สิกฺขาปทวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

สิกฺขาปทวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – สิกฺขาปทานีติ สิกฺขิตพฺพปทานิ, สิกฺขาโกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. อปิจ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ตาสํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทํ, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํ กิญฺจิ องฺคํ. ปาณาติปาตาทีสุ ปาณสฺส อตีว ปาโต ปาณาติปาโต, ปาณวโธติ อตฺโถ. ปาโณติ เจตฺถ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ, ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต, ตสฺมา ปาณาติปาตา. เวรมณีติ วิรติ, สา เอว วุตฺตนเยน สิกฺขาปทนฺติ เวรมณิสิกฺขาปทํ. อทินฺนนฺติ น ทินฺนํ, ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสฺส อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ. ปรสฺส หรณํ เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถโต ปน ปรปริคฺคหิเต ตถาสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. มิจฺฉาจาราติ กิเลสกามวเสน ลามกาจารา, ปุริสสฺส มาตุรกฺขิตาทิสงฺขาตาสุ, อิตฺถิยา อตฺตโน นิยมิตปุริสโต ปรปุริสสงฺขาเตสุ จ อคมนียฏฺฐาเนสุ วีติกฺกมาจาราติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถโต ปน อคมนียวตฺถูสุ มคฺเคนมคฺคปฺปฏิปาทโนปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา, อธิวาสนาการปฺปวตฺตา วา เมถุนเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร. มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส อภูตตํ ญตฺวาว ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ญตฺวา ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส อตฺถภญฺชกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. สุราติ ปิฏฺฐสุรา ปูวสุรา โอทนสุรา กิณฺณปกฺขิตฺตา สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว ผลาสโว คุฬาสโว มธฺวาสโว สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจ อาสวา. ตทุภยมฺปิ มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, ยาย เจตนาย ตํ มชฺชํ ปิวติ, สา ปมาทการณตฺตา ปมาทฏฺฐานํ, ตสฺมา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภโท ปน วิภงฺคนเย ปากโฏ ภวิสฺสติ. เอวํ อุปริปิ. วิภงฺคนเยสุ เจตฺถ สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถิ, อภิธมฺมภาชนีเย ปเนตานิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ วิรตีนํ วเสน นานปฺปการโต ปฐมวาเร วิภตฺตานิ, ตถา ทุติยวาเร เจตนาวเสน, วิรติเจตนาสมฺปยุตฺตา ปเนตฺถ ธมฺมา น สิกฺขาปทานิ, สิกฺขาปทสมฺปยุตฺตา ปน โหนฺติ, ตถา ตติยนเย ผสฺสาทีนํ สพฺเพสํ ธมฺมานํ วเสน นานปฺปการโต วิภตฺตาติ.

ปญฺหาปุจฺฉเก ปน เจตนาย, ผสฺสาทีนญฺจ ปริยายสิกฺขาปทตฺตา นิปฺปริยายสิกฺขาปทภูตานํ วิรตีนํ วเสเนว วิภตฺตานิ. ตตฺถ หิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ กุสลา เอว, สิยา สุขาย, สิยา อทุกฺขมสุขาย สมฺปยุตฺตา…เป… ปริตฺตารมฺมณาว, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาว, พหิทฺธารมฺมณาว, อนิทสฺสนอปฺปฏิฆาว, น เหตู, สเหตุกา, โน จิตฺตา, เจตสิกา, กามาวจรา, สอุตฺตราว, อรณาวาติ. เอตฺถ จ ยานิ สิกฺขาปทานิ สตฺตารมฺมณานิ วุตฺตานิ, ตานิ จ วิรติสภาวตฺตา ยสฺมา ‘‘สตฺโต’’ติ สงฺขํ คเต ปริตฺตธมฺเม เอว ปจฺจุปฺปนฺเน เอว ธมฺเม อารมฺมณํ กโรนฺติ, ตสฺมา ปริตฺตารมฺมณาติ จ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อิทานิ วิรมิตพฺพปาณาติปาตาทีนํ –

ธมฺมกมฺมปถาลมฺพ-เวทนามูลกมฺมโต;

สาวชฺชงฺคาทิโต เญยฺโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ ธมฺมโต ตาว – ปญฺจเปเต ปาณาติปาตาทโย เจตนาสภาวาว โหนฺติ. กมฺมปถโต ปญฺจ กมฺมปถาว. อารมฺมณโต ปน ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ, อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ, สงฺขารารมฺมณํ วา, ตถา มุสาวาโท, มิจฺฉาจาโร อิตฺถิปุริสารมฺมโณ, สุราปานํ สงฺขารารมฺมณํ. เวทนาโต ปน ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน, อทินฺนาทานํ ติเวทนํ, ตถา มุสาวาโท, มิจฺฉาจาโร ปน สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน, ตถา สุราปานํ. มูลโต ปน ปฐโม โทสโมหมูโล, ทุติยํ สิยา โลภโมหมูลํ, สิยา โทสโมหมูลํ, ตถา มุสาวาโท, มิจฺฉาจาโร ปน โลภโมหมูโลว, ตถา สุราปานํ. กมฺมโต ปเนตฺถ มุสาวาโท วจีกมฺมํ, เสสา กายกมฺมเมว.

สาวชฺชโต ปน ปาณาติปาโต ตาว อมนุสฺสเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มนุสฺสเก มหาสาวชฺโช. เตสุ จ ขุทฺทกสรีเร อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ อปฺปคุเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ สมภาเว สติ กิเลสานํ, อุปกฺกมานญฺจ มุทุติพฺพตาย อปฺปมหาสาวชฺโช โหติ, ขีณาสเว ปน มหาสาวชฺชตโรติ. อทินฺนาทานํ วตฺถุโน หีนปฺปณีตตาย เจว คุณวิรหิตตพฺพนฺตสนฺตกตาย จ. ตตฺถาปิ ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย จ อปฺปมหาสาวชฺชํ, ขีณาสวสนฺตเก มหาสาวชฺชตรนฺติ เวทิตพฺพํ. มิจฺฉาจาโร ทุสฺสีลสีลวนฺตวตฺถุวีติกฺกมเนน. ตตฺถาปิ ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย จ อปฺปมหาสาวชฺโช, ขีณาสววตฺถุวีติกฺกมเน มหาสาวชฺชตโรติ จ เวทิตพฺโพ. มุสาวาโท ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปมหนฺตตํ, วตฺถุสามิโน คุณวิรหิตตํ, ตพฺพนฺตตญฺจ อุปาทายุปาทาย อปฺปมหาสาวชฺโช โหติ. อปิจ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย, หสาธิปฺปาเยน วา ‘‘นตฺเถต’’นฺติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํ ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา กูฏสกฺขิอาทิภาเวน วา ปวตฺโต มหาสาวชฺโช, มุสา วตฺวา ปน สงฺฆเภทเน มหาสาวชฺชตโร. สุราปานํ พินฺทุมตฺตโต ปฏฺฐาย ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย อปฺปสาวชฺชํ, พหุเก มหาสาวชฺชํ, กายวิการชนนปโหนกปาเน ปน มหาสาวชฺชตรเมว.

องฺคาทิโต ปน ปาณาติปาตสฺส ปาโณ ปาณสญฺญิตา วธกจิตฺตํ อุปกฺกโม เตน มรณนฺติ ปญฺจ องฺคานิ. สาหตฺถิโก อาณตฺติโก นิสฺสคฺคิโก ถาวโร วิชฺชามโย อิทฺธิมโยติ ฉ ปโยคา. อทินฺนาทานสฺส ปรปริคฺคหิตตา ตถาสญฺญิตา เถยฺยจิตฺตํ อุปกฺกโม เตน หรณนฺติ ปญฺจ องฺคานิ. สาหตฺถิกาทโย ฉ เอว ปโยคา. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาราทีนํ วเสน ปวตฺตา. มิจฺฉาจารสฺส อคมนียวตฺถุตา เสวนจิตฺตํ มคฺเคน มคฺคปฺปฏิปตฺตีติ ตีณิ องฺคานิ. สาหตฺถิโก เอโกว ปโยโค. เอวํ เสสานมฺปิ ปโยโค เวทิตพฺโพ. มุสาวาทสฺส อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ จตฺตาริ องฺคานิ. สุราปานสฺส สุราทีนํ อญฺญตรตา อชฺโฌหรณนฺติ เทฺว องฺคานีติ.

เอวํ ปาณาติปาตาทีนํ ธมฺมาทิโต วินิจฺฉยํ ญตฺวา อิทานิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีนํ ปญฺจนฺนมฺปิ –

ธมฺมกมฺมปถาลมฺพ-สมาทานปโยคโต;

ขณฺฑโต จ วิชานีโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ ธมฺมกมฺมปถโต วินิจฺฉโย วุตฺตนโยว. อารมฺมณโต ปเนตานิ ชีวิตินฺทฺริยาทิตํตํวีติกฺกมิตพฺพวตฺถารมฺมณานิ. สมาทานโต เอกสฺส สนฺติเก วา สยเมว วา ‘‘ปญฺจ สีลานิ อธิฏฺฐหามี’’ติ เอกโต วา ปาฏิเอกฺกํ วา สมาทิยนฺเตน เอตานิ สมาทินฺนาเนว โหนฺติ. ปโยคโต ปน สพฺพานิปิ สาหตฺถิกปโยคาเนว. ขณฺฑโต คหฏฺฐา ยํ ยํ วีติกฺกมนฺติ, ตํ ตเทว ขณฺฑํ โหติ, เนตเร. คหฏฺฐา อนิพทฺธสีลา โหนฺติ, ยํ ยํ สกฺโกนฺติ, ตํ ตเทว โคเปนฺติ. สามเณรานํ ปน เอกสฺมึ วีติกฺกมิเต สพฺพานิปิ ภิชฺชนฺตีติ เอวํ วิชานีโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

สิกฺขาปทวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.