มคฺคงฺควิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

มคฺคงฺควิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – อริโยติ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลเสหิ อารกตฺตา, อริยภาวกรตฺตา จ อริโย, อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อฏฺฐงฺคิโก, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, นิพฺพานํ วา มคฺคติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค. เสยฺยถิทนฺติ โส กตโมติ เจ, อิทานิ สฺวายํ มคฺโค จตุรงฺคินี วิย เสนา องฺคมตฺตเมว โหติ, องฺควินิมุตฺโต นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ อาห. ตตฺถ สมฺมา ปสฺสตีติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺญา. สมฺมา สงฺกปฺเปติ ตกฺเกตีติ สมฺมาสงฺกปฺโป, วิตกฺโก. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ตโต ธมฺมเภโทปิ วิภงฺคนโยปิ โพชฺฌงฺเคสุ วุตฺตสทิโส.

อภิธมฺมภาชนีเย ปน วิรติตฺตยวชฺชิโต ปญฺจงฺคิโกปิ มคฺโค วิภตฺโต, ตญฺจ ปญฺจนฺนํ องฺคานํ กิจฺจาธิกตํ, วิรตีนญฺจ อวุตฺตสิทฺธตํ สนฺธาย, วิรติวชฺชิตสฺส ปน โลกุตฺตรมคฺคสฺส อภาวา โสปิ อฏฺฐงฺคิโกวาติ เวทิตพฺโพ.

ปญฺหาปุจฺฉเกปิ สมฺมาสงฺกปฺโป สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตว, เสสา ทฺวีหิ. สมฺมาสงฺกปฺโป อวิตกฺกวิจารมตฺโต, ปีติสหคโต สุขสหคโตว, น อุเปกฺขาสหคโต, เสสา ติธาปิ. สมฺมาทิฏฺฐิ เหตุ, เสสา นเหตูติ อยํ วิเสโส. เสสํ สมเมว. อิทานิ ปน –

กมโต กิจฺจเภทโต, ภูมิเภทวิเวกโต;

มคฺคงฺเคสุ วิชานีโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ กมโต ตาว อยมฺปิ เทสนากฺกโมว. ภควตา หิ นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญาปชฺโชตปญฺญาสตฺถตาย อวิชฺชนฺธการวิธมนโต พหูปการตฺตา ปฐมํ สมฺมาทิฏฺฐิ เทสิตา. ตโต เหรญฺญิกสฺส กหาปณปริวตฺตกหตฺโถ วิย ยถาสภาวทสฺสนสฺส สมฺมาทิฏฺฐิยา พหูปการตฺตา สมฺมาสงฺกปฺโป. สฺวายํ ยถา สมฺมาทิฏฺฐิยา, เอวํ สมฺมาวาจายปิ อุปการโก. ยถาห ‘‘ปุพฺเพ โข, คหปติ, ตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๓), ตสฺมา ตทนนฺตรํ สมฺมาวาจา. ยสฺมา ปน วาจาย สํวิทหิตฺวา โลเก กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ สมฺมากมฺมนฺโต. กายวจีทุจฺจริตํ ปหาย อุภยสุจริตํ ปูเรนฺตสฺเสว ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ ปูรติ, น อิตรสฺส, ตสฺมา ตทุภยานนฺตรํ สมฺมาอาชีโว วุตฺโต. เอวํ ‘‘วิสุทฺธทิฏฺฐิสีเลนาปิ เอตฺตาวตา ปริโตสํ อกตฺวา อิทํ วีริยํ อารภิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ตทนนฺตรํ สมฺมาวายาโม. อารทฺธวีริเยนาปิ กายาทีสุ สติ สูปฏฺฐิตา กาตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สมฺมาสติ. สูปฏฺฐิตาย สติยา เอกตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ สมาธาตุํ สกฺกาติ ตทนนฺตรํ สมฺมาสมาธิ วุตฺโตติ อยํ ตาเวตฺถ กโม.

กิจฺจโต ปเนสํ เอเกกสฺส ตีณิ ตีณิ กิจฺจานิ, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ ตาว อญฺเญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปชหติ, อารมฺมณโต นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, อสมฺโมหโต เสสสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. เอวํ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปชหนาทิวเสน ยถานุรูปนฺติ กิจฺจตา เวทิตพฺพา. วิเสสโต ปเนตฺถ สมฺมาสงฺกปฺโป สหชาตธมฺเม อภินิโรเปติ, สมฺมาวาจา ปริคฺคณฺหาติ, สมฺมากมฺมนฺโต สมุฏฺฐาเปติ, สมฺมาอาชีโว โวทาเปติ, สมฺมาวายาโม ปคฺคณฺหาติ, สมฺมาสติ อุปฏฺฐาเปติ, สมฺมาสมาธิ สมาทหตีติ อิทเมตฺถ กิจฺจํ.

เภทโต ปน ปุพฺพภาเค สมฺมาทิฏฺฐิ ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทินา จตูสุ สจฺเจสุ ญาณวเสน นานกฺขณา นานารมฺมณา นานานามา โหติ, ทุติโย ปน เนกฺขมฺมอพฺยาปาทอวิหึสาสงฺกปฺปวเสน, วิรติโย จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตติวิธกายทุจฺจริตมิจฺฉาชีววิรมณสงฺขาตเจตนาวเสนปิ วิรติวเสนปิ, ฉฏฺฐสตฺตมา จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสน นานกฺขณา นานารมฺมณา นานานามา โหนฺติ. มคฺคกาเล ปเนเต สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย เอกกฺขณา เอการมฺมณา. กิจฺจโต ปน ตานิ ปุพฺพภาเค นานานามานิ ลภนฺติ, สมฺมาสมาธิ ปน ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน นานกฺขโณ นานานาโม, มคฺคกฺขเณ ปน เอการมฺมโณ โหติ. เอกสฺส หิ ปฐมมคฺโค ปาทกชฺฌานาทินิยมโต ปฐมชฺฌานาทิโก วา ทุติยชฺฌานาทีสุ อญฺญตรชฺฌานิโก วา, ทุติยมคฺคาทโยปิสฺส ปฐมมคฺคสทิสชฺฌานิกา วา วิสทิสชฺฌานิกา วาติ โส มคฺคกาเลปิ นานกฺขโณ นานานาโม วาติ อยเมตฺถ เภโท.

ภูมิโต จ วิเวกโต จ วินิจฺฉโย โพชฺฌงฺเคสุ วุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺโพติ เอวํ วิชานีโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

มคฺคงฺควิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.