ธมฺมหทยวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ธมฺมหทยวิภงฺคมาติกาย ปน ปทตฺถาทิโต วินิจฺฉโย ปุพฺเพ วุตฺโตว. ยสฺมา ปน ภควตา เหฏฺฐา นานานยโต วิภตฺตานญฺเญว ขนฺธายตนาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ ธมฺมโกฏฺฐาสานํ ปุน สพฺพสงฺคาหิกจตุภูมุปฺปตฺติตปฺปริยาปนฺนตาทีหิ ทสหิ วาเรหิ อปุพฺพนยสหสฺสวิภาวเกหิ สพฺพธมฺมาธิปฺปายสงฺขาเตหิ ธมฺมหทเยหิ วิภาคทสฺสนตฺถเมวายํ วิภงฺโค วุตฺโต, ตสฺมา วิภงฺคนยโต เจตฺถ วินิจฺฉโย โหติ. วิภงฺเค หิ ปฐมํ ‘‘กติ ขนฺธา’’ติอาทินา สปุจฺฉกํ ทฺวาทสปทิกํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตานุสาเรเนว จตุภูมกสามญฺญโต สพฺพสงฺคาหิกวาโร นาม วิภตฺโต, ตตฺถ สตฺต ผสฺสาทโย สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ วเสน เวทิตพฺพา.

ทุติโย ปน วาโร เตสํ จตูสุ ภูมีสุ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ อุปฺปตฺตานุปฺปตฺติทสฺสนวเสน ปวตฺโต. ตตฺถ ปฐมโกฏฺฐาเส ตาว –

‘‘กามธาตุยา กติ ขนฺธา…เป… กติ จิตฺตานิ? กามธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, พาวีสตินฺทฺริยานิ, นว เหตู, จตฺตาโร อาหารา, สตฺต ผสฺสา, เวทนา, สญฺญา, เจตนา, จิตฺตานี’’ติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. ตตฺถ ยสฺมา จตุภูมกาปิ ธมฺมา เยภุยฺเยน กามาวจรสตฺตานํ อุปฺปชฺชนฺติ, น กามาวจราว. เตเนตฺถ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา จตุภูมกาปิ วุตฺตา. ตตฺถุปฺปชฺชนกธมฺมา เหตฺถ อธิปฺเปตา, น ตํภูมิปริยาปนฺนาว. รูปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย.

เอตฺถ จ ตีณิ สจฺจานีติ อิทํ นิโรธสจฺจสฺส เทสวินิมุตฺตตาย กตฺถจิ เทเส อนิทฺทิสิตพฺพโต ตํ วชฺเชตฺวา วุตฺตํ. การณสาเปกฺขา หิ ธมฺมา อตฺตโน นิสฺสยการณภูตํ เทสํ สมาวสนฺติ อการณสฺส อนิสฺสยตฺตา, ยถา วา กทาจิ อุปลพฺภมานา ธมฺมา กาลนิยตตาย อตฺตโน สงฺขตตฺตํว สูเจนฺติ. อญฺญถา อิตรกาเลสุปิ ภาวสฺส จ ปสงฺคโต, เอตรหิปิ วา อภาวสฺส, เอวํ กฺวจิ เทเส อุปลพฺภมานาปีติ คเหตพฺพํ. สพฺพเทสอพฺยาปิตา ปน อสงฺขตสฺส, สงฺขตสฺส วา อสมฺภวโต เอว โนปปชฺชติ, ตสฺมา เทสกาลวินิมุตฺตเมว อสงฺขตนฺติ คเหตพฺพํ.

ทุติยโกฏฺฐาเส ปน –

‘‘รูปธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา, ฉ อายตนานิ, นว ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, จุทฺทสินฺทฺริยานิ, อฏฺฐ เหตู, ตโย อาหารา, จตฺตาโร ผสฺสา…เป… จตฺตาริ จิตฺตานี’’ติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. ยสฺมา ปน รูปีนํ ฆานาทีนํ อภาเวน วิชฺชมานานิปิ คนฺธายตนาทีนิ อายตนาทิกิจฺจํ น กโรนฺติ, ตสฺมา เต วชฺเชตฺวา ‘‘ฉ อายตนานิ, นว ธาตุโย’’ติอาทิ วุตฺตํ น เตสํ อภาวา. เกจิ ปน ‘‘รูปโลเก คนฺธรสา กพฬีกาโร อาหาโร จ มหาภูตานญฺจ โผฏฺฐพฺพกิจฺจตา นตฺถิ, เตเนว ปาฬิยํ น อุทฺธฏา’’ติ วตฺวา ตํ สาเธตุํ พหุํ เหตุปฏิรูปกํ วตฺวา ปปญฺเจนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตเมวาติ น คเหตพฺพํ. คนฺธาทีนํ อวินิพฺโภคตฺตา, โผฏฺฐพฺพตฺตา, ธาตุสภาวตฺตา จ ฆานาทิตฺตยภาวทฺวยสุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริยานิ, ปน โทมนสฺสเหตุกพฬีการาหารฆานาทิตฺตยสมฺผสฺสาทีนิ จ วชฺเชตฺวา จุทฺทสินฺทฺริยาทิภาโว เวทิตพฺโพ.

ตติยโกฏฺฐาเส ปน –

‘‘อรูปธาตุยา จตฺตาโร ขนฺธา, เทฺว อายตนานิ, เทฺว ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, เอกาทสินฺทฺริยานิ, อฏฺฐ เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส…เป… เอกํ จิตฺต’’นฺติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. เอตฺถ จ จกฺขุโสตอนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยานมฺปิ อภาวา เอกาทสินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ.

จตุตฺถโกฏฺฐาเส ปน –

‘‘อปริยาปนฺเน จตฺตาโร ขนฺธา, เทฺว อายตนานิ, เทฺว ธาตุโย, เทฺว สจฺจานิ, ทฺวาทสินฺทฺริยานิ, ฉ เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส…เป… เอกํ จิตฺต’’นฺติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. ยสฺมา จ โอกาสวเสน วา สตฺตุปฺปตฺติวเสน วา อปริยาปนฺนธาตุ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘อปริยาปนฺนธาตุยา’’ติ อวตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว ทสฺเสตุํ ‘‘อปริยาปนฺเน จตฺตาโร ขนฺธา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ ทุติโย วาโร เวทิตพฺโพ.

ตติโย ปน วาโร –

‘‘รูปกฺขนฺโธ กามธาตุปริยาปนฺโน, จตฺตาโร ขนฺธา สิยา กามธาตุปริยาปนฺนา, สิยา น กามธาตุปริยาปนฺนา’’ติอาทินา –

จตูสุ ภูมีสุ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ ตํตํภูมิปริยาปนฺนธมฺมทสฺสนวเสน ปวตฺโต, โส จ เหฏฺฐา วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ญาตุนฺติ น วิตฺถาริโต. ตตฺถ จ กามธาตุปริยาปนฺโนติ กามาวจรภาเวน ตตฺถ อนฺโตคโธ กามาวจโรติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

จตุตฺโถ ปน วาโร ตีสุ ภูมีสุ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชนกานุปฺปชฺชนกธมฺมทสฺสนวเสน ปวตฺโต. ตตฺถ ปฐมโกฏฺฐาเส ตาว –

‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ สพฺเพสํ ปญฺจกฺขนฺธา ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ อปรานิ ทส, กสฺสจิ นว, กสฺสจิ สตฺต, กสฺสจิ เอกาทส ธาตุโย…เป… สตฺต ธาตุโย. สพฺเพสํ เอกํ สจฺจํ ปาตุภวติ. กสฺสจิ จุทฺทสินฺทฺริยานิ, กสฺสจิ เตรส, กสฺสจิ อปรานิ เตรส, กสฺสจิ ทฺวาทส, กสฺสจิ ทส, กสฺสจิ นว, กสฺสจิ อปรานิ นว, กสฺสจิ อฏฺฐ, กสฺสจิ อปรานิ อฏฺฐ, กสฺสจิ สตฺต, กสฺสจิ ปญฺจ, กสฺสจิ จตฺตารินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ตโย เหตู ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ เทฺว, กสฺสจิ อเหตุกา ปาตุภวนฺติ. สพฺเพสํ จตฺตาโร อาหารา, เอโก ผสฺโส…เป… เอกํ จิตฺตํ ปาตุภวตี’’ติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กามาวจรานํ โอปปาติกานํ, อาปายิกานํ, เทวมนุสฺสานํ ปริปุณฺณายตนานํ สทฺทายตนวชฺชิตานิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, ตาเนว เอกาทส ธาตุโย โหนฺติ. สทฺโท หิ เอกนฺเตน ปฏิสนฺธิยํ น อุปฺปชฺชติ, เตสญฺเญว ปน ชจฺจนฺธานํ ทส, ชจฺจพธิรานํ อปรานิ ทส, ชจฺจนฺธพธิรานํ นว, คพฺภเสยฺยกานํ รูปคนฺธรสกายโผฏฺฐพฺพมโนธมฺมวเสน สตฺต อายตนธาตุโย ปาตุภวนฺติ. โอปปาติกานํ ติเหตุกานํ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ, ภาวทฺวเย เอกํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, โสมนสฺสุเปกฺขินฺทฺริเยสุ เอกํ, สทฺธาทีนิ ปญฺจาติ จุทฺทสินฺทฺริยานิ, เตสํ ทฺวิเหตุกานํ ปญฺญินฺทฺริยํ วชฺเชตฺวา เตรส, ปฐมกปฺปิกานํ มนุสฺสานํ ติเหตุกานํ ภาวินฺทฺริยํ วชฺเชตฺวา อปรานิปิ เตรส, เตสญฺเญว ทุเหตุกานํ ทฺวาทส, คพฺภเสยฺยกานํ ปน ติเหตุกานํ ปุริเมสุ จุทฺทสสุ จกฺขาทีนิ จตฺตาริ วชฺเชตฺวา ทส, เตสํ ทุเหตุกานํ นว, โอปปาติกานํ อเหตุกานํ ปริปุณฺณายตนานํ ปุริเมสุ จุทฺทสสุ สทฺทาทีนิ วชฺเชตฺวา อปรานิ นว, เตสญฺเญว ชจฺจนฺธานํ อฏฺฐ, ตถา พธิรานํ, อนฺธพธิรานํ ปน สตฺต, คพฺภเสยฺยกานํ ปน อเหตุกานํ กายมโนภาวชีวิตอุเปกฺขินฺทฺริยานิ ปญฺจ, เตสญฺเญว นปุํสกานํ จตฺตาริ ปาตุภวนฺติ. อเหตุกจิตฺเตสุ หิ วิชฺชมานาปิ เอกคฺคตา สมาธินฺทฺริยตํ น คจฺฉติ, มโนวิญฺญาณธาตุวเสน ปน ‘‘เอโก ผสฺโส’’ติอาทโย เวทิตพฺพา.

ทุติยโกฏฺฐาเส ปน –

‘‘รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ ฐเปตฺวา อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ ปญฺจกฺขนฺธา ปาตุภวนฺติ. ปญฺจายตนานิ, ปญฺจ ธาตุโย, เอกํ สจฺจํ, ทสินฺทฺริยานิ, ตโย เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส…เป… เอกํ จิตฺต’’นฺติ –

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. ตตฺถ จกฺขุรูปโสตมโนธมฺมานํ วเสน ปญฺจายตนธาตุโย เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพานํ อคฺคหเณ การณํ ปุพฺเพ วุตฺตเมว. จกฺขุโสตมโนชีวิตินฺทฺริยานิ, โสมนสฺสุเปกฺขานํ อญฺญตรํ, สทฺธาทีนิ ปญฺจาติ ทสินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ.

ตติยโกฏฺฐาเส ปน –

‘‘อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ อุปปตฺติกฺขเณ เอโก ขนฺโธ ปาตุภวติ รูปกฺขนฺโธ, เทฺว อายตนานิ รูปายตนํ ธมฺมายตนํ, เทฺว ธาตุโย รูปธาตุ ธมฺมธาตุ, เอกํ ทุกฺขสจฺจํ, เอกํ รูปชีวิตินฺทฺริยํ, อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา, อนาหารา, อผสฺสกา…เป… อจิตฺตกา’’ติ –

สนิทฺเทสมาติกา นิกฺขิตฺตา. เอตฺถ จ รูปมฺปิ กิญฺจาปิ เตสํ อายตนาทิกิจฺจํ น กโรติ, สวิญฺญาณกรูปีสุ ปน คหิตตฺตา อิธาปิ คหิตํ. คนฺธาทโย ปน ตตฺถ น คหิตตฺตา อิธาปิ น คหิตา, โน อวิชฺชมานตาย. เอกตลวาสิกานํ วา เสสพฺรหฺมานํ จกฺขุวิสยตฺตา อิธาปิ รูปายตนํ อุทฺธฏํ, อสญฺญีนํ ปน ปญฺจายตนานิ, เอโก อาหาโร อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

จตุตฺถโกฏฺฐาเส –

‘‘อรูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ จตฺตาโร ขนฺธา, เทฺว อายตนานิ, เทฺว ธาตุโย, เอกํ สจฺจํ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ, ตโย เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส…เป… เอกํ จิตฺต’’นฺติ –

มาติกาปทานิ นิกฺขิปิตฺวา วิภตฺตา. เอตฺถ จ มโนชีวิตอุเปกฺขินฺทฺริยานิ, สทฺธาทีนิ ปญฺจาติ อฏฺฐินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอวํ จตูหิ โกฏฺฐาเสหิ จตุตฺโถ วาโร เวทิตพฺโพ.

ปญฺจโม ปน วาโร เตสํ ธมฺมานํ ภูมนฺตรวเสน ‘‘กามาวจรธมฺมา, น กามาวจรา…เป… ปริยาปนฺนา’’ติ จตฺตาโร ทุเก มาติกาวเสน นิกฺขิปิตฺวา วิภชนวเสน ปวตฺโต, โส เหฏฺฐา วุตฺตตฺโถว.

ฉฏฺโฐ ปน วาโร สมฺมุติเทวอุปปตฺติเทววิสุทฺธิเทเว นิทฺทิสิตฺวา มนุสฺสเทวคตีสุ อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณทสฺสนวเสน วุตฺโต. ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – สตฺตา หิ ทานสีลาทิกามาวจรกุสลํ กตฺวา มนุสฺสโลเก ขตฺติยมหาสาลาทิกุเลสุ เจว จาตุมหาราชิกตาวตึสยามตุสิตนิมฺมานรติปรนิมฺมิตวสวตฺติสงฺขาเตสุ ฉสุ เทวโลเกสุ จ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ สิเนรุปพฺพตเวมชฺฌปริภณฺฑปพฺพตโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ยาว ภูมิ ติริยํ จกฺกวาฬปพฺพตํ อาหจฺจ เอตฺถนฺตเร ปพฺพตอากาสรุกฺขปถวินิสฺสิตา จาตุมหาราชจนฺทสูริยา สพฺเพ จาตุมหาราชิกา. ตโต อุทฺธํ จกฺกวาฬปริยนฺตํ ตาวตึสาทโย ยถากฺกมํ อุปรูปริ ฐิตาติ เวทิตพฺพา. เทวโลโกปิ ปรมฺปรจกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺโต นาม นตฺถิ.

ปฐมชฺฌานํ ปน ปริตฺตํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ อุปฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปุโรหิเตสุ, ปณีตํ ภาเวตฺวา มหาพฺรเหฺมสุ, อิเม ตโยปิ ชนา ปฐมชฺฌานภูมิยํ เอกตเล วสนฺติ. อายุอาภาทิเภเทน ปเนสํ เภโท, เอวํ อุปริปิ.

จตุกฺกนเย ปน ทุติยชฺฌานํ, ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานญฺจ ปริตฺตํ, มชฺฌิมํ, ปณีตญฺจ ภาเวตฺวา ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาอาภสฺสเรสุ อุปฺปชฺชนฺติ. ตติยชฺฌานํ ปริตฺตาทิวเสน ภาเวตฺวา ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิเณฺหสุ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน ภาเวตฺวา อารมฺมณมนสิการฉนฺทาธิมุตฺติอาทินานตฺตโต เกจิ อสญฺญีสุ, เกจิ เวหปฺผเลสุ, เกจิ อวิเหสุ, อตปฺเปสุ, สุทสฺเสสุ, สุทสฺสีสุ, เกจิ อกนิฏฺเฐสุ, อากาสานญฺจายตนาทีสุ จตูสุ จ ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ หิ เอกจฺเจ ติตฺถิยา ‘‘จิตฺตํ นิสฺสาย รชฺชนทุสฺสนาทโย, ตนฺนิทานานิ จ ทุกฺขานิ สมุปฺปชฺชนฺตี’’ติ จิตฺเต โทสํ ทิสฺวา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานเมต’’นฺติ สญฺญาวิราคํ ชเนตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา ฌานํ ภาเวตฺวา รูปกายมตฺตา ฐิตา วา นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา หุตฺวา นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปญฺจกปฺปสตานิ ติฏฺฐนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ กตรํ ฌานํ วิปจฺจตีติ? ปคุณํ, สพฺเพสุ ปคุเณสุ ยสฺส วิปากภูมึ ปตฺเถติ, ตํปตฺถนาย จ อสติ ยํ มรณสมเย สมาปชฺชติ, ตํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ อุตฺตมวเสน เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วิปจฺจติ. สุทฺธาวาเสสุ จ อวิหาทีสุ อนาคามิวชฺชิตา สตฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ, อนาคามิโน ปน อสญฺญีวชฺชิตพฺรหฺมโลเกสุ สพฺพตฺถ อุปฺปชฺชิตุํ ลภนฺติ. สพฺเพสมฺปิ จ อริยานํ ตตฺรูปปตฺติโต อุปรูปปตฺติปิ, น เหฏฺฐูปปตฺติ. เต หิ ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺตา อนาคามิโน นว พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา มตฺถเก เวหปฺผเลสุ ฐิตา ปรินิพฺพนฺติ, น นิวตฺตนฺติ อริยานํ เหฏฺฐูปปตฺติอภาวา. เวหปฺผลอกนิฏฺฐเนวสญฺญานาสญฺญายตนภวา ตโยปิ เสฏฺฐภวา นาม. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตา อนาคามิโน เนว อุทฺธํ คจฺฉนฺติ, น อโธ. ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. มนุสฺสโลเก จ เสขา คิหิภาเว ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ, น อเสขา. เต หิ อรหตฺตํ ปตฺตทิวเส ปพฺพชนฺติ วา, ปรินิพฺพนฺติ วา. ภุมฺมเทเวสุ ปน ขีณาสวาปิ ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ. ฉสุ กามาวจรเทเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโนว ติฏฺฐนฺติ, อนาคามิโน ปน ตทเหว รูปภวํ คนฺตุํ วฏฺฏติ ขีณาสเวน ปรินิพฺพาตุนฺติ คเหตพฺพํ. เอวํ อิมาสุ สตฺตวีสติยา ภูมีสุ ปริยาปนฺนมนุสฺสเทวพฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตสตฺเตสุ มนุสฺสานํ ตาว อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเทว วสฺสสตํ อายุปฺปมาณํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย. อาปายิกานํ, ภุมฺมเทวานญฺจ กทาจิ อายุปริจฺเฉโท นตฺถิ, กมฺมเมว ปมาณํ. เต หิ สตฺตาเหนปิ มรนฺติ, กปฺปมฺปิ ติฏฺฐนฺตีติ.

จาตุมหาราชิกานํ ปน มานุสกานิ ปญฺญาส วสฺสานิ เอกํ รตฺตินฺทิวํ, ตาย รตฺติยา ตึส รตฺติโย มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโย สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ. ตานิ มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. ตาวตึสานํ มานุสกํ วสฺสสตํ เอกํ รตฺตินฺทิวํ กตฺวา เอวมาคตํ ทิพฺพํ วสฺสสหสฺสํ. เอวํ ยามาทีนํ วสฺสคณนญฺจ ทิคุณํ กตฺวา เหฏฺฐิมโต ทิคุณจตุคฺคุณํ อายุปฺปมาณํ เวทิตพฺพํ.

พฺรเหฺมสุ ปน พฺรหฺมปาริสชฺชานํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ, พฺรหฺมปุโรหิตานํ อุปฑฺฒกปฺโป, มหาพฺรหฺมานํ เอโก กปฺโป, ปริตฺตาภานํ เทฺว กปฺปาติ เอวํ อุปรูปริ ทิคุณํ กตฺวา ยาว สุภกิณฺหา โยเชตพฺพํ. สุภกิณฺหานํ หิ จตุสฏฺฐิกปฺปํ อายุปฺปมาณํ, อสญฺญีนํ, เวหปฺผลานญฺจ ปญฺจกปฺปสตานิ, อวิหานํ กปฺปสหสฺสนฺติ อุปรูปริ ทิคุณวเสน ยาว อกนิฏฺฐา โยเชตพฺพํ. อกนิฏฺฐานํ หิ โสฬสกปฺปสหสฺสานิ, อรูปานํ จตุนฺนํ ยถากฺกมํ วีสติ, จตฺตาริ, สฏฺฐิ, จตุราสีติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณนฺติ.

อุกฺขิตฺตา ปุญฺญเตเชน, กามรูปคตึ คตา;

ภวคฺคตมฺปิ สมฺปตฺตา, ปุนาคจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ.

ตาว ทีฆายุกา สตฺตา, จวนฺติ อายุสงฺขยา;

นตฺถิ โกจิ ภโว นิจฺโจ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา.

ตสฺมา หิ ธีรา นิปกา, นิปุณา อตฺถจินฺตกา;

ชรามรณโมกฺขาย, ภาเวนฺติ มคฺคมุตฺตมํ.

ภาวยิตฺวา สุจึ มคฺคํ, นิพฺพาโนคธคามินํ;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวาติ. (วิภ. ๑๐๒๙);

อยํ ฉฏฺฐวาเร นโย.

สตฺตโม ปน วาโร เตสํ ขนฺธาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาววิภาวนวเสน ปวตฺโต. ตตฺถ หิ –

‘‘รูปกฺขนฺโธ อภิญฺเญยฺโย, ปริญฺเญยฺโย, น ปหาตพฺโพ, น ภาเวตพฺโพ, น สจฺฉิกาตพฺโพ. จตฺตาโร ขนฺธา อภิญฺเญยฺยา ปริญฺเญยฺยา, สิยา ปหาตพฺพา, สิยา ภาเวตพฺพา, สิยา สจฺฉิกาตพฺพา, สิยา น ปหาตพฺพา น ภาเวตพฺพา น สจฺฉิกาตพฺพา’’ติอาทินา –

ทฺวาทสปิ โกฏฺฐาสา วิตฺถารโต วิภตฺตา. ตตฺถ ลกฺขณปริคฺคาหิกาย ปญฺญาย ขนฺธาทโย สพฺเพ ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา. ญาตตีรณปหานปริญฺญาสุ ยถาโยคํ ยาย กายจิ ปริญฺญาย วเสน สพฺเพปิ ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา. โลกุตฺตรธมฺมาปิ ญาตปริญฺเญยฺยาว. อกุสลา ปน ปหาตพฺพา. มคฺโค ภาเวตพฺโพ, ผลํ, นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกาตพฺพํ. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ ญาตตีรณวเสน ปริญฺเญยฺโย. วิปสฺสนาวิสเย หิ สพฺพํ ตีรณปริญฺญาย ปริญฺเญยฺยนฺติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อภิญฺเญยฺยาทิภาโว เวทิตพฺโพ.

อฏฺฐโม ปน วาโร เตสํ สารมฺมณตาวิภาวนวเสน ปวตฺโต, นวโม ปเนสํ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ สงฺคหทสฺสนวเสน. ทสโม กุสลตฺติกาทีหิ สรณทุกปริโยสาเนหิ ติกทุเกหิ วิภาคทสฺสนวเสน ปวตฺโต, เตปิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาวาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพตฺถ วิภงฺคปาฬิอฏฺฐกถาสุ (วิภ. ๙๗๘ อาทโย; วิภ. อฏฺฐ. ๙๗๘ อาทโย) คเหตพฺโพติ.

ธมฺมหทยวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โมหวิจฺเฉทนิยา อภิธมฺมมาติกตฺถวณฺณนาย

วิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.