณปิณฺฑํ วิย รูปํ ทฏฺฐพฺพํ, อุทกพุพฺพุฬมรีจิกกทลิกฺขนฺธมายา วิย ยถากฺกมํ เวทนาทโย ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ เผณปิณฺโฑ วิมทฺทาสโห, โส จ ปตฺตถาลกาทิอตฺถํ คหิโตปิ ตมตฺถํ น สาเธติ, ภิชฺชติ, เอวํ รูปมฺปิ วิมทฺทาสหํ, ตญฺจ สุภาทิวเสน คหิตมฺปิ น ตถา ติฏฺฐติ, อสุภาทิเยว โหติ.

ยถา วา เผณปิณฺโฑ อเนกสนฺธิฆฏิโต พหุนฺนํ อุทกสปฺปาทิปาณกานํ อาวาโส, อาทิโต เจส พทรปกฺกมตฺโต หุตฺวา อนุปุพฺพวฑฺฒนโก อุฏฺฐิตมตฺโตปิ เจส ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, สมุทฺทํ ปตฺวา ปน อวสฺสเมว ภิชฺชติ, เอวํ รูปมฺปิ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อเนกสนฺธิฆฏิตํ อสีติกิมิกุลโวกิณฺณํ, อาทิโต เจตํ กลลมตฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺพวฑฺฒนกํ, กลลมตฺเตปิ เจตํ ภิชฺชติ, อพฺพุทาทิภาเวปิ อายุกฺขยํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ. เอวํ เผณปิณฺฑสทิสํ ทฏฺฐพฺพํ.

ยถา ปน พุพฺพุโฬ มุหุตฺตรมณีโย อคยฺหุปโค น จิรฏฺฐิติโกว, เอวํ เวทนาปิ. ยถา จ พุพฺพุโฬ อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ, อุทกชลฺลกํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ, อารมฺมณํ, กิเลสชลฺลํ, ผสฺสสงฺฆฏฺฏนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ สา พุพฺพุฬสทิสา ทฏฺฐพฺพา.

ยถา ปน มรีจิกา ชลาสยาทิภาเวน วิปฺปลมฺภิกา, เอวํ สญฺญาปิ นิจฺจาทิภาเวนาติ มรีจิสทิสา ทฏฺฐพฺพา. ยถา ปน กทลิกฺขนฺโธ อคยฺหุปโค พหุวฏฺฏิสโมธาโน, เอวํ สงฺขารกฺขนฺโธปิ อคยฺหุปโคนิจฺจาทิสารวิรหิโต, ผสฺสาทิพหุธมฺมสโมธาโน จ โหตีติ โส กทลิกฺขนฺธสทิโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ปน มายา อสุวณฺณรชตาทิรูปานิปิ ตถา คาหาเปตฺวา มหาชนํ วญฺเจติ, เอวํ วิญฺญาณมฺปิ อนิจฺจาทิรูปํ เตเนว จิตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ วิย นิจฺจาทิโต จ คาหาเปตฺวา วญฺเจตีติ ตํ มายาสทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. วุตฺตญฺจ –

‘‘เผณปิณฺฑูปมํ รูปํ, เวทนา พุพฺพุฬูปมา;

มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา;

มายูปมญฺจ วิญฺญาณํ, เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา’’ติ. (สํ. นิ. ๓.๙๕);

อยเมตฺถ ทฏฺฐพฺพเภโท.

อุปมาเภทโต จ ปน คิลานสาลูปโม รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เคลญฺญูปโม เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, เคลญฺญสมุฏฺฐานูปโม สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, อสปฺปายเสวนูปโม สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, คิลานูปโม วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อปิจ จารกการณอปราธการณการกอปราธิกูปมา เอเต ภาชนโภชนพฺยญฺชนปริเวสกภุญฺชกูปมา จาติ อยเมตฺถ อุปมาเภโท. เอวํ ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉยนโย เญยฺโย.

ขนฺธวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อายตนวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

อายตนวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – ทฺวาทสายตนานีติ เอตฺถ อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนานิ. จกฺขุรูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทินา กิจฺเจน อายตนฺติ อุปฏฺฐหนฺติ ฆเฏนฺติ วายมนฺติ, เต จ ปน อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตโนนฺติ วิตฺถาเรนฺติ, อิทญฺจ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ นยนฺเตว, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา ‘‘อายตนานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน, อากรฏฺเฐน, สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน, สญฺชาภิเทสฏฺเฐน, การณฏฺเฐน จ สาสเน, โลเก จ ‘‘อายตน’’นฺติ วุจฺจนฺติ. จกฺขุอาทีสุ หิ เต เต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ตทายตฺตวุตฺติตาย นิวสนฺติ, เตสุ จ อากรภูเตสุ อากิณฺณา วตฺถารมฺมณวเสน จ สโมสรนฺติ, จกฺขาทโยว เนสํ สญฺชาติเทโส, การณญฺจ, ตสฺมา นิวาสฏฺฐานาทินา อตฺเถน จกฺขาทีนิ อายตนานีติ เวทิตพฺพานิ.

จกฺขายตนนฺติอาทีสุ จกฺขตีติ จกฺขุ, รูปํ อสฺสาเทติ, วิภาเวติ จาติ อตฺโถ. รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. สุณาตีติ โสตํ. สปฺปตีติ สทฺโท, อุทาหรียตีติ อตฺโถ. ฆายตีติ ฆานํ. คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยตีติ อตฺโถ. ชีวิตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. รสนฺติ ตํ สตฺตาติ รโส, อสฺสาเทนฺตีติ อตฺโถ. กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโย, อุปฺปตฺติเทโส. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ. มนตีติ มโน. อตฺตโน ลกฺขณํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา. จกฺขุ จ ตํ ยถาวุตฺเตนตฺเถน อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ สพฺพมฺปิ วิญฺญาณํ มนายตนํ นาม. เจตสิกสุขุมรูปนิพฺพานานิ ธมฺมายตนํ นาม. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. อิเมสุ จ อายตเนสุ อตีตาทิเภทภินฺนา, กาลวินิมุตฺตา จ โลกิยโลกุตฺตรา สพฺเพ นามรูปธมฺมา, ปญฺญตฺติโย จ สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตา’’ติอาทิวจนโต (ธาตุ. ๗๑) หิ รูปารูปลกฺขณานํ ชาติชราภงฺคานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ สงฺคหิตตฺตา อิตราสมฺปิ ปญฺญตฺตีนํ ยถารหํ ตตฺถ สงฺคหิตภาโว เวทิตพฺโพติ อยเมตฺถ ธมฺมเภโท.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนีเย ตาว ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา วิปริณามธมฺมํ. รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา วิปริณามธมฺมา…เป… ธมฺมา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา วิปริณามธมฺมา’’ติ (วิภ. ๑๕๔) เอวํ วิสยิวิสยายตนวเสน อายตนานิ วุตฺตานีติ อยํ สุตฺตนฺตภาชนียนโย.

อภิธมฺมภาชนีเย ปน ปสาทวิสยายตนานิ ตาว ‘‘ตตฺถ กตมํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๑๕๖) รูปกณฺเฑ (ธ. ส. ๕๙๗) วุตฺตนเยน วิภตฺตานิ. มนายตนํ ปน เอกวิธโต ปฏฺฐาย ยาวทสวิธา เวทนากฺขนฺเธ วุตฺตนเยน วิภตฺตํ. ธมฺมายตนํ ปน ‘‘ตตฺถ กตมํ ธมฺมายตนํ? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ อสงฺขตา จ ธาตู’’ติ (วิภ. ๑๖๗) อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ตตฺถ กตโม เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา (วิภ. ๑๖๗) เวทนากฺขนฺธาทีสุ วุตฺตนเยน วิภตฺตํ. สุขุมรูปนิพฺพานานิ รูปกณฺเฑ วุตฺตนยาเนวาติ อยํ อภิธมฺมภาชนียนโย.

ปญฺหาปุจฺฉกนยํ ปน อิโต ปรํ วิตฺถารโต อทสฺเสตฺวา ติกทุกานํ อาทิอนฺเตหิ เจว วิเสสตฺถทีปเกหิ จ ติกทุเกหิ โยเชตฺวา ทสฺสยิสฺสาม, เสเสหิปิ ติกทุเกหิ โยชนานโย ขนฺเธ วุตฺตนเยน สกฺกา ญาตุนฺติ. กถํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณาติ? ทสายตนา อพฺยากตา, ทฺวายตนา สิยา กุสลา, สิยา อกุสลา, สิยา อพฺยากตา. เวทนาตฺติเก ทสายตนานิ น วตฺตพฺพานิ, มนายตนํ ติธาปิ, ธมฺมายตนํ ติธา น วตฺตพฺพญฺจ…เป… รูปายตนํ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ, นวายตนานิ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆานิ, มนายตนธมฺมายตนานิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆานิ, เอกาทสายตนานิ น เหตู, ธมฺมายตนํ สิยา เหตุ, สิยา น เหตุ…เป… เอกาทสายตนานิ สปฺปจฺจยานิ, ธมฺมายตนํ สิยา สปฺปจฺจยํ, สิยา อปฺปจฺจยํ…เป… ทสายตนานิ รูปํ, มนายตนํ อรูปํ, ธมฺมายตนํ ทฺวิธาปิ…เป… ทสายตนานิ อรณานิ, ทฺวายตนานิ สิยา สรณานิ, สิยา อรณานีติ อยํ ปญฺหาปุจฺฉกนโย.

อิทานิ ปน –

กมโต ตาวตฺตโต จ, เตสํ ทฏฺฐพฺพเภทโต;

ปาฬิมุตฺตนเยเนตฺถ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ตตฺถ กมโตติ อิธาปิ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติ. อชฺฌตฺติเกสุ หิ อายตเนสุ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆวิสยตฺตา จกฺขายตนํ ปากฏนฺติ ปฐมํ เทสิตํ, ตโต อนิทสฺสนสปฺปฏิฆวิสยานิ โสตายตนาทีนิ. อถ วา ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยเหตุภาวโต พหูปการตฺตา จกฺขุโสตายตนานิ ปฐมํ เทสิตานิ, ตโต ฆานายตนาทีนิ ตีณิ, ปญฺจนฺนมฺปิ ปน โคจรวิสยตฺตา อนฺเต มนายตนํ, จกฺขายตนาทีนํ โคจรตฺตา เตสํ อนนฺตรํ รูปายตนาทีนิ. อปิจ วิญฺญาณุปฺปตฺติการณววตฺถานโตปิ อยเมเตสํ กโม เวทิตพฺโพ. วุตฺตํ เหตํ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐, ๑๑๓; มหานิ. ๑๐๗) อยํ ตาเวตฺถ กโม.

ตาวตฺตโตติ ตาวภาวโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – จกฺขาทโยปิ หิ ธมฺมา เอว, เอวํ สติ ธมฺมายตนมิจฺเจว อวตฺวา กสฺมา ทฺวาทสายตนานิ วุตฺตานีติ เจ? ฉวิญฺญาณกายุปฺปตฺติยา ทฺวารารมฺมณววตฺถานโต อยเมเตสํ เภโท โหตีติ ทฺวาทส วุตฺตานิ. จกฺขุวิญฺญาณวีถิปริยาปนฺนสฺส หิ วิญฺญาณกายสฺส จกฺขายตนเมว อุปฺปตฺติทฺวารํ, รูปายตนเมวารมฺมณํ. ตถา อิตรานิ อิตเรสํ. ฉฏฺฐสฺส ปน ภวงฺคมนสงฺขาโต มนายตเนกเทโสว อุปฺปตฺติทฺวารํ, อสาธารณญฺจ ธมฺมายตนํ อารมฺมณนฺติ. อิติ ฉนฺนํ วิญฺญาณกายานํ อุปฺปตฺติทฺวารารมฺมณววตฺถานโต ทฺวาทส วุตฺตานีติ อยเมตฺถ ตาวตฺตตา.

ทฏฺฐพฺพเภทโตติ เอตฺถ ปน สพฺพานิ เจตานิ อายตนานิ อนาคมนโต, อนิคฺคมนโต จ ทฏฺฐพฺพานิ. น หิ ตานิ ปุพฺเพ อุทยา กุโตจิ อาคจฺฉนฺติ, นปิ อุทฺธํ วยา กุหิญฺจิ คจฺฉนฺติ, อถ โข ปุพฺเพ อุทยา อปฺปฏิลทฺธสภาวานิ อุทฺธํ วยา ปริภินฺนสภาวานิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺตเวมชฺเฌ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อวสานิ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา อนาคมนโต, อนิคฺคมนโต จ ทฏฺฐพฺพานิ. ตถา นิรีหโต, อพฺยาปารโต จ. น หิ จกฺขุรูปาทีนํ เอวํ โหติ ‘‘อโห วต อมฺหากํ สามคฺคิยํ วิญฺญาณํ นาม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ, น จ ตานิ วิญฺญาณุปฺปาทนตฺถํ ทฺวารภาเวน, วตฺถุภาเวน, อารมฺมณภาเวน วา พฺยาปารมาปชฺชนฺติ, อถ โข ธมฺมตาเวสา ยํ จกฺขุรูปาทิสามคฺคิยํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ สมฺภวนฺติ, ตสฺมา นิรีหโต, อพฺยาปารโต จ ทฏฺฐพฺพานิ. อปิจ อชฺฌตฺติกานิ สุญฺโญ คาโม วิย ทฏฺฐพฺพานิ ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตตฺตา, พาหิรานิ คามฆาตกโจรา วิย. ตถา อชฺฌตฺติกานิ ฉปาณกา วิย ทฏฺฐพฺพานิ, พาหิรานิ เตสํ โคจรา วิยาติ อยเมตฺถ ทฏฺฐพฺพเภโท. เอวํ ปาฬิมุตฺตนเยเนตฺถ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

อายตนวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ธาตุวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ธาตุวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – อฏฺฐารส ธาตุโยติ เอตฺถ วิทหติ, ธียเต, วิธานํ, วิธียเต เอตาย, เอตฺถ วา ธียตีติ ธาตุ. โลกิยา หิ ธาตุโย การณภาเวน ววตฺถิตา. อเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ นิปฺผาเทนฺติ, สตฺเตหิ จ ธียนฺเต ธารียนฺติ, ทุกฺขวิธานมตฺตเมว เจตา, เอตาหิ จ การณภูตาหิ สํสารทุกฺขํ สตฺเตหิ อนุวิธียติ, ยถาวิหิตญฺจ ทุกฺขํ เอตาเสฺวว ธียติ ฐปียตีติ เอเตหิ อตฺเถหิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ธาตุโย’’ติ วุจฺจนฺติ.

ยถา วา สรีรสงฺขาตสฺส สมุทายสฺส อวยวภูเตสุ รสโสณิตาทีสุ อญฺญมญฺญํ วิสภาคลกฺขณปริจฺฉินฺเนสุ ธาตุสมญฺญา, เอวเมเตสุปิ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส อตฺตภาวสฺส จกฺขาทีสุ ธาตุสมญฺญา เวทิตพฺพา. โลกิยโลกุตฺตรสาธารณตฺถวเสน ปน อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. นิชฺชีวมตฺตานเมตํ อธิวจนํ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน จกฺขุ จ ตํ ธาตุ จาติ จกฺขุธาตุ. เอวํ เสเสสุปีติ อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ อายตเนสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อปิจ ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนทฺวยวิญฺญาณํ มโนธาตุ นาม. ปญฺจวิญฺญาณมโนธาตุวชฺชิตํ ปน สพฺพมฺปิ วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนีเย ตาว – ‘‘ปถวีธาตุ อาโป เตโช วาโย อากาสวิญฺญาณธาตู’’ติ ฉ ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา อาทิโต ปญฺจ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน, ปจฺฉิมา จ ฉ วิญฺญาณวเสน วิภตฺตา, อปราปิ ‘‘สุขธาตุ ทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขาอวิชฺชาธาตู’’ติ ฉ ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา ตถา ตถา วิภตฺตา, ปุน อปราปิ ‘‘กามธาตุ พฺยาปาทวิหึสาเนกฺขมฺมอพฺยาปาทอวิหึสาธาตู’’ติ ฉ ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา, เอวํ ตีหิ ฉกฺเกหิ ปจฺเจกํ เตภูมกา อฏฺฐารส ธาตุโย สรูปโต, ลกฺขณาหารโต, นิสฺสยวิสยปโยควินาภาวาทิโต จ วุตฺตาติ เวทิตพฺพาติ อยํ สุตฺตนฺตภาชนียนโย.

อภิธมฺมภาชนีเย ปน สรูเปเนว อฏฺฐารส ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา ปสาทวิสยธาตุโย อายตเน วุตฺตนเยน วิภตฺตา, สตฺต วิญฺญาณธาตุโย ปน –

‘‘ตตฺถ กตมา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. อยํ วุจฺจติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… กายวิญฺญาณธาตุ.

‘‘ตตฺถ กตมา มโนธาตุ? จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… กายวิญฺญาณธาตุยา…เป… นิรุทฺธสมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโร อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… อยํ วุจฺจติ มโนธาตุ.

‘‘ตตฺถ กตมา ธมฺมธาตุ? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, อสงฺขตา จ ธาตุ…เป… อยํ วุจฺจติ ธมฺมธาตุ.

‘‘ตตฺถ กตมา มโนวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตรา อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ…เป… อยํ วุจฺจติ มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๔) –

เอวํ วิภตฺตา. ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโรติ เอตฺถ ปญฺจวิญฺญาณวิสเยสุ สพฺพธมฺเมสูติ เอวํ อตฺโถ คเหตพฺโพ. มโนธาตุยาปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธสมนนฺตราติ เอตฺถ ปน ปิ-กาโร สมฺปิณฺฑนตฺโถ, ตสฺมา มโนธาตุยาปิ สนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนาทิมโนวิญฺญาณธาตุยาปีติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ. มนญฺจ ปฏิจฺจาติอาทีสุ มโนทฺวาเร ภวงฺคมนญฺเจว จตุภูมกธมฺมารมฺมณญฺจ ปฏิจฺจ สหาวชฺชนกชวนํ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. อยํ อภิธมฺมภาชนียนโย.

ปญฺหาปุจฺฉกนเย ปน อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณาติ? โสฬส ธาตุโย อพฺยากตา, เทฺว ธาตุโย ติธาปิ โหนฺติ…เป… ทส ธาตุโย เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา, ปญฺจ ธาตุโย วิปากา, มโนธาตุ สิยา วิปากา, สิยา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา, เทฺว ธาตุโย ติธาปิ โหนฺติ. ทส ธาตุโย อุปาทินฺนุปาทานิยา, สทฺทธาตุโย อนุปาทินฺนุปาทานิยา, ปญฺจ ธาตุโย สิยา อุปาทินฺนุปาทานิยา, สิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา, เทฺว ธาตุโย ติธาปิ…เป… ทส ธาตุโย สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อุปฺปาทิโน, สทฺทธาตุ สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อนุปฺปนฺนา, สิยา น วตฺตพฺพา อุปฺปาทิโนติ, ฉ ธาตุโย ติธาปิ. ธมฺมธาตุ ติธาว…เป… รูปธาตุ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา, นว ธาตุโย อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา, อฏฺฐ ธาตุโย อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา. สตฺตรส ธาตุโย น เหตู, ธมฺมธาตุ ทฺวิธาว…เป… โสฬส ธาตุโย อรณา, เทฺว ธาตุโย ทฺวิธาปีติ อยํ ปญฺหาปุจฺฉกนโย.

อิทานิ ปเนตาสํ –

กมตาวตฺตโต ทฏฺฐพฺพา, ปจฺจยานํ วิภาคโต;

ธาตูนมิธ วิญฺเญยฺโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ กมโต ตาว อิธาปิ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติ. โส จ ปนายํ เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสน วุตฺโต. จกฺขุธาตุ รูปธาตูติ อิทํ หิ ทฺวยํ เหตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ อิทํ ผลํ. เอวํ สพฺพตฺถ. อยํ ตาเวตฺถ กโม.

ตาวตฺตโต ปน ยา อิธ สุตฺตนฺตภาชนีเย ตีหิ ฉกฺเกหิ วุตฺตา ธาตุโย เจว, เตสุ เตสุ สุตฺตาภิธมฺมปเทเสสุ ‘‘อาภาธาตุ…เป… อเนกธาตุนานาธาตุโลโก’’ติอาทินา อาคตา จาติ อญฺญาปิ พหุธาตุโย ทิสฺสนฺติ, ตาสมฺปิ วเสน ปริจฺเฉทํ อวตฺวา กสฺมา อฏฺฐารเสว วุตฺตาติ? ตาสมฺปิ ตทนฺโตคธตฺตา.

อปิจ วิชานนสภาเว วิญฺญาเณ ชีวสญฺญีนํ ตสฺสา จกฺขุวิญฺญาณาทิเภเทน อเนกตํ, จกฺขุรูปาทิปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อนิจฺจตญฺจ ปกาเสตฺวา ตสฺมึ ทีฆรตฺตานุสยิตชีวสญฺญาสมูหนนตฺถญฺจ อฏฺฐารเสว วุตฺตา. กิญฺจ ภิยฺโย – เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน จ. เวเนยฺยา หิ อรูปมูโฬฺห รูปมูโฬฺห อุภยมูโฬฺหติ ติวิธา โหนฺติ. เตสํ ติณฺณมฺปิ ยถากฺกมํ นาติสงฺเขปวิตฺถารโต อรูปเภทวิภาวินี ขนฺธเทสนา, รูปเภทวิภาวินี อายตนเทสนา, ตทุภยเภทวิภาวินี ธาตุเทสนา สปฺปายาติ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน อฏฺฐารเสว วุตฺตาติ. วุตฺตญฺจ –

‘‘สงฺเขปวิตฺถารนเยน ตถา ตถา หิ,

ธมฺมํ ปกาสยติ เอส ยถา ยถาสฺส;

สทฺธมฺมเตชวิหตํ วิลยํ ขเณน,

เวเนยฺยสตฺตหทเยสุ ตโม ปยาตี’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๓);

อยเมตฺถ ตาวตฺตตา.

ทฏฺฐพฺพโต ปเนตา สพฺพาปิ สงฺขตา ธาตุโย ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโต, ธุวสุภสุขตฺตภาวสุญฺญโต, ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต จ ทฏฺฐพฺพา. วิเสสโต ปเนตฺถ เภริตลํ วิย จกฺขุธาตุ ทฏฺฐพฺพา, ทณฺโฑ วิย รูปธาตุ, สทฺโท วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา ติสฺโสปิ เจตา ยถากฺกมํ อาทาสตลมุขมุขนิมิตฺตานิ วิย. ตถา ติลยนฺตจกฺกเตลานิ วิย, อธรารณีอุตฺตรารณีอคฺคี วิย จ ทฏฺฐพฺพา. เอส นโย โสตธาตุอาทีสุปิ. มโนธาตุ ปน ยถาสมฺภวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา. ธมฺมธาตุยํ ปน เวทนา สลฺลสูลมิว, สญฺญา ริตฺตมุฏฺฐิ วิย, สงฺขารา วิสรุกฺขมิว, สุขุมรูปํ ขุรจกฺกํ วิย, อสงฺขตา ธาตุ เขมนฺตภูมิ วิย จ ทฏฺฐพฺพา, มโนวิญฺญาณธาตุ ปน มกฺกโฏ วิย, อสฺสขฬุงฺโก วิย, ยตฺถกามนิปาติโต เวหาสกฺขิตฺตทณฺโฑ วิย, รงฺคนโฏ วิย จ ทฏฺฐพฺพา. อยเมตฺถ ทฏฺฐพฺพตา.

ปจฺจยานํ วิภาคโต ปเนตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา จกฺขุ นิสฺสยปจฺจโย, รูปํ อารมฺมณปจฺจโย, กิริยามโนธาตุ อนนฺตรปจฺจโย, ตโย อรูปิโน ขนฺธา สหชาตปจฺจโย. เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. มโนวิญฺญาณธาตุยา ปน มโนธาตุ อนนฺตรปจฺจโย, ธมฺมธาตุ อารมฺมณปจฺจโย, สมฺปยุตฺตนิสฺสยสหชาตาทิปจฺจโยติ อยํ ปจฺจยวิภาโค. เอวํ วิญฺเญยฺโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ธาตุวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สจฺจวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

สจฺจวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ เอตฺถายํ สจฺจ-สทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๒๔) วาจาสจฺเจ. ‘‘สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓) วิรติสจฺเจ. ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๑) ทิฏฺฐิสจฺเจ. ‘‘เอกํ หิ สจฺจํ, น ทุติยมตฺถี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๐) ปรมตฺถสจฺเจ, นิพฺพาเน เจว มคฺเค จ. ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๑๖) อริยสจฺเจ. สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตติ. เกนฏฺเฐน สจฺจานิ? ตถฏฺเฐน. โกยํ ตถฏฺโฐ นาม? โย ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขมานานํ มายาว วิปรีโต, มรีจีว วิสํวาทโก, ติตฺถิยานํ อตฺถา วิย อนุปลพฺภมานสภาโว จ น โหติ, อถ โข พาธนปฺปภวสนฺตินิยฺยานภูเตน ตจฺฉาวิปรีตภูตภาเวน อริยญาณสฺส โคจโร โหติ. อยํ ตถฏฺโฐ สจฺจฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺจ –

‘‘อิติ ตจฺฉาวิปลฺลาสภูตภาวํ จตูสุปิ;

ทุกฺขาทีสฺววิเสเสน, สจฺจฏฺฐํ อาหุ ปณฺฑิตา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙; สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๑๔).

อริยานิ จ ตานิ สจฺจานิ จาติ อริยสจฺจานิ. อริยานีติ อุตฺตมานิ, อวิสํวาทกานีติ อตฺโถ. อริเยหิ พุทฺธาทีหิ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานิ สจฺจานิ, อริยสฺส วา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺตกานิ สจฺจานิ เตน อุปฺปาทิตตฺตา, ปกาสิตตฺตา จ, อริยภาวกรานิ วา สจฺจานิ เตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตติ อริยสจฺจานิ. ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทีสุ ปน ทุ-อิติ อยํ สทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตํ หิ ปุตฺตํ ‘‘ทุปุตฺโต’’ติ วทนฺติ. ขํ-สทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉํ หิ อากาสํ ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ อเนโกปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํ พาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต, ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา, ตุจฺฉตฺตา จ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วุจฺจติ. สํ-อิติ จ อยํ สทฺโท ‘‘สมาคโม, สเมต’’นฺติอาทีสุ สํโยคํ ทีเปติ. อุ-อิติ อยํ สทฺโท ‘‘อุปฺปนฺนํ อุทิต’’นฺติอาทีสุ อุปฺปตฺตึ. อย-สทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการณนฺติ ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ วุจฺจติ.

ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิ-สทฺโท อภาวํ, โรธ-สทฺโท จารกํ ทีเปติ, ตสฺมา อภาโว เอตฺถ, เอตสฺมึ วา อธิคเต สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขนิโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา, ตปฺปฏิปกฺขตฺตา จาติ ‘‘ทุกฺขนิโรธ’’นฺติ วุจฺจติ, ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา. จตุตฺถํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, สตฺตํ วา ตํ คมยติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขตฺตา, ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา, ตสฺมา ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ.

อปิจ ทุกฺขาทีนํ จตฺตาโร จตฺตาโร อตฺถา วิภตฺตา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เย ทุกฺขาทีนิ อภิสเมนฺเตหิ อภิสเมตพฺพา. ยถาห –

‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ …เป… นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ…เป… มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อาธิปเตยฺยฏฺโฐ…เป… อนญฺญถา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๘).

เอวํ วิภตฺตานํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน ทุกฺขาทีนิ เวทิตพฺพานิ. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปน ตณฺหาวชฺชิตา สพฺพโลกิยธมฺมา, สํกิเลสิกวชฺชิตา วา ทุกฺขสจฺจํ นาม, ตณฺหา ปน สพฺพา อกุสลา วา โลกิยกุสลา วา ธมฺมา สมุทยสจฺจํ นาม, นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ นาม, โลกุตฺตรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานิ อฏฺฐมคฺคงฺคานิ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ นาม. อิเมหิ ปน มคฺคงฺเคหิ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เจว สามญฺญผลานิ เจตฺถ อสงฺคหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) วจนโต สงฺขารทุกฺขสงฺคหิตานิปิ. ยาย ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเตน น โหนฺติ, ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ น วุจฺจนฺติ, ตานิ ฐเปตฺวา สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อยํ ธมฺมเภโท.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนีเย ทุกฺขสจฺจํ ตาว –

‘‘ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ? ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, มรณมฺปิ ทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสาปิ ทุกฺขา, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (วิภ. ๑๙๐) –

อุทฺทิสิตฺวา วิภตฺตํ. ตตฺถ ทุกฺขํ ติวิธํ โหติ ทุกฺขทุกฺขํ วิปริณามทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขนฺติ. ตตฺถ ทุกฺขทุกฺขํ ทุวิธํ ปริยายทุกฺขํ นิปฺปริยายทุกฺขนฺติ. ตตฺถ กายิกเจตสิกทุกฺขโทมนสฺสเวทนา นิปฺปริยายทุกฺขํ นาม, ตทวเสสา ปน ทุกฺขทุกฺขสฺส วตฺถุภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ปริยายทุกฺขํ นาม. สุขโสมนสฺสเวทนา วิปริณามทุกฺขํ นาม. สพฺเพ ปน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, สพฺพสงฺขตา วา สงฺขารทุกฺขํ นาม. อิเมสํ ติณฺณํ ทุกฺขานํ วเสน ยถาโยคํ ตีสุ ภเวสุ ชาติอาทีนํ ทุกฺขทุกฺขตา เวทิตพฺพา. กามภวสฺมึ หิ ชาติ ตาว สยํ น ทุกฺขา, อปายคติมนุสฺสคติอาทีสุ ปน นิรยคฺคิสนฺตาปาทิมูลกํ, คพฺโภกฺกนฺติกาทิมูลกํ, ชิฆจฺฉาปิปาสาทิมูลกญฺจ ทุกฺขํ ตสฺส สพฺพสฺส กายิกเจตสิกทุกฺขสฺส วตฺถุภาเวน ปริยายโต ทุกฺขนฺติ. ตถา ชรามรณาทโยปิ. เกวลํ ชรา กายทุพฺพลตามูลสฺส, ปุตฺตทาราทิปริภวมูลสฺส จ, มรณํ ปน มารณนฺติกเวทนาภูตสฺส, นิรยาทิคตินิมิตฺตทสฺสนมูลสฺส จ ทุกฺขสฺส วตฺถุภาวโต, โสกาทโย โสกาทิมูลสฺส กายิกเจตสิกทุกฺขสฺส วตฺถุภาวตฺตา เจว สยํ ทุกฺขตฺตา จ ทุกฺขาติ เวทิตพฺพา. วิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขตา เจสํ ปสิทฺธาเยว. เอวํ กามภเว ชาติอาทีนํ ตีหิปิ ทุกฺเขหิ ทุกฺขตา เวทิตพฺพา. รูปารูปภเวสุ ปน ยสฺมา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา น สนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ ชาติอาทีนํ วิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขวเสน จ ทุกฺขตา เวทิตพฺพา, น ทุกฺขทุกฺขวเสนาติ อยํ ทุกฺขสจฺเจ นโย.

สมุทยสจฺจํ ปน ‘‘กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา’’ติ (วิภ. ๒๐๓) ตตฺตกเมว อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สา โข ปเนสา ตณฺหา กตฺถ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ (วิภ. ๒๐๓) ปุจฺฉิตฺวา ฉนฺนํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยวิสยวิญฺญาณผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาตณฺหาวิตกฺกวิจารานํ วิสยภูตานํ วเสน ตณฺหาย ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ อุปฺปตฺตึ ปกาเสตฺวา วิตฺถารโต วิภตฺตํ.

นิโรธสจฺจํ ปน ‘‘ตสฺสา เอว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย’’ติ (วิภ. ๒๐๔) วตฺวา ปุน ‘‘สา โข ปเนสา ตณฺหา กตฺถ นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. ๒๐๔) ปุจฺฉิตฺวา สมุทยสจฺเจ วุตฺตอินฺทฺริยาทีนํ วเสน ปฏิโลมโต ตณฺหาย นิโรธํ ปกาเสตฺวา วิตฺถารโต วิภตฺตํ. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรโธติอาทีนิ ปทานิ นิพฺพานเววจนานิ. นิพฺพานํ หิ อาคมฺม ตณฺหา อเสสา วิรชฺชติ, นิรุชฺฌติ, จชียติ, ปฏินิสฺสชฺชียติ, มุจฺจติ, น อลฺลียติ, ตสฺมา ‘‘อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย’’ติ วุจฺจติ. เอกเมว หิ นิพฺพานํ, นามานิ ปนสฺส สพฺพสงฺขตานํ นามปฏิปกฺขวเสน อเนกานิ โหนฺติ.

นนุ ปาเฏกฺกํ นิพฺพานํ นาม นตฺถิ, กิเลสกฺขยมตฺตเมว นิพฺพานํ, เตเนว จ ตาสุ ตาสุ สุตฺตาภิธมฺมเทสนาสุ ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๑๔) วุตฺตนฺติ เจ? น, อรหตฺตนิพฺพานานํ เอกตาปชฺชนโต. อรหตฺตมฺปิ หิ ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อิทํ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๔) ราคาทีนํ ปริกฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปจาเรน อรหตฺตํ ราคกฺขยาทิภาเวน วุจฺจติ, ตถา ราคาทีนํ ขยเหตุตฺตา นิพฺพานมฺปิ ราคกฺขยาทิภาเวน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. อิตรถา นิพฺพานสฺส พหุตฺตํ อาปชฺชติ ราคาทีนํ พหุนฺนํ ขยสฺสาปิ พหุตฺตา. สพฺพกิเลสานมฺปิ ขยสฺส เอกตฺเตน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐิอาทีนํ ขเย สพฺพกิเลสกฺขโย อาปชฺชติ, โอฬาริกตฺตญฺจสฺส สิยา ติรจฺฉานานมฺปิ อุปฺปนฺนราคกฺขยสฺส ปากฏตฺเตน นิพฺพานปฺปตฺติโต, โคตฺรภูกฺขเณปิ จ ราคาทิกฺขโย โหติ โคตฺรภุโน นิพฺพานวิสยตฺตา, มคฺคสฺส ปน นิพฺพานารมฺมณตาอปฺปสงฺโค. น หิ อตฺตนา เขปิยมานกิเลสกฺขยมารพฺภ มคฺโค อุปฺปชฺชติ, อภาโว จสฺส อาปชฺชติ ราคาทิกฺขยภูตสฺส ปน อภาวสฺส ปกฺขวเสน ตุจฺฉรูปตฺตา, ตสฺสาปิ ภาวตฺตาภาวาว วิเวกลกฺขณํ น สิยา, สงฺขตตา จสฺส สิยา. น หิ กทาจิ อุปลพฺภมานํ อสงฺขตํ ภวิตุมรหติ สพฺเพสมฺปิ อเหตุกตฺตาปตฺติโต, สงฺขตตฺเตปิ จสฺส น นิพฺพานตฺตํ อุปฺปตฺติชราภงฺคสมงฺคิตาย ทุกฺขตฺตา, ตถา จ อภาวสฺสาปิ อภาโว, อนวฏฺฐานญฺจ ขีณานมฺปิ ราคาทีนํ ปุน อุปฺปชฺชนํ เยสํ เตสเมว อภาโว อภาวสฺส วินฏฺฐตฺตา.

อปิจ การณนฺตเรน วา ภาเว อุปฺปนฺเน ราคาทีนํ น กาจิ หานิ โหติ. น หิ อญฺญสฺสุปฺปตฺติยํ อญฺญํ วิคจฺฉติ. อภาโว ภาวสฺส วิโรธิ, วิโรธิสนฺนิธาเน จ อิตรํ วิคจฺฉตีติ เจ? กิมิทํ วิคมนํ นาม. ยทิ ตมฺปิ ภาวรูปํ, สมานโทสตา จสฺส สิยา อนวฏฺฐานญฺจ, น จ อตฺถสิทฺธิ. ยทิ ตุจฺฉรูปํ, กึ ปฐมเมวสฺส ตุจฺฉรูปตาย อุปคตาย ทูรมฺปิ คนฺตฺวา อุปคนฺตพฺพาติ สิทฺธา, ราคาทิกฺขยภูตสฺส นิพฺพานสฺส ตุจฺฉรูปตาย อภาโว, น จ อภาโว เอว นิพฺพานํ. อตีตานาคตโทสานมภาเว นิพฺพานปฺปตฺติยา อภาวโต วตฺตมานานญฺจ อภาโว นาม. อภาโว นาม น กิเลสวิคมมตฺโต, อปิ ตุ อนุปฺปตฺติภาเวน. อจฺจนฺตวิคโม นิพฺพาเนนาปิ สมฺปาทียตีติ เจ? น, ตสฺส การณภาวา. วิปสฺสนา การณมิติ เจ? น, อตฺตาทิวิกปฺปชนกสงฺขตธมฺมทสฺสเนน วินา อนตฺตาทิวิกปฺปภูตาย วิปสฺสนาย อนุปฺปตฺติโต. ยทิ หิ อุปฺปชฺเชยฺย, ตาย สพฺเพปิ สตฺตา วิมุตฺตา เอว สิยุํ, โน จ กทาจิ น ปุจฺเฉยฺย วิรุทฺธธมฺมทสฺสนาภาวา. น หิ ทสฺสนํ วินา วิกปฺโป สมฺภวติ, น จ อตฺตาติ วิกปฺปชนกรูปาทิทสฺสนเมว ตพฺพิรุทฺธวิกปฺปชนกํ โหติ. พุทฺธานญฺจ ปรมฺปโรปเทเสน รูปาทีสุ วิปสฺสนาวิกปฺโป อุปฺปชฺชตีติ เจ? น, เตสมฺปิ วิรุทฺธทสฺสนาภาเวน วิปสฺสนาวิกปฺปานุปฺปตฺติโต. น หิ ยาทิสาย การณสามคฺคิยา ยาทิสํ การิยํ อุปฺปชฺชติ, ตาทิสาย เอว ตพฺพิรุทฺธํ อุปฺปชฺชติ อเหตุกตฺตปฺปสงฺคโต. น จ วิรุทฺธทสฺสนาภาเวน เอกสฺส วิปสฺสนาวิกปฺปชนกสามตฺถิยาภาวโต ตาทิสานํ ปรมฺปรายปิ ตพฺภาโว, ตทุปเทโส จ สมฺภวติ. ติลกฺขณูปเทสนานนฺตริกตาย ปน พุทฺธานํ นิพฺพานสจฺฉิกิริยา สิทฺธิ, เตเนวสฺส กิเลสานมจฺจนฺตปฺปหานสฺส, วิปสฺสโนปเทสสามตฺถิยสฺส จ สิทฺธีติ นิพฺพานเมว ตทุภยการณํ, นาญฺญนฺติ คเหตพฺพํ.

กสฺมา ปน นิพฺพานทสฺสเนน ราคาทีนํ อจฺจนฺตปฺปหานํ, ติลกฺขณญฺจ โหติ. น หิ อญฺญสฺส ทสฺสเนน อิตรราคปฺปหานํ, ติลกฺขณญาณญฺจ ยุตฺตนฺติ? น, อสงฺขตทสฺสเนน สงฺขตสฺส วา โทสสฺส วา ปากฏตฺตา. ทิฏฺฐอจฺจนฺตสุขานํ หิ วฏฺฏสุเข, ตนฺนิสฺสยารมฺมณาทีสุ จ สุขาภิมาโน, วฏฺฏาภิรติ จ ปหียติ ทิฏฺฐปรตีรสฺส นาวิกสฺส นาวาเยกเทเส สุขาภิมานาภิรติโย วิย. อปิจ สงฺขตธมฺเมสุ อลฺลินา ราคาทโย อสงฺขตธมฺเม สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ อคฺคิกฺขนฺเธ วิย มกฺขิกา, ถเล วิย จ ชลจรา, นิพฺพานทสฺสเนน ปหีนโทสสฺส จิตฺตสฺส ยาถาวโต เตสุ สงฺขเตสุ ติลกฺขณทสฺสนํ สมฺภวติ เภสชฺชาเลเปน วิหตกาจติมิราทิโทสสฺส จกฺขุโน ฆฏาทิรูปทสฺสนํ วิย, ทิฏฺฐโทเสสุ จสฺส สงฺขาเรสุ น ปุน ราคาทีนมุปฺปตฺติ ญาตา สุจิภาเว วิย วจฺจกูเปติ เวทิตพฺพํ.

กสฺมา ปน เกสญฺจิ สตฺตานํ เอว นิพฺพานสจฺฉิกิริยาสมฺภโว, น สพฺเพสนฺติ? อนาทิพุทฺธปรมฺปโรปเทสสาเปกฺขตฺตา, เตสญฺจ อุปเทสกานํ สพฺพตฺถ สพฺพทา อภาวโต, โสตูนญฺจ ขณสมฺปตฺติยา อจฺจนฺตทุลฺลภตฺตา, จกฺกวาฬานญฺจ อนนฺตตฺตา, ตสฺมา เกจิ เอว พุทฺธุปฺปาทกาเล ติลกฺขโณปเทสลาเภน นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ, น สพฺเพติ คเหตพฺพํ.

กถํ ปเนตฺถ ราคาทีนํ อจฺจนฺตวิคโม นิพฺพาเนน สาธียตีติ? น ตาว โส, อตีตานาคตานํ เตสมิทานิ อภาวา, ปุพฺเพ จ ตสฺส วิชฺชมานตฺตา, วตฺตมานานํ สรสนิโรธโต. กถญฺจสฺส ตุจฺฉรูปสฺส นิพฺพานสฺส เหตุตฺเต ยถาวุตฺตโทสานมวสโรติ เจ? น, ตสฺส ภาวรูปตฺตา. ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา หิ นิพฺพานมารพฺภ อนุสยาชนนภาเวน อุปฺปนฺนมคฺคา เอว กิเลสานมนุปฺปาทนิโรโธ ตทุปฺปตฺติยา อายตึ อุปฺปชฺชนารหานํ อนุปฺปตฺติโต อคฺคิสนฺนิธาเน องฺกุราชนกภาเวน อุปฺปนฺนสาลิกฺขนฺธสฺส พีชตาภาวรูปตา วิย. น หิ อภาโว นาม โกจิ ปรมตฺถโต อตฺถิ, โย การเณน ชนียติ ตพฺพิรุทฺธกฺขณุปฺปาทนภาโววุปฺปาทนํ อเนกกฺขณุปฺปาทเนน ขนฺธการาภาวุปฺปาทนํ วิย, ตสฺมา กิเลสานํ อนุปฺปตฺตินิโรธสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส อุปนิสฺสยตฺตา อุปนิสฺสโยปจาเรน นิพฺพานํ ‘‘อเสสวิราคนิโรโธ’’ติอาทินา วุตฺตํ. สรูเปเนว กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจ? อภิสุขุมตฺตา, อนุปลทฺธปุพฺพตฺตา จ, สุขุมตา จสฺส ภควโต อปฺโปสฺสุกฺกตาวจนโต, อริเยน จกฺขุนา ปสฺสิตพฺพโต จ เวทิตพฺพา.

เอตฺถ ปน ปรวาที อาห – ‘‘นตฺเถว นิพฺพานํ อนุปลพฺภนียโต’’ติ. น อนุปลพฺภนียํ ตสฺส สิทฺธตฺตา. อุปลพฺภติ หิ ตํ ตทนุรูปปฏิปตฺติยา อริเยหิ. อปิจ นิพฺพานํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ สพฺพสตฺตานํ วิรุทฺธธมฺมานํ ภาเวน อปวคฺคาภาวปฺปสงฺคโต. น จ ตํ ยุตฺตํ อุณฺหาทิปฏิปกฺขสฺส สีตาทิโน วิย ภวปฏิปกฺขสฺส นิพฺพานสฺสปิ อวสฺสํภาวา. วุตฺตญฺจ –

‘‘ยถาปิ อุเณฺห วิชฺชนฺเต, อปรํ วิชฺชติ สีตลํ;

เอวํ ติวิธคฺคิ วิชฺชนฺเต, นิพฺพานํ อิจฺฉิตพฺพก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๑๑) –

อาทิ. อจฺจนฺตนิโรธเหตุโน วิปสฺสโนปเทสสฺส ทสฺสนโต จ อตฺเถว นิพฺพานํ ตํ วินา ตสฺสาสมฺภวโตติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตเทตํ ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต อปฺปภวํ, ตโตว อชรามรณํ, นิจฺจญฺจ โหตีติ อณุอาทีนมฺปิ นิจฺจภาวปตฺติ นิพฺพานสฺเสว นิจฺจตฺตาติ เจ? น, ภินฺนาธิกรณตฺเตน เหตุลกฺขณสฺสานุปปตฺติโต. อณุอาทีนมฺปิ อสงฺขตตา อิติ เจ? น, อสงฺขตตาสิทฺธิโต อสงฺขตานญฺจาเนกตฺตานุปปตฺติโต. ยทิ หิ อสงฺขตํ นาม ภเวยฺย, เอเกเนว ภวิตพฺพํ เทสกาลสภาวเภทสฺส การณเภทกตฺตา, ภินฺนสภาวานมฺปิ อเหตุกตฺเต อติปฺปสงฺคโต.

สงฺขเตหิ สภาวภินฺนสฺส นิพฺพานสฺส กถํ อเหตุกตาติ เจ? อสงฺขตสภาเวน สงฺขตสภาเวหิ ภินฺนสฺส การณานเปกฺขตฺตา. อสงฺขตตฺเต หิ สมาเน ภวสภาวเภโท การณเภทํ สูจยติ, ตสฺมา เอกเมว นิจฺจํ ภวิตุมรหติ, ตญฺจ ยถาวุตฺตยุตฺติโต, สพฺพญฺญุวจนโต จ ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ นิพฺพานเมว. วุตฺตํ เหตํ ภควตา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อิติวุ. ๔๓). อยํ ทุกฺขนิโรธสจฺเจ นโย.

อิตรํ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถารโต วิภตฺตํ. วินิจฺฉโย ปเนตฺถ มคฺคงฺควิภงฺเค อาวิ ภวิสฺสตีติ อยํ สุตฺตนฺตภาชนียนโย.

อภิธมฺมภาชนีเย ปน –

‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ ทุกฺขํ ทุกฺขสมุทโย ทุกฺขนิโรโธ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา. ตตฺถ ตณฺหา ทุกฺขสมุทโย. อวเสสา สาสวธมฺมา…เป… ทุกฺขํ. ตณฺหาย ปหานํ ทุกฺขนิโรโธ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ (วิภ. ๒๐๖) –

วตฺวา อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ วิตฺถารโต นิทฺทิสิตฺวา ‘‘อวเสสา ธมฺมา ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย สมฺปยุตฺตา’’ติ (วิภ. ๒๐๖ อาทโย) เอวํ ปฐมวาเร จตฺตาริ สจฺจานิ วิภตฺตานิ. ตานิ ปุน อปเรหิปิ ‘‘ตณฺหา, อวเสสา จ กิเลสา สมุทโย, ตถา ตณฺหา, อวเสสา จ กิเลสา, อวเสสา จ อกุสลา สมุทโย, ตถา ตณฺหา, อวเสสา จ กิเลสา, อวเสสา จ อกุสลา, ตีณิ จ กุสลมูลานิ, สาสวานิ สมุทโย, ตถา ตณฺหา, อวเสสา จ กิเลสา, อวเสสา จ อกุสลา, ตีณิ จ กุสลมูลานิ, สาสวานิ, อวเสสา จ สาสวกุสลธมฺมา สมุทโย. อวเสสา สาสวธมฺมา ทุกฺขํ, ตสฺส ตสฺส สมุทยสฺส ปหานํ นิโรโธ, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปทา’’ติ อิเมหิ วาเรหิ วิภตฺตานิ. ตตฺถ ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ อวตฺวา นิปฺปเทสโต ปจฺจยสงฺขาตํ สมุทยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจานี’’ติ วุตฺตํ. อริยสจฺเจสุ หิ ตณฺหาว สมุทโย, น อิตเร. น จ เกวลํ ตณฺหาว ทุกฺขํ สมุทาเนติ, อวเสสา กุสลากุสลาปิ ปจฺจยํ สมุทาเนนฺติเยวาติ เตปิ สมุทยโต ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจานิ’’เตฺวว วุตฺตํ. ตโต ปรํ ยสฺมา อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคว ปฏิปทาติ. สมฺปยุตฺตา ปน ผสฺสาทโย สพฺเพปิ ธมฺมา ปฏิปทา เอว, ตสฺมา ตํ นยํ ทสฺเสตุํ สพฺพสงฺคาหิกวาเรปิ สพฺพานิ วิภตฺตานิ. เอตฺถ หิ อริยธนาเนว สงฺคหิตานิ. เสสํ สทิสเมวาติ อยํ อภิธมฺมภาชนียนโย.

ปญฺหาปุจฺฉกนเย ปน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา? สมุทยสจฺจํ อกุสลํ, นิโรธสจฺจํ อพฺยากตํ, ทุกฺขสจฺจํ ติธาปิ. สมุทโย สวิตกฺกสวิจาโร, นิโรโธ อวิตกฺกอวิจาโร, มคฺโค ติธาปิ, ทุกฺขํ ติธาปิ, น วตฺตพฺพํ จ. ตีณิ สจฺจานิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆานิ, ทุกฺขํ ติธาปิ. สมุทโย เหตุ, นิโรโธ น เหตุ, เสสา ทฺวิธาปิ. เทฺว สจฺจานิ โลกิยานิ, มคฺคนิโรธา โลกุตฺตรา. สมุทยสจฺจํ สรณํ, เทฺว สจฺจานิ อรณานิ, ทุกฺขํ ทุวิธาปิ. อยํ ปญฺหาปุจฺฉกนโย. อิทานิ ปเนตฺถ –

กมโตนูนาธิกโต, ลกฺขณาทีหิ สุญฺญโต;

ญาณกิจฺโจปมา เญยฺโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ กมโต ตาว อิธาปิ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติ. เอตฺถ โอฬาริกตฺตา, สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยนฺติ ทุกฺขสจฺจํ ปฐมํ วุตฺตํ, ตโต ตสฺเสว เหตุทสฺสนตฺถํ สมุทยสจฺจํ, ตโต ‘‘เหตุนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ ญาปนตฺถํ นิโรธสจฺจํ, ตทธิคมุปายทสฺสนตฺถํ อนฺเต มคฺคสจฺจํ. ภวสุขสฺสาทคธิตานํ สํเวคชนนตฺถํ ปฐมํ ทุกฺขมาห, ตโต ‘‘ภวํ เนว อเหตุกํ อาคจฺฉติ, น อิสฺสรนิมฺมานาทินา โหติ, อิโต ปน โหตี’’ติ ญาปนตฺถํ สมุทยสจฺจํ, ตโต สเหตุเกน ทุกฺเขน อภิภูตตฺตา สํวิคฺคมานสานํ ตนฺนิสฺสรณทสฺสเนน อสฺสาสชนนตฺถํ นิโรธํ, ตโต นิโรธสมฺปาปกํ มคฺคนฺติ อยเมตฺถ กโม.

อนูนาธิกโต ปน กสฺมา จตฺตาริ เอว สจฺจานีติ เจ? ตโต อญฺญสฺส อสมฺภวโต, อญฺญตรสฺส จ อนปเนยฺยโต. อปิจ ปวตฺติมาจิกฺขนฺโต ภควา สเหตุกํ อาจิกฺขติ, นิวตฺติญฺจ สอุปายํ. อิติ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตูนํ เอตปรมโต จตฺตาริ เอว วุตฺตานีติ อยเมตฺถานูนาธิกโต.

ลกฺขณาทีหิ ปเนตฺถ ลกฺขณโต พาธนลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ. ปภวลกฺขณํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกรณรสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํ. สนฺติลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. นิยฺยานลกฺขณํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปหานกรณรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานํ. อปิจ ปวตฺติปวตฺตกนิวตฺตินิวตฺตกลกฺขณานิ ปฏิปาฏิยา, ตถา สงฺขตตณฺหาอสงฺขตทสฺสนลกฺขณานิ จาติ อิมาเนตฺถ ลกฺขณานิ.

สุญฺญโต ปเนตานิ ยถากฺกมํ เวทกการกนิพฺพุตคมกาภาวโต สุญฺญานิ. วุตฺตญฺจ –

‘‘ทุกฺขเมว หิ, น โกจิ ทุกฺขิโต,

การโก น, กิริยาว วิชฺชติ;

อตฺถิ นิพฺพุติ, น นิพฺพุโต ปุมา,

มคฺคมตฺถิ, คมโก น วิชฺชตี’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙);

อถ วา –

ธุวสุภสุขตฺตสุญฺญํ,

ปุริมทฺวยมตฺตสุญฺญมมตปทํ;

ธุวสุภสุขอตฺตวิรหิโต,

มคฺโค อิติ สุญฺญโต เตสุ. (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙);

นิโรธสุญฺญานิ วา ตีณิ. นิโรโธ จ เสสตฺตยสุญฺโญ. ผลสุญฺโญ วา เหตฺถ เหตุ สมุทยมคฺเคสุ ทุกฺขนิโรธานํ อภาวา ปกติวาทีนํ ปกติ วิย. เหตุสุญฺญญฺจ ผลํ ทุกฺขสมุทยานํ, นิโรธมคฺคานญฺจ อสมวายา, น เหตุสมเวตํ เหตุผลํ. เหตุผลสมวายวาทีนํ ทฺวิอณุกาทีนิ วิยาติ อยเมตฺถ สุญฺญตา.

ญาณกิจฺจโตติ เอตฺถ ทุวิธํ สจฺจญาณํ อนุโพธญาณํ, ปฏิเวธญาณญฺจ. ตตฺถ อนุโพธญาณํ โลกิยํ, ตํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ, มคฺเค จ ปวตฺตติ. ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, ตํ สจฺจาวโพธปฏิปกฺขกิเลเส เขเปนฺตํ นิโรธมารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. ยํ ปเนตํ โลกิยํ, ตตฺถ ทุกฺขญาณํ ปริยุฏฺฐานาภิภวนวเสน ปวตฺตมานํ สกฺกายทิฏฺฐึ นิวตฺเตติ, สมุทยญาณํ อุจฺเฉททิฏฺฐึ, นิโรธญาณํ สสฺสตทิฏฺฐึ, มคฺคญาณํ อกิริยทิฏฺฐึ. ทุกฺขญาณํ วา เตสุ ธุวสุภสุขตฺตภาวรหิเตสุ ขนฺเธสุ ธุวสุภสุขตฺตภาวสญฺญาสงฺขาตํ ผเล วิปฺปฏิปตฺตึ, สมุทยญาณํ ‘‘อิสฺสรปธานกาลสภาวาทีหิ โลโก ปวตฺตตี’’ติ อการเณ การณาภิมานปฺปวตฺตํ เหตุมฺหิ วิปฺปฏิปตฺตึ, นิโรธญาณํ อรูปโลกาทีสุ อปวคฺคคฺคาหภูตํ นิโรเธ วิปฺปฏิปตฺตึ, มคฺคญาณํ กามสุขลฺลิกอตฺตกิลมถานุโยคปฺปเภเท อวิสุทฺธิมคฺเค วิสุทฺธิมคฺคคฺคาหวเสน ปวตฺตํ อุปาเย วิปฺปฏิปตฺตึ นิวตฺเตติ. อิทเมตฺถ ญาณกิจฺจํ.

อุปมาโต ปเนตฺถ ภาโร วิย หิ ทุกฺขสจฺจํ ทฏฺฐพฺพํ, ภาราทานมิว สมุทยสจฺจํ, ภารนิกฺเขปนมิว นิโรธสจฺจํ, ภารนิกฺเขปนุปาโย วิย มคฺคสจฺจํ. อปิจ โรคตนฺนิทานตทุปสมเภสชฺเชหิ, โอริมตีรมโหฆปาริมตีรตํสมฺปาปโกปาเยหิ จาติ เอวมาทีหิ ยถากฺกมํ โยเชตฺวาปิ เอตานิ อุปมาโต เวทิตพฺพานิ. อยเมตฺถ อุปมา. เอวํ เญยฺโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

สจฺจวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อินฺทฺริยวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

อินฺทฺริยวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – ทฺวาวีสติ อินฺทฺริยานีติ เอตฺถ อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต อินฺทฺริยานิ. โก ปเนส อินฺทฺริยฏฺโฐ นามาติ? อินฺทลิงฺคฏฺโฐ, อินฺทเทสิตฏฺโฐ, อินฺททิฏฺฐฏฺโฐ, อินฺทสิฏฺฐฏฺโฐ, อินฺทชุฏฺฐฏฺโฐ จ, โส สพฺโพปิ อิธ ยถาโยคํ ยุชฺชติ. กุสลากุสลํ กมฺมํ อินฺโท นาม กมฺเมสุ กสฺสจิ อิสฺสริยาภาวโต, เตเนเวตฺถ กมฺมสญฺชนิตานิ ตาว อินฺทฺริยานิ อตฺตโน ชนกกมฺมํ อุลฺลิงฺเคนฺติ, เตน จ สิฏฺฐานีติ อินฺทลิงฺคฏฺเฐน, อินฺทสิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ปรมิสฺสริยภาวโต อินฺโท, ตโต สพฺพานิเปตานิ อินฺทฺริยานิ ภควตา ยถาภูตโต ปกาสิตานิ, อภิสมฺพุทฺธานิ จาติ อินฺทเทสิตฏฺเฐน, อินฺททิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิ. เตเนว ภควตา กานิจิ โคจราเสวนาย, กานิจิ ภาวนาเสวนาย เสวิตานีติ อินฺทชุฏฺฐฏฺเฐนปิ อินฺทฺริยานิ. อปิจ อาธิปจฺจสงฺขาเตน อิสฺสริยฏฺเฐนาปิ เอตานิ อินฺทฺริยานิ.

จกฺขุนฺทฺริยนฺติอาทีสุ จกฺขาทีนํ ปทตฺโถ เหฏฺฐา ปกาสิโต. ปจฺฉิเมสุ ปน ตีสุ ปุพฺพภาเค อนญฺญาตํ อมตํ ปทํ, จตุสจฺจธมฺมํ วา ชานิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปชฺชนโต, อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาชานนโต อญฺญา เอว อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ. อญฺญาตาวิโน จตูสุ สจฺเจสุ นิฏฺฐิตญาณกิจฺจสฺส ขีณาสวสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตตฺถ จ ปสาทินฺทฺริยานนฺตรํ จกฺขุวิญฺญาณาทิวีถิจิตฺตปฺปวตฺติยํ รูปาทีนํ นิยตภาวสฺส, อตฺตโน ติกฺขมนฺทตานุวิธานสฺส จ อาปาทนโต อาธิปจฺจํ เวทิตพฺพํ. มนินฺทฺริยาทีนํ ปน อตฺตโน อตฺตโน วิชานนาทิลกฺขเณ อาธิปจฺจํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปารูปวเสน ทฺวิธา. สุขินฺทฺริยาทีนิ ปญฺจ เวทนาภาวโต เอกธมฺโม, ตถา ปญฺญินฺทฺริยาทีนิ จตฺตาริ อโมหภาวโต. เสสานิ ปน อินฺทฺริยานิ เอเกกธมฺมา เอวาติ เอวํ ปรมตฺถโต โสฬส ธมฺมาว ทฺวาวีสตินฺทฺริยภาเวน เทสิตานิ. เสสานิ ปเนตฺถ เจตสิกรูปนิพฺพานานิ อสงฺคหิตานีติ อยํ ธมฺมเภโท.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนียํ นาม น คหิตํ. กสฺมา? สุตฺตนฺเต อิมาย ปฏิปาฏิยา ทฺวาวีสติยา อินฺทฺริยานํ อนาคตตฺตา. สุตฺตนฺตสฺมึ หิ กตฺถจิ เทฺว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ ปญฺจ, เอวํ ปน นิรนฺตรํ ทฺวาวีสติ อาคตานิ นาม นตฺถิ. อภิธมฺมภาชนีเยปิ วิเสโส นตฺถิ.

ปญฺหาปุจฺฉกนเย ปน ทฺวาวีสติยา อินฺทฺริยานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณาติ? อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ กุสลํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ อกุสลํ, สทฺธาสติปญฺญาอญฺญินฺทฺริยานิ จตฺตาริ กุสลาพฺยากตานิ, มนชีวิตโสมนสฺสอุเปกฺขาวีริยสมาธินฺทฺริยานิ ฉ ติธาปิ, เสสานิ ทส อพฺยากตานิ. ฉ อินฺทฺริยานิ สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติ, ตีณิ ติธาปิ, ชีวิตํ ติธา จ น วตฺตพฺพญฺจ, ทฺวาทสินฺทฺริยานิ น วตฺตพฺพานิ เอว. ตีณิ วิปากานิ, เทฺว วิปากธมฺมธมฺมานิ, รูปินฺทฺริยานิ สตฺต เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมานิ, อญฺญินฺทฺริยํ สิยา วิปากํ, สิยา วิปากธมฺมธมฺมํ, นวินฺทฺริยานิ ติธาปิ. นวินฺทฺริยานิ อุปาทินฺนุปาทานิยานิ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ, ตีณิ อนุปาทินฺนอนุปาทานิยานิ, นว ติธาปิ. โทมนสฺสินฺทฺริยํ สวิตกฺกสวิจารํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ ตถา จ อวิตกฺกอวิจารญฺจ, นว อวิตกฺกอวิจารานิ, เอกาทส ติธาปิ. สตฺต รูปินฺทฺริยานิ เจว สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริยานิ จาติ ทส ปริตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ อปฺปมาณานิ, เสสานิ นว ติธาว. ตตฺถ จ โสมนสฺสินฺทฺริยํ รูปาวจรวเสเนว มหคฺคตํ, ตทวเสสานิ อรูปาวจรวเสนาปีติ เวทิตพฺพํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆานิ, สตฺตรส อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาเนว.

ปญฺญินฺทฺริยาทีนิ จตฺตาริ เหตู, เสสา น เหตู…เป… โทมนสฺสินฺทฺริยํ สรณํ, มนชีวิตโสมนสฺสอุเปกฺขาวีริยสมาธินฺทฺริยานิ ทฺวิธาปิ, เสสานิ ปนฺนรส อรณาเนวาติ อยํ ปญฺหาปุจฺฉกนโย.

อินฺทฺริเยสุ ปเนเตสุ, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย;

กมโต ทานิ วิญฺเญยฺโย, ตตฺถ โกสลฺลมิจฺฉตา.

กมโตติ อยมฺปิ เทสนากฺกโมว. ตตฺถ อชฺฌตฺตธมฺเม ปริญฺญาย อริยภูมิปฏิลาโภ โหตีติ อตฺตภาวปริยาปนฺนานิ จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ ปฐมํ เทสิตานิ. โส มนุสฺสตฺตภาโว ยํ ธมฺมํ อุปาทาย ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา สงฺขํ คจฺฉติ, ‘‘อยํ โส’’ติ นิทสฺสนตฺถํ ตโต อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยญฺจ. โส ทุวิโธปิ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธวุตฺตีติ ญาปนตฺถํ ตโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ยาว ตสฺส ปวตฺติ, ตาว เอเตสํ เวทยิตานํ อนิวตฺติ. ยญฺจ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ สุขํ ทุกฺขนฺติ ญาปนตฺถํ ตโต สุขินฺทฺริยาทีนิ. ตนฺนิโรธตฺถํ ปน เอเต ธมฺมา ภาเวตพฺพาติ ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ตโต สทฺธาทีนิ. ‘‘อิมาย ปฏิปตฺติยา เอส ธมฺโม ปฐมํ อตฺตนิ ปาตุภวตี’’ติ ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวทสฺสนตฺถํ ตโต อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. ตสฺเสว ผลตฺตา, ตโต อนนฺตรํ ภาเวตพฺพตฺตา จ ตโต อญฺญินฺทฺริยํ. อิโต ปรํ ภาวนาย อิมสฺส อธิคโม, อธิคเต จ ปน อิมสฺมึ นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ ญาปนตฺถํ อนฺเต ปรมสฺสาสภูตํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ เทสิตนฺติ เอวํ กมโต ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยนโย วิญฺเญยฺโย.

อินฺทฺริยวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจยาการวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ปจฺจยาการวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – อวิชฺชาปจฺจยาติอาทีสุ อวินฺทิยํ กายทุจฺจริตาทึ วินฺทติ ปฏิลภติ, วินฺทิยํ วา กายสุจริตาทึ น วินฺทติ, ธมฺมานํ วา ยถาสภาวํ อวิทิตํ กโรติ, อนฺตวิรหิเต วา สํสาเร สตฺเต ชวาเปติ, อวิชฺชมาเนสุ วา ชวติ, วิชฺชมาเนสุ วา น ชวตีติ อวิชฺชา. ปฏิจฺจ ผลเมติ เอตสฺมาติ ปจฺจโย, ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา, ฐิติยา จ อุปการโก ธมฺโม. อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย, ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา. สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา.

อิโต ปรํ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติอาทีสุ วุตฺตํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อวุตฺเตสุ ปน วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. นมตีติ นามํ, รุปฺปตีติ รูปํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ เอกเทสสรูเปกเสสนเยน เวทิตพฺพํ. อาเย ตโนติ, อายตญฺจ นยตีติ อายตนํ, ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอกเสสนเยน เวทิตพฺพํ. ผุสตีติ ผสฺโส. เวทยตีติ เวทนา. ปริตสฺสตีติ ตณฺหา. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ. ภวติ, ภาวยติ จาติ ภโว. ชนนํ ชาติ. ชีรณํ ชรา. มรนฺติ เอเตนาติ มรณํ. โสจนํ โสโก. ปริเทวนํ ปริเทโว. ทุกฺขยติ, อุปฺปาทฏฺฐิติวเสน ทฺวิธา ขณตีติปิ ทุกฺขํ. ทุมฺมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. ภุโส อายาโส อุปายาโส. สมฺภวนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ. น เกวลญฺจ โสกาทีเหว, อถ โข อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติอาทินา สพฺพปเทหิปิ สมฺภวนฺติ-สทฺทสฺส โยชนา กาตพฺพา. เอวํ หิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนววตฺถานํ กตํ โหติ.

เอวนฺติ นิทฺทิฏฺฐนยนิทสฺสนํ, เตน อวิชฺชาทีเหว การเณหิ, น อิสฺสรนิมฺมานาทีหีติ ทสฺเสติ. เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส. เกวลสฺสาติ อสมฺมิสฺสสฺส, สกลสฺส วา, ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขสมูหสฺส, น สตฺตสฺส, น สุขสุภาทีนํ. สมุทโยติ นิพฺพตฺติ, โหตีติ สมฺภวติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภทโต ปเนตฺถ อวิชฺชาติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ทุกฺขาทีสุ จตูสุ, อภิธมฺมปริยาเยน ปุพฺพนฺตาทีหิ สทฺธึ อฏฺฐสุ วา ฐาเนสุ อญฺญาณํ. สงฺขารา ปน ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา ตโย, กายวจีจิตฺตสงฺขารา ตโย จาติ ฉพฺพิธา. ตตฺถ อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ปญฺจ รูปาวจรกุสลเจตนา เจติ เตรส เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร นาม. ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร นาม. จตสฺโส อรูปาวจรกุสลเจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโร นาม. อิเมสํ ปน ติณฺณํ สงฺขารานํ เอว ทฺวารโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อยํ สงฺขาราทิตฺติโก วุตฺโต.

อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา เจว ทฺวาทสากุสลเจตนา จ กายทฺวาเร ปวตฺติยํ กายสงฺขาโร, วจีทฺวาเร ปวตฺติยํ วจีสงฺขาโร, เอตา เจว มโนทฺวาเร ปวตฺติยํ, มโนทฺวาเร เอว ปวตฺตนกา รูปารูปกุสลเจตนา จ จิตฺตสงฺขาโรติ วุจฺจนฺติ. อภิญฺญาเจตนา, ปเนตฺถ อุทฺธจฺจเจตนา จ ปรโต ปฏิสนฺธิวิญฺญาณปจฺจยภาเว อปเนตพฺพาปิ อวิชฺชาปจฺจยา สมฺภวโต อิธ คเหตพฺพาวาติ อยํ ติโก ปุริมตฺติกเมว ปวิสตีติ อตฺถโต โลกิยกุสลากุสลเจตนาว อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เวทิตพฺพํ. อิทญฺจ สุตฺตนฺตภาชนียนเยน, อภิธมฺมภาชนียนเยน ปน โลกิยโลกุตฺตเร เอเกกจิตฺตกฺขเณ ทฺวาทสงฺคสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส คหณโต สพฺพาปิ เจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพํ. เอวํ วิญฺญาณนามรูปาทีสุปิ สพฺพจิตฺตสมฺปยุตฺตวเสน จ ธมฺมเภโท เวทิตพฺโพ. สุตฺตนฺตภาชนียนเยเนว ปน ทสฺสยิสฺสาม.

สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทิฉพฺพิธํ พาตฺตึสโลกิยวิปากวิญฺญาณเมว โหติ, โลกุตฺตรานิ ปน วฏฺฏกถาย น ยุชฺชนฺตีติ น คหิตานิ. วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ ปน สพฺพโลกิยวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตโย อรูปิโน ขนฺธา. รูปํ สพฺพานิ ภูตุปาทายรูปานิ. สฬายตนํ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. ผสฺโส จกฺขุสมฺผสฺสาทิโก ฉวิปากผสฺโส, ตถา เวทนาปิ. ตณฺหา รูปตณฺหาทิเภทโต ฉพฺพิโธ โลโภ. อุปาทานํ กามุปาทานาทิโต จตุพฺพิธา โลภทิฏฺฐิโยว. ภโว ปน ทุวิโธ กมฺมภโว, อุปปตฺติภโวติ. ตตฺถ กมฺมภโว เตภูมกกุสลากุสลเจตนา จ ตํสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย จ. อุปปตฺติภโว ปน กมฺมาภินิพฺพตฺตา ปญฺจปิ ขนฺธา. โส ปเภทโต กามรูปารูปภวา ตโย, สญฺญา อสญฺญา เนวสญฺญานาสญฺญา ภวา ตโย, เอกจตุปญฺจโวการภวา ตโยติ นววิโธ นิทฺทิฏฺโฐ. ชาติอาทีนิ ปุพฺเพ วุตฺตานิ. เตสุ ชาติคฺคหเณน วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา ชรามรณคฺคหเณนาปิ เตสญฺเญว ปากเภทตฺตา. โสกาทโย ปน ชรามรเณน ทฺวาทสเมน องฺเคน เอกสงฺเขปํ กตฺวา วุตฺตา, น วิสุํ องฺคภาเวน. กิมตฺถนฺติ เจ? ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉททสฺสนตฺถํ. โสกาทิโต หิ อวิชฺชา สิทฺธา โหติ อวิชฺชาวิปฺปโยคโต, อวิชฺชาสมุปฺปตฺติโต จ. ชรามรณพฺภาหตสฺส หิ พาลสฺเสว เต สมฺภวนฺติ, เตหิ จ อวิชฺชาย สิทฺธาย ปุน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เอวํ เหตุผลปรมฺปราย ภวจกฺกํ อวิจฺฉินฺนํ, อนาทิกํ, อปริยนฺตํ, อปริโยสานญฺจ โหติ.

ยทิ เอวํ, กสฺมา อวิชฺชา อาทิโต วุตฺตาติ? ปธานทสฺสนตฺถํ ปน อาทิโต วุตฺตา. ติณฺณํ หิ วฏฺฏานํ อวิชฺชา ปธาโน เหตุ ตสฺสา ภาเว ภาวโต, นิโรเธน จ นิรุชฺฌนโต. เอวํ อวิชฺชาทีหิ ทฺวาทสหิ องฺเคหิ สุตฺตนฺตภาชนียนเยน สพฺเพ โลกิยธมฺมาว ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อภิธมฺมปริยาเยน ปน โลกุตฺตราปีติ อยเมตฺถ ธมฺมเภโท.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ ปญฺหาปุจฺฉกนโย นตฺถิ, สุตฺตนฺตภาชนียนยาปิ ธมฺมเภเท วุตฺตนเยเนว วิตฺถารโต วิภตฺตาติ เวทิตพฺโพ. อภิธมฺมภาชนีเย ปน –

‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามํ, นามปจฺจยา ฉฏฺฐายตนํ, ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ.