นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
เอกํ สมยํ ภควา เทเวสุ วิหรติ ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ. ตตฺร โข ภควา เทวานํ ตาวตึสานํ อภิธมฺมกถํ กเถสิ.
๑. ธมฺมสงฺคณีมาติกา
ติกมาติกา
กุสลา ธมฺมา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑-๒๒), อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา ธมฺมา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา. วิปากา ธมฺมา, วิปากธมฺมธมฺมา, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อุปาทิณฺณุปาทานิยา ธมฺมา, อนุปาทิณฺณุปาทานิยา ธมฺมา, อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา ธมฺมา. สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา ธมฺมา, อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา ธมฺมา, อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา ธมฺมา. สวิตกฺกสวิจารา ธมฺมา, อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา, อวิตกฺกอวิจารา ธมฺมา. ปีติสหคตา ธมฺมา, สุขสหคตา ธมฺมา, อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา. ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา, ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา. ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา, ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา. อาจยคามิโน ธมฺมา, อปจยคามิโน ธมฺมา, เนวาจยคามินาปจยคามิโน ธมฺมา. เสกฺขา ธมฺมา, อเสกฺขา ธมฺมา, เนวเสกฺขนาเสกฺขา ธมฺมา. ปริตฺตา ธมฺมา, มหคฺคตา ธมฺมา, อปฺปมาณา ธมฺมา. ปริตฺตารมฺมณา ธมฺมา, มหคฺคตารมฺมณา ธมฺมา, อปฺปมาณารมฺมณา ธมฺมา. หีนา ธมฺมา, มชฺฌิมา ธมฺมา, ปณีตา ธมฺมา. มิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา, สมฺมตฺตนิยตา ธมฺมา, อนิยตา ธมฺมา. มคฺคารมฺมณา ธมฺมา, มคฺคเหตุกา ธมฺมา, มคฺคาธิปติโน ธมฺมา. อุปฺปนฺนา ธมฺมา, อนุปฺปนฺนา ธมฺมา, อุปฺปาทิโน ธมฺมา. อตีตา ธมฺมา, อนาคตา ธมฺมา, ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา. อตีตารมฺมณา ธมฺมา, อนาคตารมฺมณา ธมฺมา, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ธมฺมา. อชฺฌตฺตา ธมฺมา, พหิทฺธา ธมฺมา, อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺมา. อชฺฌตฺตารมฺมณา ธมฺมา, พหิทฺธารมฺมณา ธมฺมา, อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา ธมฺมา. สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ธมฺมา, อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ธมฺมา, อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา ธมฺมา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑-๒๒).
ทฺวาวีสติติกํ.
ทุกมาติกา
เหตุโคจฺฉกํ
เหตู ธมฺมา, น เหตู ธมฺมา. สเหตุกา ธมฺมา, อเหตุกา ธมฺมา. เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. เหตู เจว ธมฺมา สเหตุกา จ, สเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู. เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา จ, เหตุสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู. น เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ, อเหตุกาปิ. เหตุโคจฺฉกํ.
จูฬนฺตรทุกํ
สปฺปจฺจยา ธมฺมา, อปฺปจฺจยา ธมฺมา. สงฺขตา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา. สนิทสฺสนา ธมฺมา, อนิทสฺสนา ธมฺมา. สปฺปฏิฆา ธมฺมา, อปฺปฏิฆา ธมฺมา. รูปิโน ธมฺมา, อรูปิโน ธมฺมา. โลกิยา ธมฺมา, โลกุตฺตรา ธมฺมา. เกนจิ วิญฺเญยฺยา ธมฺมา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา ธมฺมา. จูฬนฺตรทุกํ.
อาสวโคจฺฉกํ
อาสวา ธมฺมา, โน อาสวา ธมฺมา. สาสวา ธมฺมา, อนาสวา ธมฺมา. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. อาสวา เจว ธมฺมา สาสวา จ, สาสวา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา. อาสวา เจว ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา จ, อาสวสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา. อาสววิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สาสวาปิ, อนาสวาปิ. อาสวโคจฺฉกํ.
สญฺโญชนโคจฺฉกํ
สญฺโญชนา ธมฺมา, โน สญฺโญชนา ธมฺมา. สญฺโญชนิยา ธมฺมา, อสญฺโญชนิยา ธมฺมา. สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. สญฺโญชนา เจว ธมฺมา สญฺโญชนิยา จ, สญฺโญชนิยา เจว ธมฺมา โน จ สญฺโญชนา. สญฺโญชนา เจว ธมฺมา สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา จ, สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ สญฺโญชนา. สญฺโญชนวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สญฺโญชนิยาปิ, อสญฺโญชนิยาปิ. สญฺโญชนโคจฺฉกํ.
คนฺถโคจฺฉกํ
คนฺถา ธมฺมา, โน คนฺถา ธมฺมา. คนฺถนิยา ธมฺมา, อคนฺถนิยา ธมฺมา. คนฺถสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, คนฺถวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. คนฺถา เจว ธมฺมา คนฺถนิยา จ, คนฺถนิยา เจว ธมฺมา โน จ คนฺถา. คนฺถา เจว ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา จ, คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ คนฺถา. คนฺถวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา คนฺถนิยาปิ, อคนฺถนิยาปิ. คนฺถโคจฺฉกํ.
โอฆโคจฺฉกํ
โอฆา ธมฺมา, โน โอฆา ธมฺมา. โอฆนิยา ธมฺมา, อโนฆนิยา ธมฺมา. โอฆสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, โอฆวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. โอฆา เจว ธมฺมา โอฆนิยา จ, โอฆนิยา เจว ธมฺมา โน จ โอฆา. โอฆา เจว ธมฺมา โอฆสมฺปยุตฺตา จ, โอฆสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ โอฆา. โอฆวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา โอฆนิยาปิ, อโนฆนิยาปิ. โอฆโคจฺฉกํ.
โยคโคจฺฉกํ
โยคา ธมฺมา, โน โยคา ธมฺมา. โยคนิยา ธมฺมา, อโยคนิยา ธมฺมา. โยคสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, โยควิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. โยคา เจว ธมฺมา โยคนิยา จ, โยคนิยา เจว ธมฺมา โน จ โยคา. โยคา เจว ธมฺมา โยคสมฺปยุตฺตา จ, โยคสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ โยคา. โยควิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา โยคนิยาปิ, อโยคนิยาปิ. โยคโคจฺฉกํ.
นีวรณโคจฺฉกํ
นีวรณา ธมฺมา, โน นีวรณา ธมฺมา. นีวรณิยา ธมฺมา, อนีวรณิยา ธมฺมา. นีวรณสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, นีวรณวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. นีวรณา เจว ธมฺมา นีวรณิยา จ, นีวรณิยา เจว ธมฺมา โน จ นีวรณา. นีวรณา เจว ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา จ, นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ นีวรณา. นีวรณวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา นีวรณิยาปิ, อนีวรณิยาปิ. นีวรณโคจฺฉกํ.
ปรามาสโคจฺฉกํ
ปรามาสา ธมฺมา, โน ปรามาสา ธมฺมา. ปรามฏฺฐา ธมฺมา, อปรามฏฺฐา ธมฺมา. ปรามาสสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. ปรามาสา เจว ธมฺมา ปรามฏฺฐา จ, ปรามฏฺฐาเจว ธมฺมา โน จ ปรามาสา. ปรามาสวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา ปรามฏฺฐาปิ, อปรามฏฺฐาปิ. ปรามาสโคจฺฉกํ.
มหนฺตรทุกํ
สารมฺมณา ธมฺมา, อนารมฺมณา ธมฺมา. จิตฺตา ธมฺมา, โน จิตฺตา ธมฺมา. เจตสิกา ธมฺมา, อเจตสิกา ธมฺมา. จิตฺตสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, จิตฺตวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. จิตฺตสํสฏฺฐา ธมฺมา, จิตฺตวิสํสฏฺฐา ธมฺมา. จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา, โน จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา. จิตฺตสหภุโน ธมฺมา, โน จิตฺตสหภุโน ธมฺมา. จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา, โน จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ธมฺมา, โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ธมฺมา. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน ธมฺมา, โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน ธมฺมา. จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน ธมฺมา, โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน ธมฺมา. อชฺฌตฺติกา ธมฺมา, พาหิรา ธมฺมา. อุปาทา ธมฺมา, โน อุปาทา ธมฺมา. อุปาทิณฺณา ธมฺมา, อนุปาทิณฺณา ธมฺมา. มหนฺตรทุกํ.
อุปาทานโคจฺฉกํ
อุปาทานา ธมฺมา, โน อุปาทานา ธมฺมา. อุปาทานิยา ธมฺมา, อนุปาทานิยา ธมฺมา. อุปาทานสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, อุปาทานวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. อุปาทานา เจว ธมฺมา อุปาทานิยา จ, อุปาทานิยา เจว ธมฺมา โน จ อุปาทานา. อุปาทานา เจว ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ, อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อุปาทานา. อุปาทานวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา อุปาทานิยาปิ, อนุปาทานิยาปิ. อุปาทานโคจฺฉกํ.
กิเลสโคจฺฉกํ
กิเลสา ธมฺมา, โน กิเลสา ธมฺมา. สํกิเลสิกา ธมฺมา, อสํกิเลสิกา ธมฺมา. สํกิลิฏฺฐา ธมฺมา, อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา. กิเลสสมฺปยุตฺตา ธมฺมา, กิเลสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. กิเลสา เจว ธมฺมา สํกิเลสิกา จ, สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา. กิเลสา เจว ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา จ, สํกิลิฏฺฐา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา. กิเลสา เจว ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา. กิเลสวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ, อสํกิเลสิกาปิ. กิเลสโคจฺฉกํ.
ปิฏฺฐิทุกํ
ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา, น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา. ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา, น ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา. ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา, น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา. ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา, น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา. สวิตกฺกา ธมฺมา, อวิตกฺกา ธมฺมา. สวิจารา ธมฺมา, อวิจารา ธมฺมา. สปฺปีติกา ธมฺมา, อปฺปีติกา ธมฺมา. ปีติสหคตา ธมฺมา, น ปีติสหคตา ธมฺมา. สุขสหคตา ธมฺมา, น สุขสหคตา ธมฺมา. อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา, น อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา. กามาวจรา ธมฺมา, น กามาวจรา ธมฺมา. รูปาวจรา ธมฺมา, น รูปาวจรา ธมฺมา. อรูปาวจรา ธมฺมา, น อรูปาวจรา ธมฺมา. ปริยาปนฺนา ธมฺมา, อปริยาปนฺนา ธมฺมา. นิยฺยานิกา ธมฺมา, อนิยฺยานิกา ธมฺมา. นิยตา ธมฺมา, อนิยตา ธมฺมา. สอุตฺตรา ธมฺมา, อนุตฺตรา ธมฺมา. สรณา ธมฺมา, อรณา ธมฺมา. ปิฏฺฐิทุกํ.
อภิธมฺมทุกมาติกา.
สุตฺตนฺติกทุกมาติกา
วิชฺชาภาคิโน ธมฺมา, อวิชฺชาภาคิโน ธมฺมา. วิชฺชูปมา ธมฺมา, วชิรูปมา ธมฺมา. พาลา ธมฺมา, ปณฺฑิตา ธมฺมา. กณฺหา ธมฺมา, สุกฺกา ธมฺมา. ตปนียา ธมฺมา, อตปนียา ธมฺมา. อธิวจนา ธมฺมา, อธิวจนปถา ธมฺมา. นิรุตฺติ ธมฺมา, นิรุตฺติปถา ธมฺมา. ปญฺญตฺติ ธมฺมา, ปญฺญตฺติปถา ธมฺมา. นามญฺจ, รูปญฺจ. อวิชฺชา จ, ภวตณฺหา จ. ภวทิฏฺฐิ จ, วิภวทิฏฺฐิ จ. สสฺสตทิฏฺฐิ จ, อุจฺเฉททิฏฺฐิ จ. อนฺตวา ทิฏฺฐิ จ, อนนฺตวา ทิฏฺฐิ จ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ จ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิ จ. อหิริกญฺจ, อโนตฺตปฺปญฺจ. หิรี จ, โอตฺตปฺปญฺจ. โทวจสฺสตา จ, ปาปมิตฺตตา จ. โสวจสฺสตา จ, กลฺยาณมิตฺตตา จ. อาปตฺติกุสลตา จ, อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ. สมาปตฺติกุสลตา จ, สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ. ธาตุกุสลตา จ, มนสิการกุสลตา จ. อายตนกุสลตา จ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา จ. ฐานกุสลตา จ, อฏฺฐานกุสลตา จ. อชฺชโว จ, มทฺทโว จ. ขนฺติ จ, โสรจฺจญฺจ. สาขลฺยญฺจ, ปฏิสนฺถาโร จ. อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา จ, โภชเน อมตฺตญฺญุตา จ. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา จ, โภชเน มตฺตญฺญุตา จ. มุฏฺฐสฺสจฺจญฺจ, อสมฺปชญฺญญฺจ. สติ จ, สมฺปชญฺญญฺจ. ปฏิสงฺขานพลญฺจ, ภาวนาพลญฺจ. สมโถ จ, วิปสฺสนา จ. สมถนิมิตฺตญฺจ, ปคฺคาหนิมิตฺตญฺจ. ปคฺคาโห จ, อวิกฺเขโป จ. สีลวิปตฺติ จ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ จ. สีลสมฺปทา จ, ทิฏฺฐิสมฺปทา จ. สีลวิสุทฺธิ จ, ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ จ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน, ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ. สํเวโค จ สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ, สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานํ. อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมึ. วิชฺชา จ, วิมุตฺติ จ. ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณนฺติ.
สุตฺตนฺติกทุกมาติกา.
ธมฺมสงฺคณีมาติกา นิฏฺฐิตา.
๒. วิภงฺคมาติกา
ขนฺธวิภงฺโค
ปญฺจกฺขนฺธา – (วิภ. ๑) รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ. ขนฺธวิภงฺคํ.
อายตนวิภงฺโค
ทฺวาทสายตนานิ (วิภ. ๑๕๔) – จกฺขายตนํ รูปายตนํ โสตายตนํ สทฺทายตนํ ฆานายตนํ คนฺธายตนํ ชิวฺหายตนํ รสายตนํ กายายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนนฺติ. อายตนวิภงฺคํ.
ธาตุวิภงฺโค
อฏฺฐารส ธาตุโย (วิภ. ๑๘๓) – จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตูติ. ธาตุวิภงฺคํ.
สจฺจวิภงฺโค
จตฺตาริ อริยสจฺจานิ (วิภ. ๑๘๙) – ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจนฺติ. สจฺจวิภงฺคํ.
อินฺทฺริยวิภงฺโค
พาวีสตินฺทฺริยานิ (วิภ. ๒๑๙) – จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ. อินฺทฺริยวิภงฺคํ.
ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺโค
อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา (วิภ. ๒๒๕), สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคํ.
สติปฏฺฐานวิภงฺโค
จตฺตาโร สติปฏฺฐานา (วิภ. ๓๕๕) – อิธ ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, พหิทฺธา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ.
อชฺฌตฺตํ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ, พหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ.
อชฺฌตฺตํ จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ, พหิทฺธา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ.
อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, พหิทฺธา ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. สติปฏฺฐานวิภงฺคํ.
สมฺมปฺปธานวิภงฺโค
จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา (วิภ. ๓๙๐) – อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.
อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.
อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.
อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. สมฺมปฺปธานวิภงฺคํ.
อิทฺธิปาทวิภงฺโค
จตฺตาโร อิทฺธิปาทา (วิภ. ๔๓๐) – อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ, วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ, จิตฺตสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ, วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อิทฺธิปาทวิภงฺคํ.
โพชฺฌงฺควิภงฺโค
สตฺต โพชฺฌงฺคา (วิภ. ๔๖๖) – สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. โพชฺฌงฺควิภงฺคํ.
มคฺคงฺควิภงฺโค
อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค (วิภ. ๔๘๖). เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. มคฺคงฺควิภงฺคํ.
ฌานวิภงฺโค
อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ (วิภ. ๕๐๘) อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต สาตจฺจํ เนปกฺกํ โพธิปกฺขิกานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต.
โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ.
โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ วิชนวาตํ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกํ ปฏิสลฺลานสารุปฺปํ.
โส อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ, พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ, ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ, วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.
โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ.
สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ฌานวิภงฺคํ.
อปฺปมญฺญาวิภงฺโค
จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย (วิภ. ๖๔๒) – อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ.
กรุณาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิสพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ กรุณาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ.
มุทิตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ มุทิตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ.
อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. อปฺปมญฺญาวิภงฺคํ.
สิกฺขาปทวิภงฺโค
ปญฺจ สิกฺขาปทานิ (วิภ. ๗๐๓) – ปาณาติปาตา เวรมณี สิกฺขาปทํ, อทินฺนาทานา เวรมณี สิกฺขาปทํ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี สิกฺขาปทํ, มุสาวาทา เวรมณี สิกฺขาปทํ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี สิกฺขาปทํ. สิกฺขาปทวิภงฺคํ.
ปฏิสมฺภิทาวิภงฺโค
จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา (วิภ. ๗๑๘) – อตฺถปฏิสมฺภิทา ธมฺมปฏิสมฺภิทา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺคํ.
ญาณวิภงฺโค
เอกวิเธน ญาณวตฺถุ (วิภ. ๗๕๑) – ปญฺจ วิญฺญาณา น เหตู, อเหตุกา, เหตุวิปฺปยุตฺตา, สปฺปจฺจยา, สงฺขตา, อรูปา, โลกิยา, สาสวา, สํโยชนิยา, คนฺถนิยา, โอฆนิยา, โยคนิยา, นีวรณิยา, ปรามฏฺฐา, อุปาทานิยา, สํกิเลสิกา, อพฺยากตา, สารมฺมณา, อเจตสิกา, วิปากา, อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา, น สวิตกฺกสวิจารา, น อวิตกฺกวิจารมตฺตา, อวิตกฺกอวิจารา, น ปีติสหคตา, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา, เนวาจยคามินาปจยคามิโน, เนวเสกฺขนาเสกฺขา, ปริตฺตา, กามาวจรา, น รูปาวจรา, น อรูปาวจรา, ปริยาปนฺนา, โน อปริยาปนฺนา, อนิยตา, อนิยฺยานิกา.
อุปฺปนฺนวตฺถุกา, อุปฺปนฺนารมฺมณา, ปุเรชาตวตฺถุกา, ปุเรชาตารมฺมณา, อชฺฌตฺติกวตฺถุกา, พาหิรารมฺมณา, อสมฺภินฺนวตฺถุกา, อสมฺภินฺนารมฺมณา, นานาวตฺถุกา, นานารมฺมณา, น อญฺญมญฺญสฺส โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภนฺติ, น อสมนฺนาหารา อุปฺปชฺชนฺติ, น อมนสิการา อุปฺปชฺชนฺติ, น อพฺโพกิณฺณา อุปฺปชฺชนฺติ, น อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺติ.
ปญฺจ วิญฺญาณา อนาโภคา, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาติ, อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ อิริยาปถํ กปฺเปติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น กญฺจิ อิริยาปถํ กปฺเปติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กายกมฺมํ น วจีกมฺมํ ปฏฺฐเปติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น กายกมฺมํ น วจีกมฺมํ ปฏฺฐเปติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กุสลากุสลํ ธมฺมํ สมาทิยติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น กุสลากุสลํ ธมฺมํ สมาทิยติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น สมาปชฺชติ น วุฏฺฐาติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น สมาปชฺชติ น วุฏฺฐาติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น จวติ น อุปฺปชฺชติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น จวติ น อุปฺปชฺชติ, ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น สุปติ น ปฏิพุชฺฌติ น สุปินํ ปสฺสติ, ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สมนนฺตราปิ น สุปติ น ปฏิพุชฺฌติ น สุปินํ ปสฺสติ, ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา ปญฺญา. เอวํ เอกวิเธน ญาณวตฺถุ.
ทุวิเธน ญาณวตฺถุ – โลกิยา ปญฺญา, โลกุตฺตรา ปญฺญา. เกนจิ วิญฺเญยฺยา ปญฺญา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา ปญฺญา. สาสวา ปญฺญา, อนาสวา ปญฺญา. อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา ปญฺญา, อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา ปญฺญา. สํโยชนิยา ปญฺญา, อสํโยชนิยา ปญฺญา. สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา ปญฺญา, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา ปญฺญา. คนฺถนิยา ปญฺญา, อคนฺถนิยา ปญฺญา. คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา ปญฺญา, คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา ปญฺญา.
โอฆนิยา ปญฺญา, อโนฆนิยา ปญฺญา. โอฆวิปฺปยุตฺตา โอฆนิยา ปญฺญา, โอฆวิปฺปยุตฺตา อโนฆนิยา ปญฺญา. โยคนิยา ปญฺญา, อโยคนิยา ปญฺญา. โยควิปฺปยุตฺตา โยคนิยา ปญฺญา, โยควิปฺปยุตฺตา อโยคนิยา ปญฺญา. นีวรณิยา ปญฺญา, อนีวรณิยา ปญฺญา. นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา ปญฺญา, นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา ปญฺญา. ปรามฏฺฐา ปญฺญา, อปรามฏฺฐา ปญฺญา. ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา ปญฺญา, ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา ปญฺญา. อุปาทิณฺณา ปญฺญา, อนุปาทิณฺณา ปญฺญา. อุปาทานิยา ปญฺญา, อนุปาทานิยา ปญฺญา. อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา ปญฺญา, อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยา ปญฺญา.
สํกิเลสิกา ปญฺญา, อสํกิเลสิกา ปญฺญา. กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกา ปญฺญา, กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกา ปญฺญา. สวิตกฺกา ปญฺญา, อวิตกฺกา ปญฺญา. สวิจารา ปญฺญา, อวิจารา ปญฺญา. สปฺปีติกา ปญฺญา, อปฺปีติกา ปญฺญา. ปีติสหคตา ปญฺญา, น ปีติสหคตา ปญฺญา. สุขสหคตา ปญฺญา, น สุขสหคตา ปญฺญา. อุเปกฺขาสหคตา ปญฺญา, น อุเปกฺขาสหคตา ปญฺญา. กามาวจรา ปญฺญา, น กามาวจรา ปญฺญา. รูปาวจรา ปญฺญา, น รูปาวจรา ปญฺญา. อรูปาวจรา ปญฺญา, น อรูปาวจรา ปญฺญา. ปริยาปนฺนา ปญฺญา, อปริยาปนฺนา ปญฺญา. นิยฺยานิกา ปญฺญา, อนิยฺยานิกา ปญฺญา. นิยตา ปญฺญา, อนิยตา ปญฺญา. สอุตฺตรา ปญฺญา, อนุตฺตรา ปญฺญา. อตฺถชาปิกา ปญฺญา, ชาปิตตฺถา ปญฺญา. เอวํ ทุวิเธน ญาณวตฺถุ.
ติวิเธน ญาณวตฺถุ – จินฺตามยา ปญฺญา, สุตมยา ปญฺญา, ภาวนามยา ปญฺญา. ทานมยา ปญฺญา, สีลมยา ปญฺญา, ภาวนามยา ปญฺญา. อธิสีเล ปญฺญา, อธิจิตฺเต ปญฺญา, อธิปญฺญาย ปญฺญา. อายโกสลฺลํ, อปายโกสลฺลํ, อุปายโกสลฺลํ.
วิปากา ปญฺญา, วิปากธมฺมธมฺมา ปญฺญา, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา ปญฺญา. อุปาทิณฺณุปาทานิยา ปญฺญา, อนุปาทิณฺณุปาทานิยา ปญฺญา, อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา ปญฺญา. สวิตกฺกสวิจารา ปญฺญา, อวิตกฺกวิจารมตฺตา ปญฺญา, อวิตกฺกอวิจารา ปญฺญา. ปีติสหคตา ปญฺญา, สุขสหคตา ปญฺญา, อุเปกฺขาสหคตา ปญฺญา. อาจยคามินี ปญฺญา, อปจยคามินี ปญฺญา, เนวาจยคามินาปจยคามินี ปญฺญา. เสกฺขา ปญฺญา, อเสกฺขา ปญฺญา, เนวเสกฺขนาเสกฺขา ปญฺญา. ปริตฺตา ปญฺญา, มหคฺคตา ปญฺญา, อปฺปมาณา ปญฺญา. ปริตฺตารมฺมณา ปญฺญา, มหคฺคตารมฺมณา ปญฺญา, อปฺปมาณารมฺมณา ปญฺญา. มคฺคารมฺมณา ปญฺญา, มคฺคเหตุกา ปญฺญา, มคฺคาธิปตินี ปญฺญา. อุปฺปนฺนา ปญฺญา, อนุปฺปนฺนา ปญฺญา, อุปฺปาทินี ปญฺญา. อตีตา ปญฺญา, อนาคตา ปญฺญา, ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺญา. อตีตารมฺมณา ปญฺญา, อนาคตารมฺมณา ปญฺญา, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปญฺญา. อชฺฌตฺตา ปญฺญา, พหิทฺธา ปญฺญา, อชฺฌตฺตพหิทฺธา ปญฺญา. อชฺฌตฺตารมฺมณา ปญฺญา, พหิทฺธารมฺมณา ปญฺญา, อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา ปญฺญา.
สวิตกฺกสวิจารา ปญฺญา อตฺถิ วิปากา, อตฺถิ วิปากธมฺมธมฺมา, อตฺถิ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา. อตฺถิ ปีติสหคตา, อตฺถิ สุขสหคตา, อตฺถิ อุเปกฺขาสหคตา. อตฺถิ อาจยคามินี, อตฺถิ อปจยคามินี, อตฺถิ เนวาจยคามินาปจยคามินี. อตฺถิ เสกฺขา, อตฺถิ อเสกฺขา, อตฺถิ เนวเสกฺขนาเสกฺขา. อตฺถิ ปริตฺตา, อตฺถิ มหคฺคตา, อตฺถิ อปฺปมาณา. อตฺถิ ปริตฺตารมฺมณา, อตฺถิ มหคฺคตารมฺมณา, อตฺถิ อปฺปมาณารมฺมณา. อตฺถิ มคฺคารมฺมณา, อตฺถิ มคฺคเหตุกา, อตฺถิ มคฺคาธิปตินี. อตฺถิ อุปฺปนฺนา, อตฺถิ อนุปฺปนฺนา, อตฺถิ อุปฺปาทินี. อตฺถิ อตีตา, อตฺถิ อนาคตา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนา. อตฺถิ อตีตารมฺมณา, อตฺถิ อนาคตารมฺมณา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. อตฺถิ อชฺฌตฺตา, อตฺถิ พหิทฺธา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อตฺถิ อชฺฌตฺตารมฺมณา, อตฺถิ พหิทฺธารมฺมณา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา.
อวิตกฺกวิจารมตฺตา ปญฺญา อตฺถิ วิปากา, อตฺถิ วิปากธมฺมธมฺมา, อตฺถิ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา. อตฺถิ อาจยคามินี, อตฺถิ อปจยคามินี, อตฺถิ เนวาจยคามินาปจยคามินี. อตฺถิ เสกฺขา, อตฺถิ อเสกฺขา, อตฺถิ เนวเสกฺขนาเสกฺขา. อตฺถิ อุปฺปนฺนา, อตฺถิ อนุปฺปนฺนา, อตฺถิ อุปฺปาทินี. อตฺถิ อตีตา, อตฺถิ อนาคตา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนา. อตฺถิ อชฺฌตฺตา, อตฺถิ พหิทฺธา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา.
อวิตกฺกอวิจารา ปญฺญา อตฺถิ วิปากา, อตฺถิ วิปากธมฺมธมฺมา, อตฺถิ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา. อตฺถิ ปีติสหคตา, อตฺถิ สุขสหคตา, อตฺถิ อุเปกฺขาสหคตา. อตฺถิ อาจยคามินี, อตฺถิ อปจยคามินี, อตฺถิ เนวาจยคามินาปจยคามินี. อตฺถิ เสกฺขา, อตฺถิ อเสกฺขา, อตฺถิ เนวเสกฺขนาเสกฺขา. อตฺถิ ปริตฺตารมฺมณา, อตฺถิ มหคฺคตารมฺมณา, อตฺถิ อปฺปมาณารมฺมณา. อตฺถิ มคฺคารมฺมณา, อตฺถิ มคฺคเหตุกา, อตฺถิ มคฺคาธิปตินี. อตฺถิ อุปฺปนฺนา, อตฺถิ อนุปฺปนฺนา, อตฺถิ อุปฺปาทินี. อตฺถิ อตีตา, อตฺถิ อนาคตา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนา. อตฺถิ อตีตารมฺมณา, อตฺถิ อนาคตารมฺมณา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. อตฺถิ อชฺฌตฺตา, อตฺถิ พหิทฺธา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อตฺถิ อชฺฌตฺตารมฺมณา, อตฺถิ พหิทฺธารมฺมณา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา.
ปีติสหคตา ปญฺญา, สุขสหคตา ปญฺญา อตฺถิ วิปากา, อตฺถิ วิปากธมฺมธมฺมา, อตฺถิ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา. อตฺถิ สวิตกฺกสวิจารา, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺตา, อตฺถิ อวิตกฺกอวิจารา. อตฺถิ อาจยคามินี, อตฺถิ อปจยคามินี, อตฺถิ เนวาจยคามินาปจยคามินี. อตฺถิ เสกฺขา, อตฺถิ อเสกฺขา, อตฺถิ เนวเสกฺขนาเสกฺขา. อตฺถิ ปริตฺตา, อตฺถิ มหคฺคตา, อตฺถิ อปฺปมาณา. อตฺถิ ปริตฺตารมฺมณา, อตฺถิ มหคฺคตารมฺมณา, อตฺถิ อปฺปมาณารมฺมณา. อตฺถิ มคฺคารมฺมณา, อตฺถิ มคฺคเหตุกา, อตฺถิ มคฺคาธิปตินี. อตฺถิ อุปฺปนฺนา, อตฺถิ อนุปฺปนฺนา, อตฺถิ อุปฺปาทินี. อตฺถิ อตีตา, อตฺถิ อนาคตา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนา. อตฺถิ อตีตารมฺมณา, อตฺถิ อนาคตารมฺมณา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. อตฺถิ อชฺฌตฺตา, อตฺถิ พหิทฺธา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อตฺถิ อชฺฌตฺตารมฺมณา, อตฺถิ พหิทฺธารมฺมณา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา.
อุเปกฺขาสหคตา ปญฺญา อตฺถิ วิปากา, อตฺถิ วิปากธมฺมธมฺมา, อตฺถิ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยา, อตฺถิ อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา. อตฺถิ อาจยคามินี, อตฺถิ อปจยคามินี, อตฺถิ เนวาจยคามินาปจยคามินี. อตฺถิ เสกฺขา, อตฺถิ อเสกฺขา, อตฺถิ เนวเสกฺขนาเสกฺขา. อตฺถิ ปริตฺตา, อตฺถิ มหคฺคตา, อตฺถิ อปฺปมาณา. อตฺถิ ปริตฺตารมฺมณา, อตฺถิ มหคฺคตารมฺมณา, อตฺถิ อปฺปมาณารมฺมณา. อตฺถิ มคฺคารมฺมณา, อตฺถิ มคฺคเหตุกา, อตฺถิ มคฺคาธิปตินี. อตฺถิ อุปฺปนฺนา, อตฺถิ อนุปฺปนฺนา, อตฺถิ อุปฺปาทินี. อตฺถิ อตีตา, อตฺถิ อนาคตา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนา. อตฺถิ อตีตารมฺมณา, อตฺถิ อนาคตารมฺมณา, อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. อตฺถิ อชฺฌตฺตา, อตฺถิ พหิทฺธา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อตฺถิ อชฺฌตฺตารมฺมณา, อตฺถิ พหิทฺธารมฺมณา, อตฺถิ อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา. เอวํ ติวิเธน ญาณวตฺถุ.
จตุพฺพิเธน ญาณวตฺถุ – กมฺมสฺสกตญาณํ, สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ, มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ, ผลสมงฺคิสฺส ญาณํ. ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ. กามาวจรา ปญฺญา, รูปาวจรา ปญฺญา, อรูปาวจรา ปญฺญา, อปริยาปนฺนา ปญฺญา. ธมฺเม ญาณํ, อนฺวเย ญาณํ, ปริจฺเจ ญาณํ, สมฺมุติ ญาณํ. อตฺถิ ปญฺญา อาจยาย, โน อปจยาย, อตฺถิ ปญฺญา อปจยาย, โน อาจยาย, อตฺถิ ปญฺญา อาจยาย เจว, อปจยาย จ, อตฺถิ ปญฺญา เนวาจยาย, โน อปจยาย. อตฺถิ ปญฺญา นิพฺพิทาย, โน ปฏิเวธาย, อตฺถิ ปญฺญา ปฏิเวธาย, โน นิพฺพิทาย, อตฺถิ ปญฺญา นิพฺพิทาย เจว, ปฏิเวธาย จ, อตฺถิ ปญฺญา เนว นิพฺพิทาย, โน ปฏิเวธาย. หานภาคินี ปญฺญา, ฐิติภาคินี ปญฺญา, วิเสสภาคินี ปญฺญา, นิพฺเพธภาคินี ปญฺญา.
จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา. จตสฺโส ปฏิปทา. จตฺตาริ อารมฺมณานิ. ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณํ, ชรามรณนิโรเธ ญาณํ, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ. ชาติยา ญาณํ…เป… ภเว ญาณํ…เป… อุปาทาเน ญาณํ…เป… ตณฺหาย ญาณํ…เป… เวทนาย ญาณํ…เป… ผสฺเส ญาณํ…เป… สฬายตเน ญาณํ…เป… นามรูเป ญาณํ…เป… วิญฺญาเณ ญาณํ…เป… สงฺขาเรสุ ญาณํ, สงฺขารสมุทเย ญาณํ, สงฺขารนิโรเธ ญาณํ, สงฺขารนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ. เอวํ จตุพฺพิเธน ญาณวตฺถุ.
ปญฺจวิเธน ญาณวตฺถุ – ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ, ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธิ. เอวํ ปญฺจวิเธน ญาณวตฺถุ.
ฉพฺพิเธน ญาณวตฺถุ – ฉสุ อภิญฺญาสุ ปญฺญา. เอวํ ฉพฺพิเธน ญาณวตฺถุ.
สตฺตวิเธน ญาณวตฺถุ – สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ. เอวํ สตฺตวิเธน ญาณวตฺถุ.
อฏฺฐวิเธน ญาณวตฺถุ – จตูสุ มคฺเคสุ, จตูสุ ผเลสุ ปญฺญา. เอวํ อฏฺฐวิเธน ญาณวตฺถุ.
นววิเธน ญาณวตฺถุ – นวสุ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีสุ ปญฺญา. เอวํ นววิเธน ญาณวตฺถุ.
ทสวิเธน ญาณวตฺถุ – ทส ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ, เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. กตมานิ ทส? อิธ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ ตถาคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
ปุน จปรํ ตถาคโต อาสวานํ ขยํ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยมฺปิ ตถาคโต อาสวานํ ขยํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ. ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.
อิมานิ ทส ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ. เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. เอวํ ทสวิเธน ญาณวตฺถุ.
ญาณวิภงฺคํ.
ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค
เอกกํ
ชาติมโท (วิภ. ๘๓๒), โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท, โยพฺพนมโท, ชีวิตมโท, ลาภมโท, สกฺการมโท, ครุการมโท, ปุเรกฺขารมโท, ปริวารมโท, โภคมโท, วณฺณมโท, สุตมโท, ปฏิภานมโท, รตฺตญฺญุมโท, ปิณฺฑปาติกมโท, อนวญฺญาตมโท, อิริยาปถมโท, อิทฺธิมโท, ยสมโท, สีลมโท, ฌานมโท, สิปฺปมโท, อาโรหมโท, ปริณาหมโท, สณฺฐานมโท, ปาริปูริมโท, มโท, ปมาโท, ถมฺโภ, สารมฺโภ, อตฺริจฺฉตา, มหิจฺฉตา, ปาปิจฺฉตา, สิงฺคํ, ตินฺติณํ, จาปลฺยํ, อสภาควุตฺติ, อรติ, ตนฺที, วิชมฺภิตา, ภตฺตสมฺมโท, เจตโส จ ลีนตฺตํ, กุหนา, ลปนา, เนมิตฺติกตา, นิปฺเปสิกตา, ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา, ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน. เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, เสยฺยสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, เสยฺยสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน, สทิสสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, สทิสสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, สทิสสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน, หีนสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, หีนสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, หีนสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน, มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อธิมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโน, ญาติวิตกฺโก, ชนปทวิตกฺโก, อมรวิตกฺโก, ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก (วิภ. ๘๓๒). เอกกํ.
ทุกํ
โกโธ จ อุปนาโห จ, มกฺโข จ ปฬาโส จ, อิสฺสา จ มจฺฉริยญฺจ, มายา จ สาเฐยฺยญฺจ, อวิชฺชา จ ภวตณฺหา จ, ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ, สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิ จ, อนฺตวาทิฏฺฐิ จ อนนฺตวาทิฏฺฐิ จ, ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ จ อปรนฺตานุทิฏฺฐิ จ, อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ, โทวจสฺสตา จ ปาปมิตฺตตา จ, อนชฺชโว จ อมทฺทโว จ, อกฺขนฺติ จ อโสรจฺจญฺจ, อสาขลฺยญฺจ อปฺปฏิสนฺถาโร จ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา จ โภชเน อมตฺตญฺญุตา จ, มุฏฺฐสฺสจฺจญฺจ อสมฺปชญฺญญฺจ, สีลวิปตฺติ จ ทิฏฺฐิวิปตฺติ จ, อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ. ทุกํ.
ติกํ
ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตโย อกุสลวิตกฺกา, ติสฺโส อกุสลสญฺญา, ติสฺโส อกุสลธาตุโย, ตีณิ ทุจฺจริตานิ, ตโย อาสวา, ตีณิ สํโยชนานิ, ติสฺโส ตณฺหา, อปราปิ ติสฺโส ตณฺหา, อปราปิ ติสฺโส ตณฺหา, ติสฺโส เอสนา, ติสฺโส วิธา, ตีณิ ภยานิ, ตีณิ ตมานิ, ตีณิ ติตฺถายตนานิ, ตโย กิญฺจนา, ตีณิ องฺคณานิ, ตีณิ มลานิ, ตีณิ วิสมานิ, อปรานิปิ ตีณิ วิสมานิ, ตโย อคฺคี, ตโย กสาวา, อปเรปิ ตโย กสาวา.
อสฺสาททิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อรติ วิเหสา อธมฺมจริยา, โทวจสฺสตา ปาปมิตฺตตา นานตฺตสญฺญา, อุทฺธจฺจํ โกสชฺชํ ปมาโท, อสนฺตุฏฺฐิตา อสมฺปชญฺญตา มหิจฺฉตา, อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ ปมาโท, อนาทริยํ โทวจสฺสตา ปาปมิตฺตตา, อสฺสทฺธิยํ อวทญฺญุตา โกสชฺชํ, อุทฺธจฺจํ อสํวโร ทุสฺสีลฺยํ, อริยานํ อทสฺสนกมฺยตา สทฺธมฺมํ อโสตุกมฺยตา อุปารมฺภจิตฺตตา, มุฏฺฐสฺสจฺจํ อสมฺปชญฺญํ เจตโส วิกฺเขโป, อโยนิโส มนสิกาโร กุมฺมคฺคเสวนา เจตโส จ ลีนตฺตํ. ติกํ.
จตุกฺกํ
จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร ตณฺหุปฺปาทา, จตฺตาริ อคติคมนานิ, จตฺตาโร วิปริยาสา, จตฺตาโร อนริยโวหารา, อปเรปิ จตฺตาโร อนริยโวหารา, จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ, อปราปิ จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ, จตฺตาริ ภยานิ, (อปรานิปิ จตฺตาริ ภยานิ,) จตสฺโส ทิฏฺฐิโย. จตุกฺกํ.
ปญฺจกํ
ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ, ปญฺจ มจฺฉริยานิ, ปญฺจ สงฺคา, ปญฺจ สลฺลา, ปญฺจ เจโตขิลา, ปญฺจ เจตโสวินิพนฺธา, ปญฺจ นีวรณานิ, ปญฺจ กมฺมานิ อานนฺตริกานิ, ปญฺจ ทิฏฺฐิโย, ปญฺจ เวรา, ปญฺจ พฺยสนา, ปญฺจ อกฺขนฺติยา อาทีนวา, ปญฺจ ภยานิ, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา. ปญฺจกํ.
ฉกฺกํ
ฉ วิวาทมูลานิ, ฉ ฉนฺทราคา ธมฺมา, ฉ วิโรธวตฺถูนิ, ฉ ตณฺหากายา, ฉ อคารวา, ฉ ปริหานิยา ธมฺมา, อปเรปิ ฉ ปริหานิยา ธมฺมา, ฉ โสมนสฺสุปวิจารา, ฉ โทมนสฺสุปวิจารา, ฉ อุเปกฺขุปวิจารา, ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ ทิฏฺฐิโย. ฉกฺกํ.
สตฺตกํ
สตฺต อนุสยา, สตฺต สํโยชนานิ, สตฺต ปริยุฏฺฐานานิ, สตฺต อสทฺธมฺมา, สตฺต ทุจฺจริตานิ, สตฺต มานา, สตฺต ทิฏฺฐิโย. สตฺตกํ.
อฏฺฐกํ
อฏฺฐ กิเลสวตฺถูนิ, อฏฺฐ กุสีตวตฺถูนิ, อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ จิตฺตสฺส ปฏิฆาโต, อฏฺฐ อนริยโวหารา, อฏฺฐ มิจฺฉตฺตา, อฏฺฐ ปุริสโทสา, อฏฺฐ อสญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา. อฏฺฐกํ.
นวกํ
นว อาฆาตวตฺถูนิ, นว ปุริสมลานิ, นววิธา มานา, นว ตณฺหามูลกา ธมฺมา, นว อิญฺชิตานิ, นว มญฺญิตานิ, นว ผนฺทิตานิ, นว ปปญฺจิตานิ, นว สงฺขตานิ. นวกํ.
ทสกํ
ทส กิเลสวตฺถูนิ, ทส อาฆาตวตฺถูนิ, ทส อกุสลกมฺมปถา, ทส สํโยชนานิ, ทส มิจฺฉตฺตา, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ. ทสกํ.
อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย, อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ พาหิรสฺส อุปาทาย, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ, อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, อนาคตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อฏฺฐ ตณฺหาวิจริตสตํ โหติ, ยานิ จ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณ วุตฺตานิ ภควตา.
ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคํ.
ธมฺมหทยวิภงฺโค
กติ ขนฺธา, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ อินฺทฺริยานิ, กติ เหตู, กติ อาหารา, กติ ผสฺสา, กติ เวทนา, กติ สญฺญา, กติ เจตนา, กติ จิตฺตานิ (วิภ. ๙๗๘)?
ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, จตฺตาริ สจฺจานิ, พาวีสตินฺทฺริยานิ, นว เหตู, จตฺตาโร อาหารา, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานิ (วิภ. ๙๗๘).
ธมฺมหทยวิภงฺคํ.
วิภงฺคมาติกา นิฏฺฐิตา.
๓. ธาตุกถามาติกา
นยมาติกา
สงฺคโห อสงฺคโห (ธาตุ. ๑). สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ. อสงฺคหิเตน สงฺคหิตํ. สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ. อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ. สมฺปโยโค วิปฺปโยโค. สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ. วิปฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ. สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ. วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ. สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ. สมฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ. อสงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ. วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ.