ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคมาติกาย ปนายํ นิกฺเขปปริจฺเฉเทน สทฺธึ อตฺถโต วินิจฺฉโย. มาติกาย หิ อาทิโต ตาว – ชาติมโทติอาทโย เตสตฺตติ เอกกา นิกฺขิตฺตา, ตโต โกโธ จ อุปนาโห จาติอาทโย อฏฺฐารส ทุกา, อกุสลมูลาทโย ปญฺจตึส ติกา, อาสวจตุกฺกาทโย จุทฺทส จตุกฺกา, โอรมฺภาคิยสํโยชนาทโย ปนฺนรส ปญฺจกา, วิวาทมูลาทโย จุทฺทส ฉกฺกา, อนุสยาทโย สตฺต สตฺตกา, กิเลสวตฺถุอาทโย อฏฺฐ อฏฺฐกา, อาฆาตวตฺถุอาทโย นว นวกา, กิเลสวตฺถุอาทโย สตฺต ทสกา, ฉนฺนํ อฏฺฐารสกานํ วเสน อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ จ ยถากฺกมํ นิกฺขิปิตฺวา อนฺเต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาลสุตฺเต อติทสฺสิตานีติ สพฺพานิปิ เตสฏฺฐิอธิกานิ อฏฺฐกิเลสสตานิ นิกฺขิตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อยํ ตาว นิกฺเขปปริจฺเฉโท.

อตฺถโต ปน ‘‘ชาติมโท’’ติอาทีสุ ชาติอุจฺจากุลีนตํ นิสฺสาย ‘‘ขตฺติยาทีนํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ อหํ อุตฺตมชาติโก, อิเม น อุตฺตมชาติกา’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน อุปฺปนฺโน มชฺชนาการปฺปวตฺโต มาโน ชาติมโท นาม. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อาทิจฺจโคตฺตกสฺสปโคตฺตาทิอุตฺตมโคตฺตํ นิสฺสาย โคตฺตมโท. นิราพาธตํ, โยพฺพญฺญํ, ‘‘จิรํ สุขํ ชีวึ ชีวามิ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ ชีวิตํ, พหุลาภญฺจ นิสฺสาย ยถากฺกมํ อาโรคฺยมทาทโย วุตฺตา. สุกตปณีตปจฺจยลาภํ, มานนวนฺทนาทิครุการํ มญฺเญว ปมุขํ กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ปริวาเรตฺวา คจฺฉนฺตีติ เอวํ ปุเรกฺขารํ, มหาปริวารํ, สุจิปริวารญฺจ นิสฺสาย ยถากฺกมํ สกฺการมทาทโย จ เวทิตพฺพา. โภโค ปน กิญฺจาปิ ลาภคฺคหเณเนว คหิโต, นิหิตธนวเสน ปเนตฺถ ลาโภ เวทิตพฺโพ, ‘‘อนฺนปานวตฺถาภรณมาลาคนฺธาทิอุปโภคสมิทฺธิวเสนาปิ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติปิ วทนฺติ. สรีรวณฺณํ, คุณวณฺณญฺจ นิสฺสาย วณฺณมโท. พาหุสจฺจํ, ปฏิภานํ, ‘‘วณฺณํ พุทฺธวํสํ ราชวํสํ ชนปทวํสํ คามวํสํ รตฺตินฺทิวปริจฺเฉทํ นกฺขตฺตมุหุตฺตโยคํ ชานามี’’ติ เอวํ รตฺตญฺญุตํ วา นิสฺสาย ยถากฺกมํ สุตมทาทโย จ เวทิตพฺพา. ชาติปิณฺฑปาติกตํ, อนวญฺญาตตํ, อิริยาปถปาสาทิกตํ, มหิทฺธิกตญฺจ นิสฺสาย ยถากฺกมํ ปิณฺฑปาติกมทาทโย. กิญฺจาปิ ปริวาร-คฺคหเณน ยโส คหิโต. ปริวารสฺส ปน สวสวตฺตกภาเวน ปตฺถฏตํ กิตฺติยสญฺเญว วา นิสฺสาย ยสมโท. ปริสุทฺธสีลํ, อุปจารปฺปนาฌานํ, สิปฺปโกสลฺลํ, สรีรสฺส อาโรหสมฺปทํ, ปริณาหสมฺปทํ, อนูนนิทฺโทสองฺคปจฺจงฺคตาย สรีรปาริปูริญฺจ นิสฺสาย สีลมทาทโย เวทิตพฺพา.

อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สวตฺถุกํ มานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวตฺถุกเมว สามญฺญโต มานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มโท’’ติ อาห. ปมาโทติอาทีสุ ปญฺจกามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคสงฺขาโต สุจริตาเสวนาย, ทุจฺจริตเสวนาย จ เหตุภูโต ปมชฺชนาการปฺปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ปมาโท นาม, สฺวายํ สติโวสฺสคฺคลกฺขโณ. วาตภริตภตฺตา วิย มาตาปิตูสุปิ อโนณตภาวสงฺขาโต กกฺขฬมาโน ถมฺโภ นาม, สฺวายํ จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตภาวลกฺขโณ. อญฺเญสํ เคหาทิอุปกรณสมฺปทํ, วิชฺชาสมฺปทํ วา ทิสฺวา ตทฺทิคุณสมารมฺภนวสปฺปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท สารมฺโภ นาม. คนฺโถปิ หิ สารมฺภวเสน อุคฺคเหตุํ น วฏฺฏติ, อกุสลเมว โหติ. สฺวายํ กรณุตฺตริยลกฺขโณ.

อตฺร อตฺร วิสเย อิจฺฉา อสฺสาติ อตฺริจฺโฉ, ปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อตฺริจฺฉตา. เอวํ มหิจฺฉตาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ยํ ยํ ลทฺธํ, เตน เตน อสนฺตุสฺสิตฺวา อปรสฺส อปรสฺส ปตฺถนาวเสน ปวตฺโต โลโภ อตฺริจฺฉตา. ยาย อตฺตนา ลทฺธํ ปณีตมฺปิ ลามกํ วิย ขายติ, ปเรน ลทฺธํ ลามกมฺปิ ปณีตํ วิย ขายติ. สายํ อปราปรลาภปตฺถนาลกฺขณา. สนฺตคุณวิภาวนาวสปฺปวตฺโต เจว ตทุปฺปนฺเนหิ อติมหนฺเตหิปิ วตฺถูหิ อสนฺตุสฺสนาการปฺปวตฺโต จ โลโภ มหิจฺฉตา. ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ปจฺจเยหิ ทุปฺปูโร อคฺคิ วิย อุปาทาเนน, สมุทฺโท วิย จ อุทเกน. ยา จายํ สนฺตคุณสมฺภาวนตา, ปฏิคฺคหเณ จ ปริโภเค จ อมตฺตญฺญุตา, เอตํ มหิจฺฉตาลกฺขณํ.

อสนฺตานํ ปน สทฺธาสีลานํ, มคฺคผลาทีนญฺจ โลกิยโลกุตฺตรานํ คุณานํ วิภาวนาวสปฺปวตฺโต เจว ตทุปฺปนฺเนหิ อติมหนฺเตหิปิ ปจฺจเยหิ อสนฺตุสฺสนาการปฺปวตฺโต จ โลโภ ปาปิจฺฉตา. ยา จายํ อสนฺตคุณสมฺภาวนตา, ปฏิคฺคหเณ จ ปริโภเค จ อมตฺตญฺญุตา เอตํ ปาปิจฺฉตาลกฺขณํ.

สิงฺคนฺติ วิชฺฌนฏฺเฐน สิงฺคํ, นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ อตฺถโต สิงฺคารกรณวสปฺปวตฺโต โลโภว. ตินฺติณนฺติ ขียนํ, ตํ อตฺถโต นิวาสฏฺฐาเน สุนขานํ วิย อญฺญมญฺญํ สตฺตานํ ‘‘ตว สนฺตกํ, มม สนฺตก’’นฺติ ขิยฺยนาการปฺปวตฺโต โทโสว. จาปลฺยนฺติ จปลตา, ตํ ปตฺตจีวราทิปริกฺขารานํ, อตฺตภาวสฺส จ มณฺฑนวิภูสนเกฬายนวสปฺปวตฺโต ราโคว, เยน สมนฺนาคโต ชิณฺโณปิ ทหโร วิย โหติ. อสภาควุตฺตีติ วิสภาควุตฺติ วิสภาคกิริยา, สา ครุฏฺฐานิเยสุปิ อนาทรวเสน วิปจฺจนีกคฺคาหิตาวสปฺปวตฺโต โทโสว, ยาย สมนฺนาคโต คิลาเนปิ มาตาปิตุอาจริยุปชฺฌายาทิเก น โอโลเกติ, เตหิ สทฺธึ ลาภสกฺการการณา กลหํ กโรติ, เตสุ หิโรตฺตปฺปํ, เจติยาทีสุ จิตฺตีการญฺจ น ปจฺจุปฏฺฐเปติ. อรตีติ ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ, สมถวิปสฺสนาสุ จ อนภิรมณา อุกฺกณฺฐิตตา, สา ตถาปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท. ตนฺทีติ อาลสฺยํ. วิชมฺภิตาติ กายสฺส อานมนาทิอากาเรน ผนฺทนา วิชมฺภนา. ภตฺตสมฺมโทติ ภตฺตมุจฺฉาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา. เจตโส จ ลีนตฺตนฺติ จิตฺตสงฺโกโจ. อตฺถโต ปเนตานิ สพฺพานิปิ ถินมิทฺธวเสน จิตฺตสฺส คิลานากาโรว.

กุหนาติอาทีสุ ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส เตน เตน อุปาเยน วิมฺหาปนา กุหนา นาม. สา ติวิธา ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถสณฺฐาปนวเสน. ตตฺถ จีวราทีหิ นิมนฺติตสฺส ตทตฺถิกสฺเสว สโต ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ปฏิกฺขิปเนน, เต จ คหปติเก อตฺตนิ สุปฺปติฏฺฐิตสทฺเธ ญตฺวา ปุน เตสํ ‘‘อโห อยฺโย อปฺปิจฺโฉ น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อิจฺฉติ, สุลทฺธํ วต โน อสฺส, สเจ อปฺปมตฺตกํ กิญฺจิ ปฏิคฺคเณฺหยฺยา’’ติ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ปณีตานิ จีวราทีนิ อุปนาเมนฺตานํ ตทนุคฺคหกามตญฺเญว อาวิกตฺวา ปฏิคฺคหเณน จ ตโต ปภุติ อปิ สกฏภาเรหิ อุปนามนเหตุภูตํ วิมฺหาปนํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตา กุหนา นาม. ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต ‘‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติอาทินา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมปริทีปนวาจาย ตถา ตถา วิมฺหาปนํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตา กุหนา นาม. ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต สมาหิตสฺเสว สมฺภาวนาธิปฺปายกเตน ปณิธาย สณฺฐปิเตน คมนาทิอิริยาปเถน วิมฺหาปนํ อิริยาปถสณฺฐปนสงฺขาตา กุหนา นาม.

อาลปนาติอาทินา ปน วุตฺตปจฺจยปฏิสํยุตฺตา วาจาเยว ทสฺสิตา. อนุปฺปิยภาณิตา, จาฏุกมฺยตา, มุคฺคสูปฺยตา, ปาริภฏยตา จ อาลปนา นาม. ตตฺถ อาลปนาติอาทิโตว ลปนา. อนุปฺปิยภาณิตาติ สจฺจานุรูปํ, ธมฺมานุรูปํ วา อนปโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิยภณนํ. จาฏุกมฺยตาติ นีจวุตฺติตา, อตฺตานํ เหฏฺฐโต ฐเปตฺวา ปวตฺตนํ. มุคฺคสูปฺยตาติ มุคฺคสูปสทิสตา, อปกฺกมุคฺคสทิเสน อปฺปสจฺเจน สมนฺนาคตวจนตา. ปาริภฏยตาติ กุลทารกานํ องฺเกน ปริหรณาทิกํ ปริภฏสฺส กิจฺจํ. เอวมยํ สพฺโพปิ กิริยาเภโท ‘‘ลปนา’’เตฺวว วุจฺจติ. ปเรสํ ปน ปจฺจยทานสญฺญาชนกํ กายวจีกมฺมํ เนมิตฺติกตา นาม, ยา ‘‘ปริกโถภาสนิมิตฺตกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. อกฺโกสนวมฺภนครหณาทีหิ ยถา ทายโก อวณฺณํ ภายติ, เอวํ ตํ นิปฺปีฬนํ นิปฺเปสิกตา นาม. อยํ หิ ยสฺมา เวฬุเปสิกาย วิย อพฺภงฺคํ อิมาย ปรสฺส คุณํ นิปฺเปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ ปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเณ นิปฺปิสิตฺวา วิจุณฺเณตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา ‘‘นิปฺเปสิกตา’’ติ วุจฺจติ. เอกสฺมึ ปน กุเล ลทฺธามิสํ อญฺญตฺถ ทานวเสน ลาเภน ลาภสฺส ปตฺถนา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา นาม. อิเม จ กุหนาทโย ปญฺจปิ ตถา ตถา ปวตฺตา โลภาทิอกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ เวทิตพฺพา. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทโย ทฺวาทส มานา เหฏฺฐา สํโยชนโคจฺฉเก วุตฺตานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยาว. ตตฺถ จ อาทิโต ตโย มานา ปุคฺคลํ อนิสฺสาย ชาติโคตฺตรูปโภคสิปฺปสุตาทิมานวตฺถุวเสเนว กถิตา, ตโต ปรํ ปน นว มานา เสยฺยสทิสหีนปุคฺคเล นิสฺสาย กถิตา.

เอวเมเตหิ ทฺวาทสหิ ปเทหิ สวตฺถุเก มาเน กเถตฺวา อิทานิ อวตฺถุกํ ทสฺเสตุํ ‘‘มาโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต ปรํ อติมาโนติอาทีสุ ‘‘ชาติอาทีหิ มยา สทิโส นตฺถี’’ติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนาวเสน ปวตฺโต มาโน อติมาโน นาม. ‘‘อิเม มยา ปุพฺเพ สทิสา, อิทานิ อหํ เสฏฺโฐ, อิเม หีนตรา’’ติ อุปฺปนฺโน มาโน ภาราติภาโร วิย มานาติมาโน นาม. อตฺตานํ ปน อวมญฺญนาวเสน ปวตฺโต มาโน โอมาโน นาม, โส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ ปวตฺตหีนมานสทิโสว. อนธิคเตสุ อริยธมฺเมสุ ‘‘อธิคตา มยา’’ติ อุปฺปนฺโน มาโน อธิกมานตฺตา อธิมาโน นาม, อยํ ปน โสตาปนฺนาทิอริยสาวกานํ ‘‘อหํ สกทาคามี’’ติอาทินา น อุปฺปชฺชติ เตสํ มคฺคผลนิพฺพานปหีนกิเลสาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขเณน อริยคุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺขตฺตา. ทุสฺสีลสฺส ปน น อุปฺปชฺชเตว, สีลวโตปิ ปริจฺจตฺตกมฺมฏฺฐานสฺส น อุปฺปชฺชติ, ปริสุทฺธสีลสฺเสว ปน สุทฺธสมถลาภิโน, สุทฺธวิปสฺสนาลาภิโน, ตทุภยลาภิโน วา อุปฺปชฺชติ. เตสุ ตทุภยลาภี อรหตฺเต เอว อธิมญฺญิตฺวา ปติฏฺฐาติ สุวิกฺขมฺภิตกิเลสตฺตา, ปริมทฺทิตสงฺขารตฺตา จ, อิตเร โสตาปนฺนาทีสุปีติ เวทิตพฺพา. ปญฺจสุ ปน ขนฺเธสุ ‘‘อหมสฺมี’’ติอาทินา ปวตฺโต มาโน อสฺมิมาโน นาม. ปาปเกน ปน ปรูปฆาตเกน กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานาทินา อตฺตานํ เสยฺยาทิโต ชปฺปนวเสน ปวตฺโต มาโน มิจฺฉามาโน นาม.

ญาติวิตกฺโกติอาทีสุ ‘‘มยฺหํ ญาตกา สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’’ติ เอวํ เคหสิตเปเมน ญาตเก อุทฺทิสฺส อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ญาติวิตกฺโก นาม, ‘‘ญาตกา ขยํ คตา วยํ คตา สทฺธา ปสนฺนา’’ติอาทินา ปน เนกฺขมฺมสิโต ญาติวิตกฺโก นาม น โหติ. เอวํ ชนปทวิตกฺเกปิ, ตสฺส ปน ‘‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิกฺโข สุนฺทโร’’ติอาทินา ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ. อมรตฺถาย วิตกฺโก, อมโร วา วิตกฺโกติ อมรวิตกฺโก. ตตฺถ โย อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีหิ ทุกฺเข นิชฺชิณฺเณ สมฺปราเย อตฺตา สุขี อมโร โหตีติ เอวํ ปวตฺโต, โส อมรตฺถาย วิตกฺโก นาม. โย ปน ทิฏฺฐิคติกสฺส เอกสฺมึ ปกฺเข อสณฺฐหิตฺวา ‘‘เอวมฺปิ เม โน, ตถาปิ เม โน, อญฺญถาปิ เม โน’’ติอาทินา อมรมจฺโฉ วิย คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปวตฺโต, โส อมโร วิตกฺโก นาม. ตํ ทุวิธมฺปิ เอกโต กตฺวา อิธ ‘‘อมรวิตกฺโก’’ติ วุตฺโต.

อนุทฺทยตา ปติรูปเกน ปน คิหีหิ สหโสกิสหนนฺทิตาทิวเสน เคหสิตเปเมน ยุตฺโต ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. ลาเภน เจว สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน จ สทฺธึ อารมฺมณกรณวเสน ยุตฺโต เคหสิโต วิตกฺโก ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม, ตสฺส ปน ‘‘อโห วต เม ลาภาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุ’’นฺติอาทินา ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ. ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ อุปฺปนฺโน เคหสิโต วิตกฺโก อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. เอกกํ.

ทุกาทีสุ โกธาทโย เหฏฺฐา วุตฺตตฺเถ วชฺเชตฺวา อวเสสานญฺเญว วณฺณนา โหติ. ตตฺถ ทุเกสุ ตาว อุปนาโหติอาทีสุ ปุพฺพภาเค โกโธ ‘‘อกฺโกจฺฉิม’’นฺติอาทินา อาเสวเนน อปรกาเล เวรจิตฺเต ทฬฺหตรํ อาพทฺโธ อุปนาโห นาม, เยน สมนฺนาคโต เวรํ นิสฺสชฺชิตุํ น สกฺโกติ วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย, โสธิยมานมฺปิสฺส จิตฺตํ น ปริสุชฺฌติ, สฺวายํ เวรุปนิพนฺธนลกฺขโณ.

ปรคุณํ ปน วินาเสตฺวา ตตฺถ โทสมกฺขนวเสน ปวตฺโต โกโธ มกฺโข นาม. อยํ หิ ปฐมตรํ อตฺตโน จิตฺตํ คูโถ วิย คูถคฺคาหกํ หตฺถํ มกฺเขติ, ปจฺฉา ปรนฺติ ‘‘มกฺโข’’ติ วุตฺโต, สฺวายํ ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ. ปฬาเสตีติ ปฬาโส, ปรสฺส คุเณ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน คุเณหิ สเม กโรตีติ อตฺโถ. ตถาปวตฺโต โลโภ, สฺวายํ ยุคคฺคาหลกฺขโณ.

ทฺวารตฺตเยปิ วิชฺชมานสฺเสว โทสสฺส ปฏิจฺฉาทนโต จกฺขุโมหนมายา วิยาติ มายา, สา กตโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณา. สฐสฺส ภาโว, กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ, เกราฏิยํ, ตํ อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ.

อนชฺชวาทโย เหฏฺฐา วุตฺตอชฺชวาทิปฏิปกฺขอกุสลวเสน เวทิตพฺพา. อชฺฌตฺตสํโยชนนฺติอาทีสุ อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว, ตตฺถ สตฺเต พนฺธนวเสน ปวตฺตานิ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. ตตฺถ พนฺธนวเสน ปวตฺตานิ ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. กามภเว หิ สตฺตานํ อาลโย พหุโก, น อิตเรสุ, ตสฺมา โส อชฺฌตฺตํ อิตเร จ พหิทฺธาติ เวทิตพฺพา. ทุกํ.

ติเกสุ ปน โลภาทีนิ ตีณิ อกุสลมูลานิ นาม. กามพฺยาปาทวิหึสาสมฺปยุตฺตา วิตกฺกา ตโย อกุสลวิตกฺกา นาม. เต เอว สญฺญาสีเสน ติสฺโส อกุสลสญฺญา. สภาวฏฺเฐน ติสฺโส อกุสลธาตุโยติ จ วุจฺจนฺติ. กายวจีมโนทุจฺจริตานิ ตีณิ ทุจฺจริตานิ นาม, ตานิ ทฺวารตฺตยปฺปวตฺตานํ ปาณาติปาตาทีนํ, สพฺพากุสลานํ วา วเสน โยเชตพฺพานิ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน ทิฏฺฐาสววชฺชิตา กามาสวาทโย ตโย อาสวา นาม. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา ตีณิ สํโยชนานิ นาม.

กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา จ ติสฺโส ตณฺหา นาม. ตตฺถ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวตณฺหา, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา, อวเสสา ปน สพฺพาปิ ตณฺหา กามตณฺหา. กามธาตุปฏิสํยุตฺโต วา ราโค กามตณฺหา, รูปารูปธาตุปฏิสํยุตฺโต ภวตณฺหา, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต วิภวตณฺหาติ เวทิตพฺพา. กามตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา จ อปราปิ ติสฺโส ตณฺหา นาม. รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา จ ปุน อปราปิ ติสฺโส ตณฺหา นาม. ตตฺถ นิโรธตณฺหาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต. กาเมสนา ภเวสนา พฺรหฺมจริเยสนา จ ติสฺโส เอสนา นาม. ตตฺถ พฺรหฺมจริเยสนาติ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิสงฺขาตพฺรหฺมจริยสฺส คเวสนา. ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา, สทิโสหมสฺมีติ วิธา, หีโนหมสฺมีติ วิธา’’ติ เอวํ วุตฺตมานวิธา ติสฺโส วิธา นาม. มาโน หิ เสยฺยาทิวเสน วิทหนโต มญฺญนโต ‘‘วิธา’’ติ วุจฺจติ. ชาติชรามรณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนานิ ภยานิ ตีณิ ภยานิ นาม. ‘‘อตีตํ วา อทฺธานํ อารพฺภา’’ติอาทินา วุตฺตานิ ตีณิ, พุทฺธาทีสุ กงฺขนวิจิกิจฺฉนวเสน ปวตฺตา ติสฺโส อวิชฺชา ตีณิ ตมานิ นาม. วิจิกิจฺฉาสีเสน ตสฺส วิภงฺเค ตํสมฺปยุตฺตา อวิชฺชาว วุตฺตา, ตสฺสา เอว ปฏิจฺฉาทกตฺเตนปิ ตมภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

ยํ กิญฺจิ ปน สตฺตสฺส สุขาทิกํ อุปฺปชฺชติ, ตํ สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตูติ เอกํ ติตฺถายตนํ, อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ ทุติยํ, อเหตุอปฺปจฺจยาติ ตติยนฺติ อิมานิ ตีณิ ติตฺถายตนานิ นาม. ตตฺถ ปฐมวาที กุสลากุสลกิริยอุตุจิตฺตาหาราทิกํ, คติอุปธิอาทิกํ, สปฺปุริสูปนิสฺสยสทฺธมฺมสฺสวนาทิกญฺจ สพฺพํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ กมฺมวิปากเมว สมฺปฏิจฺฉติ, อิตเร ปน เทฺวปิ สพฺพํ เหตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิสฺสรเหตุกํ, อเหตุกญฺจ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เตสํ ติณฺณํ วาทานํ วเสเนว ปโยชนาภาวาทิโต ยถานุรูปํ โทโส ญาตพฺโพ. คนฺถวิตฺถารภเยน ปเนตฺถ น วิตฺถารยิมฺห.

ราคโทสโมหา ปน ตโย ปลิโพธฏฺเฐน กิญฺจนา นาม. เต เอว หิ กิเลสฏฺเฐน องฺคณานิ, มลีนภาวกรณฏฺเฐน มลานิ, ปกฺขลนปาตเหตุโต วิสมานิ จ โหนฺติ. ปาณาติปาตาทีนิ กายวจีมโนวิสมานิ อปรานิปิ ตีณิ วิสมานิ นาม. ราคโทสโมหา อนุทหนฏฺเฐน ตโย อคฺคี, กสฏนิโรชฏฺเฐน กสาวา จ โหนฺติ. ปาณาติปาตาทีนิ กายกสาวาทโย ปน อปเรปิ ตโย กสาวา นาม. อสฺสาททิฏฺฐิตฺติเก กามปริโภเค ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ เอวํ ปวตฺตา สสฺสตทิฏฺฐิ อสฺสาททิฏฺฐิ นาม. วีสติวตฺถุกา ปน อตฺตทิฏฺฐิ อตฺตานํ อนุคตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิ นาม. ตสฺสา ปน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ รูปกฺขนฺเธ จตสฺโส ทิฏฺฐิโย. เอวํ เสสกฺขนฺเธสุปีติ วีสติวตฺถุกตา เวทิตพฺพา.

ตตฺถ จ รูปํ อตฺตโตทิอาทินา ปญฺจกฺขนฺเธ อตฺตโต คหณวเสน ปวตฺตา ปญฺจ อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสา ปน สสฺสตทิฏฺฐิโยติ เวทิตพฺพา. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา ปน นตฺถิกทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม, ลามกทิฏฺฐีติ อตฺโถ. อรติตฺติเก ปาณิเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ สตฺตานํ วิหึสนา วิเหสา นาม. ทฺวารตฺตยปฺปวตฺตอกุสลธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา นาม. โทวจสฺสตาติเก สาว กามพฺยาปาทวิหึสาสญฺญา นานารมฺมเณสุ ปวตฺติโต, นานาภูตตฺตา จ นานตฺตสญฺญา นาม. อุทฺธจฺจตฺติเก กุสีตสฺส ภาโว โกสชฺชํ, ปมาโทว. อนาทริยตฺติเก โอวาทสฺส อนาทิยนวสปฺปวตฺโต โกโธ อนาทริยํ นาม. อสฺสทฺธิยตฺติเก รตนตฺตยกมฺมผลานํ อสทฺทหนวสปฺปวตฺตา อกุสลธมฺมา อสฺสทฺธิยํ นาม. ปญฺจวิธมจฺฉริยวเสน ‘‘เทหี’’ติ วจนสฺส อชานนา อวทญฺญุตา นาม.

อุทฺธจฺจตฺติเก มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา อสํวโร นาม. กายิกวาจสิกวีติกฺกโม ทุสฺสีลฺยํ นาม. อริยตฺติเก พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ทสฺสโนปาสนาทีสุ อนิจฺฉา อริยานํ อทสฺสนกมฺยตา นาม. โพธิปกฺขิกสทฺธมฺมสฺส สวนธารณาทีสุ อนิจฺฉา สทฺธมฺมํ อโสตุกมฺยตา นาม. ปรสฺส โทสาโรปเน รนฺธคเวสิตาสงฺขาโต อุปารมฺโภว อุปารมฺภจิตฺตตา นาม. มุฏฺฐสฺสจฺจตฺติเก อุทฺธจฺจํ เจตโส วิกฺเขโป นาม. อโยนิโสมนสิการตฺติเก ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติอาทินา, สจฺจปฏิปกฺขวเสน วา อนุปายมนสิการสงฺขาตํ อาวชฺชนจิตฺตํ อโยนิโสมนสิกาโร นาม. มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปาทโย อฏฺฐ มิจฺฉามคฺคา กุมฺมคฺโค นาม, มิจฺฉามคฺคสฺส อาเสวนา กุมฺมคฺคเสวนา นาม. ถินมิทฺธํ เจตโส จ ลีนตฺตํ นาม. ติกํ.

จตุกฺเกสุ จีวราทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ ‘‘กตฺถ มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ ตณฺหาย อุปฺปาโท จตฺตาโร ตณฺหุปฺปาทา นาม. น คจฺฉนฺติ เอตาหิ อริยาติ อคติโย, ฉนฺทโทสโมหภยา. ตา หิ อคนฺตพฺพมคฺคคมนานิ อกตฺตพฺพกรณานิ จตฺตาริ อคติคมนานิ นาม. ตตฺถ ฉนฺโทติ ปกฺขปาตราโค. ภยนฺติ ตถาปวตฺโต โทโส. อนิจฺจาทีสุ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตา จตฺตาโร วิปริยาสา วิปรีตโต ธมฺเม เอสนโต. เตสุ วา อาสนโต ปวิสนโต จตฺตาโร วิปริยาสา นาม. เต สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปริยาสวเสน ปจฺเจกํ ตโย ตโย หุตฺวา ทฺวาทส โหนฺติ. เตสุ อนิจฺเจ นิจฺจํ, อนตฺตนิ อตฺตาติ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปริยาสา ฉ, ทุกฺเข สุขํ, อสุเภ สุภนฺติ ทิฏฺฐิวิปริยาสา เทฺว จาติ อฏฺฐ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปริยาสา เทฺว อนาคามิมคฺเคน, ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปริยาสา เทฺว อรหตฺตมคฺเคนาติ เวทิตพฺพา.

อทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ, อสุเต สุตํ, อมุเต มุตํ, อวิญฺญาเต วิญฺญาตนฺติ เอวํ ปวตฺตา จตฺตาโร อนริยโวหารา นาม. ทิฏฺฐาทีสุ ปน อทิฏฺฐํ อสุตํ อมุตํ อวิญฺญาตนฺติ เอวํ ปวตฺตา อปเรปิ จตฺตาโร อนริยโวหารา นาม. อิเม จ ปุริเมหิ สทฺธึ อฏฺฐ อนริยโวหาราติปิ วุจฺจนฺติ. ปาณาติปาตอทินฺนาทานกาเมสุมิจฺฉาจารมุสาวาทา จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ นาม. มุสาวาทาทิวจีทุจฺจริตานิ อปรานิปิ จตฺตาริ วจีทุจฺจริตานิ นาม. ชาติชราพฺยาธิมรณภยานิ จตฺตาริ ภยานิ นาม. ราชโจรอคฺคิอุทกภยานิ จตฺตาริ, สมุทฺทํ โอโรหนฺตสฺส ปน อุปฺปชฺชนกานิ อูมิกุมฺภีลอาวฏฺฏสุสุกาภยานิ จ จตฺตาริ, อตฺตานุวาทปรานุวาททณฺฑทุคฺคติภยานิ จตฺตาริ จาติ อิมานิ วา อปรานิ ตีณิ จตุกฺกานิ จตฺตาริ ภยานิ นาม. ตตฺถ สุสุกาติ จณฺฑมจฺฉา. สพฺพานิปิ เจตานิ ภยานิ ปฏิฆจิตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. สพฺพํ สุขทุกฺขาทิกํ สยํกตํ ปรํกตํ อุภยกตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ เอวํ อุปฺปชฺชมานา อิมา จตสฺโส ทิฏฺฐิโย นาม. จตุกฺกํ.

ปญฺจเกสุ ปญฺโจรมฺภาคิยาติอาทีสุ โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ เหฏฺฐาภาวโต, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสกามราคปฏิฆา ปญฺจ โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ นาม. อุทฺธนฺติ รูปารูปธาตุ อุปริภาวโต, ตํ วุตฺตนเยน ภชนฺตีติ รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชา ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ นาม. ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิโย ปญฺจ ลคฺคนฏฺเฐน สงฺคา นาม. เต เอว ปญฺจ อนุปวิสนฏฺเฐน, ตุทนฏฺเฐน จ ปญฺจ สลฺลา นาม. สตฺถุธมฺมสงฺฆสิกฺขาสุ กงฺขนานิ จตฺตาริ, สพฺรหฺมจารีสุ กุปิตจิตฺตตา จาติ อิเม ปญฺจ จิตฺตสฺส ถทฺธกจวรขาณุกภาวกรณตฺตา เจโตขิลา นาม. กาเมสุ อวีตราโค. กาเย…เป… รูเป…เป… ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ, อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตีติ เอวํ ปวตฺตา ปญฺจ ธมฺมา จิตฺตํ พนฺธิตฺวา มุฏฺฐิยํ กตฺวา วิย คหณโต เจตโสวินิพนฺธา นาม. ตตฺถ กาเยติ อชฺฌตฺติเก กาเย, รูเปติ พหิทฺธารูเป. สญฺญี อตฺตา, อสญฺญี อตฺตา, เนวสญฺญีนาสญฺญี อตฺตา, สํวิชฺชมาโน ปน อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา ปาปุณาตีติ เอวํ ปวตฺตา ปญฺจ ทิฏฺฐิโย นาม.

ปาณาติปาตาทิมชฺชปานปริโยสานา ปญฺจ เวรกรณฏฺเฐน เวรา นาม. ญาติโภคโรคสีลทิฏฺฐิพฺยสนานิ ปญฺจ พฺยสนา นาม. ตตฺถ พฺยสนาติ วินาสสหชาตา, ตโต อุปฺปนฺนา อกุสลา. พหุชนสฺส อปฺปิยตา, เวรพหุลตา, วชฺชพหุลตา, สมฺมูฬฺหมรณํ, อปายคมนนฺติ อิเม ปญฺจ อกฺขนฺติยา อาทีนวา, อนธิวาสนาย โทสาติ อตฺโถ. อาชีวกภยํ อสิโลกภยํ ปริสสารชฺชภยํ มรณภยํ ทุคฺคติภยนฺติ อิมานิ ปญฺจ ภยานิ นาม. ยาวทตฺถํ ปญฺจกามคุณปริโภเคน เจว ปฐมชฺฌานาทีหิ จตูหิ ฌาเนหิ จาติ ปญฺจหิ การเณหิ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตีติ ปวตฺตา วาทา ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา นาม. ปญฺจกํ.

ฉกฺเกสุ ปน โกโธ มกฺโข อิสฺสา สาเฐยฺยํ ปาปิจฺฉตา สนฺทิฏฺฐิปรามาสิตาติ อิมานิ ฉ วิวาทมูลานิ. มนาปิเยสุ รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉนฺทราโคติ อิเม ฉ ฉนฺทราคา เคหสิตา ธมฺมา นาม. อมนาปิเยสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปฏิโฆ ฉ วิโรธวตฺถูนิ นาม. วิโรโธ เอว วตฺถุ วิโรธวตฺถุ. ฉสุ อารมฺมเณสุ ตณฺหาว ฉ ตณฺหากายา นาม. สตฺถุธมฺมสงฺฆสิกฺขาสุ, อปฺปมาเท, ปฏิสนฺถาเร จ อคารวา ฉ อคารวา นาม. กมฺมารามตา, ภสฺสนิทฺทาสงฺคณิกสํสคฺคปปญฺจารามตา จ ฉ ปริหานิยา ธมฺมา นาม, ปริหานิกราติ อตฺโถ. ตตฺถ สวนทสฺสนสมุลฺลปนปริโภคกายสํสคฺเคสุ ปญฺจสุ ยุตฺตปยุตฺตตา สํสคฺคารามตา. ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺเจสุ ยุตฺตปยุตฺตตา ปปญฺจารามตาติ เวทิตพฺพํ. กมฺมภสฺสนิทฺทาสงฺคณิการามตา จตฺตาโร, โทวจสฺสตา, ปาปมิตฺตตา เทฺว จาติ อิเม อปเรปิ ฉ ปริหานิยา ธมฺมา นาม.

โสมนสฺสฏฺฐานิเยสุ รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปนฺนา เคหสิตโสมนสฺสสมฺปยุตฺตา วิจารา โสมนสฺสุปวิจารา นาม, วิตกฺกาทโย ธมฺมา, ตํสมฺปยุตฺตา จาติ คเหตพฺพา. เอส นโย อิตรทฺวเยปิ. อญฺญาณสหิตา ปเนตฺถ เวทนุเปกฺขา อุเปกฺขาติ เวทิตพฺพา, ยา ‘‘อญฺญาณุเปกฺขา’’ติปิ วุจฺจติ. อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยถากฺกมํ อุปฺปนฺนา เวทนา ‘‘ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานี’’ติอาทินา ฉกฺกตฺตเยน วุตฺตา. ‘‘อตฺถิ เม อตฺตา’’ติ วา, ‘‘นตฺถิ เม อตฺตา’’ติ วา, ‘‘อตฺตนา วา อตฺตานํ สญฺชานามี’’ติ วา, ‘‘อตฺตนา วา อนตฺตานํ สญฺชานามี’’ติ วา, ‘‘อตฺตนา วา อตฺตานํ สญฺชานามี’’ติ วา, ‘‘โส เม อยํ อตฺตา การโก เวทโก นิจฺโจ ธุโว’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชมานา อิมา ฉ ทิฏฺฐิโย นาม. ตตฺถ อตฺถีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. นตฺถีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ปญฺจปิ ขนฺเธ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา สญฺญากฺขนฺเธน เสสานํ ชานนวเสน อตฺตนา วา อตฺตานํ สญฺชานามีติ ทิฏฺฐิ, สญฺญากฺขนฺธํ ปน ‘‘อตฺตา’’ติ, อิตเร จ ‘‘อนตฺตา’’ติ คเหตฺวา อตฺตนา วา อนตฺตานํ สญฺชานามีติ ทิฏฺฐิ, สญฺญากฺขนฺธํ ปน ‘‘อนตฺตา’’ติ, อิตเร จ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา อนตฺตนา วา อตฺตานํ สญฺชานามีติ ทิฏฺฐิ จ เวทิตพฺพา. ฉกฺกํ.

สตฺตเกสุ ปน กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคอวิชฺชา สตฺต ถามคตฏฺเฐน, อปฺปหีนฏฺเฐน จ จิตฺตสนฺตาเน อนุ อนุ สยนโต อนุสยา นาม. เต เอว สตฺเต วฏฺฏสฺมึ สํโยชนโต สํโยชนานิ. สมุทาจารวเสน ปริยุฏฺฐานโต ปริยุฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา. อสฺสทฺธิยํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อปฺปสฺสุตตา โกสชฺชํ มุฏฺฐสฺสจฺจํ ทุปฺปญฺญตาติ อิเม สตฺต อสตํ อสปฺปุริสานํ, อสนฺตา วา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา นาม. ปาณาติปาตาทโย กายวจีทุจฺจริตานิ สตฺต ทุจฺจริตานิ นาม. มาโน อติมาโน มานาติมาโน โอมาโน อธิมาโน อสฺมิมาโน มิจฺฉามาโนติ อิเม สตฺต มานา นาม. ‘‘มนุสฺสโลเก มาตาเปตฺติกสมฺภโว อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ, ตถา ฉสุ เทวโลเกสุ ทิพฺโพ กพฬีการภกฺโข อตฺตา, รูปโลเก รูปี มโนมโย อตฺตา, จตูสุ อรูปภเวสุ จตุพฺพิโธ อรูปี อตฺตา ตตฺถ ตตฺถ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา’’ติ เอวํ ปวตฺตา สตฺต อุจฺเฉททิฏฺฐิโย สตฺต ทิฏฺฐิโย นาม. เอตฺถ จ อาทิโต ติสฺโส ทิฏฺฐิโย รูปกฺขนฺธํ อตฺตโต คเหตฺวา ปวตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสา จตสฺโส อรูปกฺขนฺเธติ ญาตพฺพา. สตฺตกํ.

อฏฺฐเกสุ ปน โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจญฺจาติ อฏฺฐ กิเลสวตฺถูนิ นาม. ‘‘ยํ กิญฺจิ กมฺมํ กตฺตพฺพํ เม’’ติ เอกํ, ตถา ‘‘กตํ เม’’ติ, ‘‘มคฺโค เม คนฺตพฺโพ’’ติ, ‘‘คโต’’ติ, ‘‘อปฺปกํ เม ภุตฺต’’นฺติ, ‘‘สุภุตฺต’’นฺติ, ‘‘อาพาโธ เม อุปฺปนฺโน’’ติ, ‘‘อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา’’ติ เอกนฺติ อิมานิ อฏฺฐ กุสีตวตฺถูนิ นาม, กุสีตสฺส โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. ลาเภ อลาเภ จ ยเส อยเส จ ปสํสาย นินฺทาย จ สุเข ทุกฺเข จ ยถากฺกมํ ราคโทเสหิ จิตฺตสฺส ปฏิหนนํ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ จิตฺตสฺส ปฏิฆาโต นาม. เหฏฺฐา ทฺวีหิ จตุกฺเกหิ วุตฺตา อฏฺฐ อนริยโวหารา นาม. มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปาทโย อฏฺฐ มิจฺฉตฺตา นาม. ภิกฺขูหิ วิชฺชมานาย อาปตฺติยา โจทิยมานสฺส ‘‘น สรามี’’ติ นิพฺเพฐนํ เอกํ, ‘‘ตฺวํ พาโล’’ติอาทินา โจทกปฏิปฺผรณํ เอกํ, ตถา ‘‘ตุวํ เจตมาปนฺโน’’ติ โจทกสฺส ปจฺจาโรปนํ, อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณํ, สงฺเฆ พาหาวิกฺเขปภณนํ, ตุณฺหีภาเวน วิเหฐนํ, สงฺฆํ, โจทกญฺจ อนาทิยิตฺวา ปกฺกมนํ, โจทนาภยา สิกฺขาปจฺจกฺขานนฺติ อิเม อฏฺฐ ปุริสโทสา นาม. อสญฺญี อตฺตา รูปี, อรูปี, รูปี จ อรูปี จ, เนวรูปีนารูปี, อนฺตวา, อนนฺตวา, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ, เนวนฺตวานานนฺตวาติ เอวํ ปวตฺตา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา นาม. เนวสญฺญีนาสญฺญี อตฺตา รูปี อรูปีติอาทินา ปวตฺตา อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา นาม. อฏฺฐกํ.

นวเกสุ ปน ‘‘อนตฺถํ เม อจริ, จรติ, จริสฺสติ, ปิยสฺส เม อนตฺถํ อจริ, จรติ, จริสฺสติ, อปฺปิยสฺส เม อตฺถํ อจริ, จรติ, จริสฺสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา นว อาฆาตา เอว อาฆาตวตฺถูนิ นาม. โกโธ มกฺโข อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยํ มุสาวาโท ปาปิจฺฉตา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิมานิ นว ปุริสมลานิ นาม. ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทโย นววิธา มานา นาม. ‘‘ตณฺหํ ปฏิจฺจ ปริเยสนา, ปริเยสนํ ปฏิจฺจ ลาโภ, ตํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโย, ตํ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค, ตํ ปฏิจฺจ อชฺโฌสานํ, ตถา ปริคฺคโห, มจฺฉริยํ, อารกฺโข, อารกฺขาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทาทิอเนเก ปาปกา ธมฺมา’’ติ เอวํ วุตฺตา อิเม นว ตณฺหามูลกา ธมฺมา นาม. ตตฺถ วินิจฺฉโยติ ญาณตณฺหาทิฏฺฐิวิตกฺกวเสน จตูสุ วินิจฺฉเยสุ วิตกฺกวินิจฺฉโย อิธ อธิปฺเปโต. ลาภํ หิ ลภิตฺวา ‘‘อิทํ รูปารมฺมณตฺถาย, อิทํ สทฺทารมฺมณาทิอตฺถายา’’ติ เอวํ วิตกฺเกเนว วินิจฺฉโย. ฉนฺทราโค ทุพฺพลราโค, อชฺโฌสานนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานํ. ปริคฺคโหติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อสฺมี’’ติ, ‘‘อหมสฺมี’’ติ, ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ, ‘‘ภวิสฺส’’นฺติ, ‘‘รูปี ภวิสฺส’’นฺติ, ‘‘อรูปี ภวิสฺส’’นฺติ, ‘‘สญฺญี ภวิสฺส’’นฺติ, ‘‘อสญฺญี ภวิสฺส’’นฺติ, ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’’นฺติ เอวํ วุตฺตานิ อิมานิ นว จลนฏฺเฐน อิญฺชิตานิ นาม. อิมาเนว มญฺญนฏฺเฐน มญฺญิตานิ, วิปฺผนฺทนโต วิปฺผนฺทิตานิ, ปปญฺจนโต ปปญฺจิตานิ, ตาเนว เตหิ เตหิ การเณหิ สงฺขตตฺตา สงฺขตานิ จ นาม โหนฺติ. สพฺเพหิ เตหิ ปญฺจหิ นวเกหิ มาโน เอว กถิโต. โสปิ หิ ‘‘อสฺมี’’ติอาทีหิ สญฺญีหิ จ อากาเรหิ ทิฏฺฐิ วิย ปวตฺตตีติ. นวกํ.

ทสเกสุ ปน โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปนฺติ อิเม ทส กิเลสา เอว กิเลสวตฺถูนิ นาม. ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทโย นว ขาณุกณฺฏกาทีสุ อฏฺฐานอาฆาเตน สทฺธึ ทส อาฆาตวตฺถูนิ นาม. ปาณาติปาตาทโย ทส อกุสลกมฺมปถา นาม. กามราคสํโยชนํ ปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสภวราคอิสฺสามจฺฉริยอวิชฺชาสํโยชนนฺติ อิมานิ ทส สํโยชนานิ นาม. มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปาทโย อฏฺฐ, มิจฺฉาญาณมิจฺฉาวิมุตฺตีหิ สทฺธึ ทส มิจฺฉตฺตา นาม. ตตฺถ มิจฺฉาญาณนฺติ ปาปกิริยาสุ อุปายจินฺตาวเสน เจว ปาปกํ กตฺวา ‘‘สุกตํ มยา’’ติ ปจฺจเวกฺขณวเสน จ ปวตฺโต โมโห. มิจฺฉาวิมุตฺตีติ อวิมุตฺตสฺเสว สโต วิมุตฺตสญฺญิตา. ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติอาทีหิ ทสหิ อากาเรหิ ปวตฺตํ นตฺถิกทสฺสนํ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สสฺสโต โลโก, ตถา อสสฺสโต, อนฺตวา, อนนฺตวา, ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘น โหติ…เป… โหติ จ น โหติ จ, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา เอวํ ปวตฺตา ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ นาม. ตตฺถ โลโกติ ขนฺธาทโย, ‘‘อนฺตวา’’ติ อิทํ ปริตฺตํ กสิณชฺฌานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อนนฺตวา’’ติ อิทํ วิปุลนฺติ คเหตพฺพํ. ตถาคโตติ สตฺโต. ทสกํ.

อฏฺฐารสเกสุ ตณฺหาวิจริตานีติ ตณฺหาสมุทาจารา ตณฺหาปวตฺติโย. อชฺฌตฺติกสฺสุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทํ หิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. ตตฺถ ‘‘อสฺมีติ โหติ, อิตฺถสฺมีติ โหติ, เอวสฺมีติ โหติ, อญฺญถาสฺมีติ โหติ, ตถา ภวิสฺสนฺติ, อิตฺถํ ภวิสฺสนฺติ, เอวํ ภวิสฺสนฺติ, อญฺญถา ภวิสฺสนฺติ โหติ, ตถา อสฺมีติ, สาตสฺมีติ โหติ, ตถา สิยนฺติ, อิตฺถํ สิยนฺติ, เอวํ สิยนฺติ, อญฺญถา สิยนฺติ โหติ, ตถา อปาหํ สิยนฺติ, อปาหํ อิตฺถํ สิยนฺติ, อปาหํ เอวํ สิยนฺติ, อปาหํ อญฺญตา สิยนฺติ โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตานิ อิมานิ อชฺฌตฺติกสฺสุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ นาม.

ตตฺถ อสฺมีติ โหตีติ อชฺฌตฺติเกสุ ขนฺธปญฺจเกสุ สมูหโต ‘‘อหมสฺมี’’ติ คหเณ สตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน คหเณ สติ ตโต ปรํ อนุปนิธาย, อุปนิธาย วาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปนิธาย อนุปคมฺม สกภาวเมวารมฺมณํ กตฺวา อิตฺถสฺมีติ โหติ. ตสฺส ‘‘ขตฺติยาทีสุ อิทํปกาโร อห’’นฺติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน คหณํ โหตีติ อตฺโถ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ สมโต จ อสมโต จ. ตตฺถ สมโต คหณํ เอวสฺมีติ อิทํ, ตสฺส ยถา อยํ ขตฺติโย, พฺราหฺมณาทโย วา เทวมนุสฺสรูปีอรูปิอาทโย วา, เอวมหมสฺมีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ตสฺส ยถา อิเม ขตฺติยาทโย, ตโต อญฺญถา อหํ หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ, ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เตสํ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนยวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อสฺมีติอาทิทฺวยํ สสฺสตุจฺเฉทคฺคาหวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อสฺมีติ สสฺสตํ, สีทตีติ สาตํ, อสสฺสตํ, อิโต ปรานิ สิยนฺติอาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. อปาหํ สิยนฺติอาทีนิ จตฺตาริ ‘‘อปิ นามาหํ ภเวยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐารสกํ ปฐมํ.

ทุติเย พาหิรสฺสุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. ตตฺถ ‘‘อิมินา อสฺมีติ โหติ, อิมินา อิตฺถสฺมีติ โหติ, อิมินา เอวสฺมีติ โหติ, อิมินา อญฺญถาสฺมีติ โหตี’’ติอาทินา อนนฺตเร วุตฺตนเยน พาหิรสฺสุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานีติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘อิมินา’’ติ ปทมตฺตเมว เหตฺถ ปุริเมหิ วิเสโส. ตตฺถ อิมินาติ อิมินา พาหิเรน รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ อตฺโถ. ตตฺถ จ ฉตฺตขคฺคพีชนิอนฺนปานธนธญฺญาทิอุปกรณวเสน พาหิรํ รูปํ เวทิตพฺพํ. ทาสทาสิญาติปริชนหตฺถิอสฺสาทิอุปกรณวเสน เวทนาทโย เวทิตพฺพา. อิเมหิ พาหิเรหิ รูปาทีหิ ‘‘อิตฺถสฺมีติ เอวสฺมี’’ติอาทินา สพฺพตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. อฏฺฐารสกํ ทุติยํ.

อิตเรสุ ปน ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวาติอาทีสุ ตทุภยํ อฏฺฐารสกํ เอกโต โยเชตฺวา ฉตฺตึสตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ, เอวํ เอเกกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีตกาเล ทฺวินฺนํ อฏฺฐารสกานํ วเสน ฉตฺตึส, ตถา อนาคเต ฉตฺตึส โหนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺเน ปน เอกสฺส ยถาลาภวเสน ตานิปิ ลพฺภนฺติ, สพฺพสตฺตานํ วเสน ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ฉตฺตึส ลพฺภนฺติ. อิติ เอวํ วุตฺเตน ปกาเรน ตํ สพฺพํ เอกโต กตฺวา สพฺพสตฺตานํ กาลตฺตเยปิ ฉนฺนํ อฏฺฐารสกานํ วเสน อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหตีติ เอตฺถาปิ เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ตณฺหาวิจริตานิ นิฏฺฐิตานิ.

ยานิ จาติอาทีสุ ยานิ เจตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ วตฺตพฺพานิ, ตานิ พฺรหฺมชาลนามเก ทีฆนิกายสฺส ปฐมสุตฺตนฺเต (ที. นิ. ๑.๒๙ อาทโย) สตฺถารา สยํ อาหจฺจ ภาสิตานีติ อตฺโถ. พฺรหฺมชาเล หิ จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, เทฺว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ สนิทานานิ นานานยโต วุตฺตานิ, ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เนสํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺถานุสารโต วินิจฺฉโย, เสโสเปตฺถ วินิจฺฉโย ปทตฺเถ วุตฺตานุสารโตว สุวิญฺเญยฺโยติ.

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.