ฌานวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

ฌานวิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติอาทีสุ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตํ หิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหิ, ตสฺมา ‘‘ปาติโมกฺข’’นฺติ วุจฺจติ. สํวรณํ, สํวรนฺติ วา เตนาติ สํวโร, ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, กมฺมวาจาปริโยสาเน อิชฺฌนกสฺส อตฺถโต เจตนาทิรูปสฺส ปาติโมกฺขสํวรสีลสฺเสเวตํ อธิวจนํ. เตน สํวุโต ปิหิตกายวจีปโยโคติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. วิหรตีติ อิริยติ ปวตฺเตติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เอตฺถ อาจริตพฺพโต อาจาโร, คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, คุนฺนํ จรณฏฺฐานํ. ตํสทิสตาย ปน สพฺโพปิ ปวตฺติวิสโย โคจโรติ เวทิตพฺโพ. เตสํ วิภาโค นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

นิทฺเทเส หิ –

‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อตฺถิ อาจาโร, อตฺถิ อนาจาโร. ตตฺถ กตโม อนาจาโร? กายิโก วีติกฺกโม, วาจสิโก วีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร, สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ อนาจาโร, อิเธกจฺโจ เวฬุทาเนน วา ปตฺต…เป… ปุปฺผผลสินานทนฺตกฏฺฐทาเนน วา จาฏุกมฺยตาย วา มุคฺคสุปฺยตาย วา ปาริภฏุตาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา พุทฺธปติกุฏฺเฐน มิจฺฉาอาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร.

‘‘ตตฺถ กตโม อาจาโร? กายิโก อวีติกฺกโม’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๓) –

วุตฺตวิปริยาเยน อาจาโร นิทฺทิฏฺโฐ.

‘‘โคจโรติ อตฺถิ โคจโร, อตฺถิ อโคจโร. ตตฺถ กตโม อโคจโร? อิเธกจฺโจ เวสิยาโคจโร วา โหติ, วิธวา…เป… ถุลฺลกุมารีปณฺฑกภิกฺขุนีปานาคารโคจโร วา, สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ…เป… ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ, อยํ วุจฺจติ อโคจโร.

‘‘ตตฺถ กตโม โคจโร? อิเธกจฺโจ น เวสิยาโคจโร โหตี’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๔) –

วุตฺตวิปริยาเยน โคจโร นิทฺทิฏฺโฐ.

อปิเจตฺถ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปุรโต คมนนิสีทนจงฺกมนฆฏฺฏนาภิภวนาทิกายิกาจิตฺตีการกิริยานญฺเจว เถเร ภิกฺขู อนาปุจฺฉา ธมฺมกถนขุํสนาทิวาจสิกาจิตฺตีการกิริยานญฺจ อนาจารานํ ปฏิปกฺขวเสน กายิกวาจสิโก อาจาโร เวทิตพฺโพ. อปิจ ภิกฺขุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺตาทินา โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. โคจโร ปน ติวิโธ อุปนิสฺสยโคจโร อารกฺขโคจโร อุปนิพนฺธโคจโรติ. ตตฺถ ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต อุปนิสฺสยโคจโร นาม. อนฺตรฆราทีสุ โอกฺขิตฺตจกฺขุตาทีหิ ทิสา วิทิสา อโนโลเกตฺวา คมนํ อารกฺขโคจโร นาม. จตฺตาโร ปน สติปฏฺฐานา อุปนิพนฺธโคจโร นาม. ยตฺถ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ, อยํ ติวิโธเปตฺถ โคจโรติ เวทิตพฺโพ. อิมินาติ อิมินา อาจาเรน, โคจเรน จ สมนฺนาคโต อาจารโคจรสมฺปนฺโน นาม.

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสูติ อณุปฺปมาเณสุ โทเสสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสนสีโล, อณุมตฺตํ เรณุํ สิเนรุสทิสํ ปสฺสนฺโต วิย สพฺพลหุกมฺปิ ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตํ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา วชฺชโต ภยโต ทสฺสนสีโลติ อตฺโถ. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํ กิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สุฏฺฐุ อาทาย คเหตฺวา สิกฺขติ.

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ รูปาทิอารมฺมณนิมิตฺตาทีนํ อคฺคหณสงฺขาตสติสํวเรน ปิหิตทฺวาโร. โภชเน มตฺตญฺญูติ ปิณฺฑปาเต ปฏิคฺคหณปริโภเคสุ ปจฺจเวกฺขณญาณวเสน เจว อปฺปิจฺฉตาทีหิ จ มตฺตชานนโก, ปิณฺฑปาตวเสน เจตฺถ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. อถ วา ภุญฺชิตพฺพโต โภชนนฺติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตนฺติ เอตฺถ อฑฺฒรตฺติสงฺขาตาย รตฺติยา ปุพฺเพ ปุพฺพรตฺตํ, อิมินา ปฐมยามญฺเจว ปจฺฉาภตฺตญฺจ คณฺหาติ. รตฺติยา ปจฺฉา อปรรตฺตํ, อิมินา ปจฺฉิมยามญฺเจว ปุเรภตฺตญฺจ คณฺหาติ. ปจฺฉิมยาโม ปนสฺส ภิกฺขุโน นิทฺทากิลมถวิโนทโนกาโสติ น คหิโต.

ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโตติ อสุภภาวนาสงฺขาตสฺส ภาวนารามสฺส อนุโยคสงฺขาตํ อาเสวนภาวนํ อนุยุตฺโต จงฺกมนนิสชฺชาหิ โยนิโสมนสิกาเรน อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตปริโสธเน ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. สาตจฺจํ เนปกฺกนฺติ สตตํ ปวตฺตยิตพฺพโต สาตจฺจสงฺขาตํ วีริยํ, ปริปากคตตฺตา เนปกฺกสงฺขาตญฺจ ปญฺญํ อนุยุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. อิมินา วีริยปญฺญาหิ ยุตฺตสฺเสว ชาคริยานุโยคสิทฺธีติ ทสฺเสติ.

อิทานิ ตํ ชาคริยานุโยคํ สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘โพธิปกฺขิกานํ ธมฺมาน’’นฺติอาทิมาห. โพธิปกฺขิกานํ ธมฺมานนฺติ จตุสจฺจาวโพธสงฺขาตสฺส มคฺคญาณสฺส ปกฺเข ภวานํ จตุสจฺจสติปฏฺฐานาทิสตฺตตึสธมฺมานํ. นิทฺเทเส ปนสฺส โลกิยภาวนาย วิเสสโพธิปกฺขิยธมฺเม เอการมฺมเณ ปวตฺตนสมตฺถตาย สตฺต โพชฺฌงฺคา เอว นิทฺทิฏฺฐา. เตสํ คหเณน ปน เสสานมฺปิ ตตฺถ คหณํ เวทิตพฺพํ. โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติอาทีสุ อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ ปุรโต คมนํ, ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตนํ, ตทุภยญฺจ ฐานนิสชฺชาสยเนสุปิ ปุรโต, ปจฺฉโต จ กายสฺส อภิคมนอปคมนวเสน ลพฺภติ. สมฺปชานการี โหตีติ สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี, สมฺปชญฺญสฺเสว วา การี, สมฺปชญฺญ-คฺคหเณน เจตฺถ อวิปฺปโยคโต สติปิ คหิตาว โหติ. เตเนวสฺส นิทฺเทเส ‘‘สโต สมฺปชาโน อภิกฺกมตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อาโลกิเตติอาทีสุ อาโลกิตํ นาม ปุรโต เปกฺขนํ. วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขนํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ คหเณน เหฏฺฐา อุปริ ปจฺฉโต เปกฺขนสงฺขาตานิ โอโลกิตุลฺโลกิตาปโลกิตานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

สมิญฺชิเต ปสาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชเน, ปสารเณ จ. สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณติ เอตฺถ สงฺฆาฏิจีวรานํ นิวาสนปารุปนวเสน, ปตฺตสฺส ภิกฺขาปฏิคฺคหณาทิวเสน จ ปริโภโค ธารณํ นาม. อสิเตติ ปิณฺฑปาตาทิโภชเน. ปีเตติ ยาคุอาทิปาเน. ขายิเตติ ปิฏฺฐขชฺชาทิขาทเน. สายิเตติ มธุผาณิตาทิสายิเต. อุจฺจารปสฺสาวกมฺเมติ อุจฺจารสฺส จ ปสฺสาวสฺส จ กรเณ. คเตติ คมเน. ฐิเตติ ฐาเน. นิสินฺเนติ นิสชฺชาย. สุตฺเตติ สยเน. ชาคริเตติ ชาครเณ. เอตฺถ จ ภิกฺขาจารคมนาทิวเสน ‘‘อภิกฺกนฺเต’’ติ วุตฺตํ. วิหาเร ปน จงฺกมนาทิอิริยาปถวเสเนว ‘‘คเต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภาสิเตติ กถเน. ตุณฺหีภาเวติ อกถเน.

สพฺเพสุ ปน เตสุ อภิกฺกนฺตาทีสุ ปจฺเจกํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อภิกฺกมิตุกามตาทิจิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว คมนาทึ อกตฺวา ‘‘กึ นุ เม ตตฺถ คเตน อตฺโถ’’ติ ปริคฺคณฺหิตฺวา เจติยทสฺสนาทิโน ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ นาม. สาตฺถเกสุ ปเนเตสุ คมนาทีสุ ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตรายานญฺเจว สลฺเลขปฏิปตฺติวิฆาตกรานํ กายิกเจตสิกปริกฺกิเลสานญฺจ สพฺเพสานํ สพฺภาวาภาวํ ปริคฺคเหตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ นาม. เอวํ ปริคฺคหิตสาตฺถกสปฺปายสฺส ปน อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ, วิปสฺสนาย วา อตฺตโน อภิรุจิตํ กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจรํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว อภิกฺกมาทีนํ กรณํ โคจรสมฺปชญฺญํ นาม. อภิกฺกมาทีสุ ปน อนฺธพาลปุถุชฺชนา ‘‘อตฺตา อภิกฺกมาทีนิ กโรติ, อหํ กโรมี’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหิตฺวา ‘‘อภิกฺกมิตุกามตาทิจิตฺตกิริยวาโยธาตุ วิปฺผาราทิการณสามคฺคิยา อยํ กายสงฺขาโต อฏฺฐิสงฺฆาโฏ อภิกฺกมาทีนิ กโรติ, ตโต อญฺโญ อพฺภนฺตเร อตฺตา วา สตฺโต วา อภิกฺกมนฺโต วา ปฏิกฺกมนฺโต วา…เป… ตุณฺหี ภวนฺโต วา นตฺถี’’ติ เอวมาทินา ยาถาวโต ชานนวเสน ปญฺญาย ปวตฺตนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นาม. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๐๘) คเหตพฺโพ.

อิทานิ ยสฺมา ยสฺส อพฺภนฺตเร ยถาวุตฺตา เอตฺตกา คุณา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส ปน มกฺกฏาทีนํ วิย อนุจฺฉวิโก น โหติ, อุปจารมตฺตมฺปิสฺส ฌานํ น อุปฺปชฺชติ. ยสฺส ปน สนฺติ, ตสฺส อรญฺญวาโส อนุจฺฉวิโก โหติ. โส หิ ตตฺถ สพฺพปฺปการชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ, อรญฺญวาสญฺเจว อารญฺญเก จ อุปโสเภติ, สกลญฺจ สาสนํ ปสาเทติ, ตสฺมา เอวรูปสฺส ภิกฺขุโน อุปาสนฏฺฐานโยคปถํ สปฺปายเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ, มญฺจาทิ, วิหาราทิ จ. เตเนวสฺส นิทฺเทเส ‘‘มญฺโจ ปีฐ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

อิทานิ อญฺญมฺปิสฺส ปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อรญฺญ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อรญฺญนฺติ วินยปริยาเยน ตาว ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ อวเสสํ, สุตฺตนฺตปริยาเยน จ อารญฺญกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิมํ อรญฺญนฺติ วุตฺตํ, อภิธมฺมปริยาเยน ปน คามทฺวารสฺส อินฺทขีลโต พหิ สพฺพํ ‘‘อรญฺญ’’นฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา’’ติ (วิภ. ๕๒๙) หิ วุตฺตํ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทริตํ อุทเกน ภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ, ยํ ‘‘นิตุมฺพ’’นฺติปิ ‘‘นทีกุญฺช’’นฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสวาลิกาปุลิเน มณิวิตานสทิเส สนฺทจฺฉาเย วนคหเน นิสีทิตฺวา มณิกฺขนฺธสทิเส อุทเก สนฺทมาเน สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานมนฺตรํ, เอกสฺมิญฺเญว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวสฺส นิทฺเทเส ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสีทนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อปฺปสทฺทนฺติอาทีสุ วจนสทฺเทน วิรหิตตฺตา อปฺปสทฺทํ. นครนิคฺโฆสสทฺเทน เจว มิคปกฺขินิคฺโฆเสน จ รหิตตฺตา อปฺปนิคฺโฆสํ. วิชนวาตนฺติ อนุสญฺจรกชนสฺส สรีรวาเตน วิรหิตตฺตา วิชนวาตํ, ‘‘วิชนวาท’’นฺติปิ ปาโฐ. เสนาสนสฺส อนฺโต ชนวาทสทฺเทน รหิตนฺติ อตฺโถ. มนุสฺสานํ รหสฺส กิริยารหตฺตา มนุสฺสราหสฺเสยฺยกํ, ตโต ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา สมฺมเทว กมฺมฏฺฐาเน จิตฺตสฺส ลียนโต ปฏิสลฺลานสงฺขาตสฺส วิเวกสฺส ภาวนารามสฺส อนุรูปตฺตา ปฏิสลฺลานสารุปฺปํ. ภชตีติ สมฺพนฺโธ. อรญฺญคโตติอาทีสุ อรญฺญํ, รุกฺขมูลญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ สพฺพมฺปิ เสนาสนํ สุญฺญาคาเรน สงฺคหิตํ.

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมกายํ อุชุํ ฐเปตฺวา, อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวํ นิสินฺนสฺส หิ จมฺมมํสนหารูนิ น ปณมนฺติ, อถสฺส เตสํ อปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา น อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ วุทฺธึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ปฏฺฐเปตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวา. เตเนวสฺส นิทฺเทเส ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา, นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา’’ติ (วิภ. ๕๓๗) วุตฺตํ. มุขนิมิตฺตนฺติ เจตฺถ อุตฺตโรฏฺฐสฺส เวมชฺฌปเทโส, ยตฺถ นาสิกาวาโต ปฏิหญฺญติ. อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ, มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ, สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สติ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวา’’ติ.

อภิชฺฌํ โลเกติอาทีสุ อภิมุขํ ฌายติ จินฺเตตีติ อภิชฺฌา, ราโค. ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. เตสุ กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อตฺโถ. วิกฺขมฺภนวเสเนว วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณาทิสทิเสนาติ อตฺโถ. เจตสาติ จิตฺเตน, อิตฺถมฺภูโต วิหรตีติ อตฺโถ. อภิชฺฌายาติ อภิชฺฌาโต. จิตฺตํ ปริโสเธตีติ ยถา นํ สา มุญฺจิตฺวา น ปุน คณฺหาติ, เอวํ ปริโมเจตีติ อตฺโถ. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปกตึ ชหาตีติ พฺยาปาโท. วิการปฺปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส, อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสวาธิวจนํ. ยสฺมา เจตํ สพฺพกมฺมฏฺฐานสาธารณวเสน เทสียติ, ตสฺมา ‘‘สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี’’ติ เอวํ เมตฺตาวเสน อวตฺวา ‘‘อพฺยาปนฺนจิตฺโต’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ.

ถินํ จิตฺตสฺส เคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกานํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติยมฺปิ ทิวาปิ ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสญฺญาย สมนฺนาคโต, ตาย ปน อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธวิโนทนสฺส วิเสสโต สติสมฺปชญฺญํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สโต สมฺปชาโน’’ติ.

อนุทฺธโตติ อวิกฺขิตฺโต ตถา เอว อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺชธมฺเมสุ ‘‘กถํ อิเม, กถํ อิเม’’ติ เอวํ ปวตฺตนโต กถํกถีสงฺขาตาย วิจิกิจฺฉาย วิรหิโต. เอวํ ปญฺจนีวรณปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา อปฺปหีนนีวรณสฺส ฌานํ น อุปฺปชฺชติ, น หิ กามจฺฉนฺทาทีหิ นานาวิสยวิกฺขิตฺตจิตฺตํ เอกตฺตารมฺมเณ สมาธิยติ, น กามธาตุสมติกฺกมนาย วา ปฏิปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โสติ โย ยถาวุตฺตสีลาทิคุเณ ปติฏฺฐาย อรญฺญาทิอนุรูปเสนาสนคโต อตฺตโน จริยานุกุลกมฺมฏฺฐาเน ลีนุทฺธจฺจรหิตาย สาตจฺจกิริยาย อุปฺปาทิตุปจารชฺฌาเนน ปหีนปญฺจนีวรโณ ปฐมชฺฌานาธิคมาย วายมติ, โสติ อตฺโถ.

เจตโส อุปกฺกิเลเสติ จิตฺตสฺส อปฺปภสฺสรภาวกรเณ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ ยสฺมา อิเม นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาย ปน โลกิยอฏฺฐสมาปตฺติยา, อภิญฺญาภูตาย วา มูลํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีสุ กาเมหีติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ. วิวิจฺเจวาติ วิวิจฺจิตฺวา วินา หุตฺวา, อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. นิยมตฺเถน ปเนตฺถ เอว-กาเรน ฌานปฏิปกฺขภูตานํ กามานํ ปริจฺจาเคเนว ปฐมชฺฌานาธิคโม, อนฺธการปริจฺจาเคเนว ทีปปฺปวตฺติ วิยาติ ทสฺเสติ. อุตฺตรปเทปิ เจส เอว-กาโร อาเนตฺวา ‘‘วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหี’’ติ สมฺพนฺธิตพฺโพ. น หิ สกฺกา กามโต อญฺเญหิ นีวรณสงฺขาเตหิ อกุสลธมฺเมหิ อวิวิจฺจาปิ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. ปททฺวเยปิ ปน ‘‘วิวิจฺจา’’ติ อิมินา กายวิเวกาทีสุ, ตทงฺควิเวกาทีสุ จ ตทงฺคนิสฺสรณวิเวกวชฺชิตา สพฺเพปิ วิเวกา อิธ อธิปฺเปตา. วตฺถุกามวิเวกวจนโต หิ กายวิเวโก วุตฺโต, กิเลสกาเมหิ ปน เสสากุสเลหิ จ วิเวกวจนโต จิตฺตอุปธิวิเวกา, วิกฺขมฺภนาทิวิเวกา จ วุตฺตา. โลกุตฺตรชฺฌานมฺปิ สงฺคหิตตฺตา ทฏฺฐพฺพํ. เอวเมเตน ปททฺวเยน ยถากฺกมํ กามจฺฉนฺทนีวรณเสสนีวรณวิกฺขมฺภนาทิโก วุตฺโต. เอวํ โอฆาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

เอตฺตาวตา จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วิตกฺเกน จ วิจาเรน จ สห วตฺตติ รุกฺโข วิย ปุปฺเผน, ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ ‘‘สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ วุจฺจติ. วิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก, นีวรณวิคโมติ อตฺโถ. วิวิตฺโตติ วา วิเวโก, นีวรณวิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ อตฺโถ, ตสฺมา วิเวกโต, ตสฺมึ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํ. ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปีตีติ อปฺปนาปฺปตฺตา ผรณาปีติ, สุขญฺจ ตํสมฺปยุตฺตํ, อิติ อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ‘‘ปีติสุข’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, วิเวกชํ ปีติสุขํ อสฺส, อสฺมึ วาติ วิเวกชํ ปีติสุขํ, เอวํ เอกปทวเสน ‘‘วิเวกชปีติสุข’’นฺติ วตฺตพฺเพ นิคฺคหีตาคมํ กตฺวา ‘‘วิเวกชํ ปีติสุข’’นฺติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. ยเถว หิ ฌานํ, เอวํ ปีติสุขมฺปิ วิเวกชเมว โหตีติ. ปฐมํ ฌานนฺติ คณนานุปุพฺพโต ปฐมํ, ปฐมํ อุปฺปตฺติโตปิ ปฐมํ. อารมฺมณูปนิชฺฌานโต, ปจฺจนีกฌาปนโต วา ฌานํ, อิมินา นเยน อุปริ ‘‘ทุติยํ ฌาน’’นฺติอาทีสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอวํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ปฐมํ ฌานํ อธิคนฺตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ จิตฺเตกคฺคตา กิญฺจาปิ ‘‘สวิตกฺกสวิจาร’’นฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ น นิทฺทิฏฺฐา, ตถาปิ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๖๙) วุตฺตตฺตา องฺคเมว.

เอวํ ปฐมชฺฌานาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทนนฺตรํ อธิคตปฐมชฺฌานสฺส ตํ อาวชฺชนสมาปชฺชนวุฏฺฐานาธิฏฺฐานปจฺจเวกฺขณสงฺขาตาหิ ปญฺจหิ วสีหิ วสีภูตํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ตตฺถ อาสนฺนนีวรณปจฺจตฺถิกตาย เจว โอฬาริกวิตกฺกวิจารกฺโขภสมงฺคิตาย จ โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย วิตกฺกาทิเภโทฬาริกงฺคปฺปหานาย, ปีติอาทิสนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ทุติยํ ฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตปฺปาทกญฺจ โลกุตฺตรชฺฌานํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วูปสมาติ สมติกฺกมา, ทุติยชฺฌานกฺขเณ อปาตุภาวาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตนฺติ อตฺตนิ ชาตํ, อตฺตสนฺตาเน นิพฺพตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺปสาทนนฺติ สทฺธาสงฺขาตสมฺปสาทนโยคโต ฌานมฺปิ สมฺปสาทนํ นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิย. เอโกทิภาวนฺติ เอตฺถ วิตกฺกวิจาเรหิ อนชฺฌารุฬฺหตฺตา เอโก อคฺโค เสฏฺโฐ อุเทตีติ เอโกทิ, สมาธิ. ตํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ ทุติยชฺฌานํ เอโกทิภาวํ. โส ปนายํ เอโกทิ ยสฺมา เจตโส, น สตฺตสฺส, น ชีวสฺส, ตสฺมา เอตํ ‘‘เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติ วุตฺตํ.

นนุ จายํ สทฺธา ปฐมชฺฌาเนปิ อตฺถิ, อยญฺจ เอโกทินามโก สมาธิ, อถ กสฺมา อิทเมว เอวํ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต – อิมสฺมิญฺหิ ฌาเน วิตกฺกวิจารกฺโขภาภาเวน พลวตี สทฺธา, สมาธิ จ, ตสฺมา อิทเมว เอวํ วุตฺตนฺติ. อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ ภาวนาย ปหีนตฺตา นตฺถิ เอตสฺมึ, เอตสฺส วา วิตกฺโก วิจาโร, น ตติยชฺฌานาทิ วิย, จกฺขุวิญฺญาณาทิ วิย จ อภาวปฺปตฺติโต, ตสฺมา อิมสฺส ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’’ติ อิทํ การณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมาธิชนฺติ ปฐมชฺฌานสมาธิโต, สมฺปยุตฺตสมาธิโต วา ชาตํ, วิตกฺกาทิกฺโขภาภาเวน เจตสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิทเมว ‘‘สมาธิช’’นฺติ วุตฺตํ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอวํ ทุวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณาทิยุตฺตํ ทุติยํ ฌานํ อธิคนฺตฺวา วุตฺตนเยน วตฺตตีติ อตฺโถ.

เอวํ ทุติยชฺฌานาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทนนฺตรํ อธิคตทุติยชฺฌานสฺส ตํ วุตฺตนเยเนว วสีภูตํ กตฺวา ตตฺถ อาสนฺนวิตกฺกวิจารปจฺจตฺถิกตาย เจว โอฬาริกปีตงฺคสมงฺคิตาย จ โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย ตโทฬาริกงฺคปฺปหานาย เสสสนฺตงฺคปฏิลาภาย ตเทวารมฺมณํ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ตติยํ ฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตปฺปาทกญฺจ โลกุตฺตรํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปีติยา จ วิราคา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิรชฺชนํ วิราโค, สมติกฺกโม, ตสฺมา วิราคา. จ-กาเรน วิตกฺกวิจารานํ วูปสมํ สมฺปิณฺเฑติ ‘‘ปีติยา จ วิราคา, วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ. อิทญฺเจตสฺส อาคมนมคฺคปริทีปนตฺถํ, วณฺณภณนตฺถญฺจ วุตฺตํ. อุเปกฺขโก วิหรตีติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขติ อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อุเปกฺขา, ตตฺรมชฺฌตฺตตา. ตาย วิสทาย ปีติวิราคปทฏฺฐานาย ถามคตาย สมนฺนาคตตฺตา ตติยชฺฌานสมงฺคี ‘‘อุเปกฺขโก’’ติ วุจฺจติ, วิตกฺกาทิกฺโขภาภาเวน ปเนสา เอตฺเถว ปริพฺยตฺตกิจฺจา ชาตา, น ปฐมชฺฌานาทีสูติ. สโต จ สมฺปชาโนติ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ วุตฺตํ, อิทญฺจ สติสมฺปชญฺญพเลเนว ฐิตํ ตํปีติสหจริตํ สุขํ, ตโต อปนีตํ วจฺโฉ วิย พนฺธนพเลน เธนุํ ปีตึ น อุปคจฺฉติ, อิมสฺมิญฺจ สติ อติมธุเร สุเข โยคิโน น สารชฺชนฺติ, โน อญฺญถาติ อิมมฺปิ อตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ อิเธว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ตติยชฺฌานสมงฺคิโน สุขปฏิสํเวทนาโภโค นตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ตสฺส นามกาเยน สมฺปยุตฺตํ อติปณีตํ สุขํ, ตํสมุฏฺฐิเตน ตสฺส อติปณีเตน รูเปน รูปกาโย ผุฏฺโฐ, ยสฺส ผุฏฺฐตฺตา ฌานา วุฏฺฐิโตปิ กายิกสุขํ ปฏิสํเวเทยฺย, ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตี’’ติ อาห. ยํ ตนฺติอาทีสุ ยนฺติ ยสฺมา, ยํ ฌานเหตูติ อตฺโถ. ตนฺติ ตํ ตติยชฺฌานสมงฺคิปุคฺคลํ พุทฺธาทโย อริยา อาจิกฺขนฺติ ปสํสนฺติ. กินฺติ? ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ. เอวํ เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณาทิยุตฺตํ ตติยํ ฌานํ อธิคนฺตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ยํ ปน ฌานํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ อุเปกฺขา สติ สมฺปชญฺญํ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๙๑) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํ. อุปนิชฺฌานลกฺขณานํ ปน สุขจิตฺเตกคฺคตานํ วเสน ทุวงฺคิกเมเวตํ เวทิตพฺพํ. ยถาห – ‘‘ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหตี’’ติอาทิ (วิภ. ๖๒๔).

เอวํ ตติยชฺฌานาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทนนฺตรํ อธิคตตติยชฺฌานสฺส ตํ วสีภูตํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ตตฺถ วุตฺตนเยน โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย โอฬาริกสุขงฺคปฺปหานาย, อุเปกฺเขกคฺคตาสงฺขาตเสสสนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ มนสิกโรโต จตุตฺถํ ฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตปฺปาทกญฺจ โลกุตฺตรํ, ตํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ทสฺเสตุํ ‘‘สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานาติ กายิกสฺส สุขสฺส, ทุกฺขสฺส จ ปหานา. ปุพฺเพวาติ ตญฺจ โข ปุพฺเพว, น จตุตฺถชฺฌานกฺขเณติ อตฺโถ. โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาติ เจตสิกสฺส สุขสฺส, ทุกฺขสฺส จ ปุพฺเพว ปหานา. กทา ปน เตสํ ปหานํ โหตีติ? จตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเณ. ทุกฺขโทมนสฺสสุขโสมนสฺสานิ หิ ยถากฺกมํ ปฐมาทิจตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเณ เอว ปหียนฺติ. ยทิ เอวํ, กสฺมา ปเนส ‘‘วิวิจฺเจว…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺถุปฺปนฺนํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐) เอวํ ฌาเนเสฺวว นิโรโธ วุตฺโตติ? อติสยนิโรธสฺส วุตฺตตฺตา. อุปจารกฺขเณสุ หิ โย นิโรโธ, โส นิโรโธ เอว, นาติสยนิโรโธ, โส ปน ฌานกฺขเณสุ เอว. ตโต เอว หิ ตตฺถ ตตฺถ อปริเสสคฺคหณํ กตนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ ปน ปหีนาปิ เอตา เวทนา เอตฺถ ทุวิญฺเญยฺยลกฺขณาย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย ทุกฺขาทิพฺยติเรเกน สุขคฺคหณตฺถํ, วณฺณภณนตฺถญฺจสฺส ฌานสฺส สมาหฏา, ปจฺจยทสฺสนตฺถญฺจสฺส. ยถาห – ‘‘จตฺตาโร โข, อาวุโส, ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา, อิธาวุโส, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๕๘).

อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ ตตฺรมชฺฌตฺตตาสงฺขาตาย อุเปกฺขาย ชนิตสติยา ปาริสุทฺธิ. นิรุปเกฺลสตาย หิ ตํ ปริสุทฺธตฺตํ. น เกวลญฺเจตฺถ อุเปกฺขาย สติ เอว ปริสุทฺธา, อปิจ โข สพฺเพปิ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สติสีเสน ปนายํ เทสนา กตาติ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอวํ เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณาทิยุตฺตํ จตุตฺถํ ฌานํ อธิคนฺตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

เอวํ รูปาวจรโลกุตฺตรจตุกฺกชฺฌานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรูปาวจรชฺฌานํ ทสฺเสนฺโต ยํ ตตฺถ ปฐมํ, เอวํ อธิคตรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานสฺส กรชรูเป ทณฺฑาทานาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทิอาพาธานญฺจ วเสน ทิฏฺฐาทีนวสฺส กรชรูปสฺส สมติกฺกมาย อากาสกสิณวิรหิเตสุ นวสุ กสิเณสุ อญฺญตรสฺมึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสารมฺมณภูตํ กสิณปฏิภาครูปมฺปิ กรชรูปปฏิภาคตาย, อรญฺเญ สปฺปานุพนฺธสฺส ภเยน ปลายโต รชฺชุตาลปณฺณาทึ สปฺปปฏิภาคตาย วิย สมติกฺกมิตุกามสฺส ปญฺจหากาเรหิ ตํ ฌานํ วสีภูตํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ตตฺถ นิพฺเพชนียรูปปฏิภาคารมฺมณตาย, อาสนฺนโสมนสฺสปจฺจตฺถิกตาย จ โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย องฺเคสุ สมติกฺกมิตพฺพาภาเวน อารมฺมณสมติกฺกมภูตํ อากาสานญฺจายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา จกฺกวาฬปริยนฺตํ วา ยตฺตกํ วา อิจฺฉติ, ตตฺตกํ กสิณํ ปตฺถริตฺวา วา กสิณํ อมนสิกริตฺวา เตน ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ วา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ วา มนสิกาเรน กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา วา ตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสนิมิตฺตํ ‘‘อากาโส’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต อากาสานญฺจายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติอาทิมาห.

ตตฺถ สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตานํ กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปชฺฌานมฺปิ หิ ‘‘รูเป สญฺญา รูปสญฺญา’’ติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุจฺจติ, ตทารมฺมณกสิณมฺปิ รูปนฺติ สญฺญา นามมสฺสาติ ‘‘รูปสญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. สมติกฺกมาติ วิราคา, นิโรธา จ. วิภงฺเค ปน สญฺญาสุ สมติกฺกนฺตาสุ อารมฺมณํ สมติกฺกนฺตเมว โหตีติ ‘‘สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา’’ติอาทินา (วิภ. ๖๐๒) สญฺญานเมว สมติกฺกโม วุตฺโต, อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส สญฺญาสมติกฺกโม นตฺเถวาติ ตํ สมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กาตพฺพาว.

ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ, รูปาทีนญฺจ อารมฺมณานํ ปฏิฆาเตน สมุปฺปนฺนา ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสญฺญา ปฏิฆสญฺญา, ตาสํ อตฺถงฺคมา. กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรชฺฌานสมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ. น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตาว เอตาสํ ปวตฺติ, อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ, ตสฺมา ตา เอตฺถ ปหีนาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ นานตฺเต โคจเร ปวตฺตานํ, นานตฺตานํ วา มโนวิญฺญาณธาตุวเสน ปวตฺตานญฺจ จตุจตฺตาลีสกามาวจรสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา. เอตฺถ จ รูปปฏิฆสญฺญานํ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺตภเวปิ อนุปฺปตฺติโต ‘‘สมติกฺกมา อตฺถงฺคมา’’ติ เอวํ อภาโว เอว วุตฺโต. ‘‘นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติ อฏฺฐกามาวจรกุสลานํ นวกิริยานํ ทสากุสลานํ วเสน สตฺตวีสติสญฺญานํ อรูปภเวปิ มนสิกาเรน อุปฺปตฺติสมฺภวโต ตาสํ อมนสิการา อิจฺเจว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

อนนฺโต อากาโสติ เอตฺถ นาสฺส อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ปญฺญายตีติ อนนฺโต. อากาโสติ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส วุจฺจติ, มนสิการวเสนเปตฺถ อนนฺตตา เวทิตพฺพา. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ อากาเส จิตฺตํ ฐเปติ…เป… อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺโต อากาโส’’ติ (วิภ. ๖๐๕). อิทํ ปนสฺส ภาวนาการทสฺสนํ. อากาสานญฺจายตนนฺติ เอตฺถ นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ อากาสเมว อนนฺตํ อากาสานนฺตํ, อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, ตเทว อากาสานญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน, สญฺชาติสโมสรณฏฺเฐน จ อายตนํ, ตํ อารมฺมณมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺสาติ อากาสานญฺจายตนํ. ตํ อุปสมฺปชฺช วุตฺตนเยน วิหรตีติ อตฺโถ.

เอวํ อากาสานญฺจายตนาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ ตทนนฺตรํ อธิคตปฐมารุปฺปสฺส ตํ วสีภูตํ กตฺวา ตตฺถ อาสนฺนรูปชฺฌานปจฺจตฺถิกตาย, รูปปฏิภาคากาสารมฺมณตาย จ โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย ตํ สมติกฺกมาย อากาสํ ผริตฺวา ปวตฺตํ วิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยน อากาสานญฺจญฺจ ตํ ปฐมารุปฺปสฺส อารมฺมณตฺตา วุตฺตนเยน อายตนญฺจาติ ‘‘อากาสานญฺจายตน’’นฺติ วุจฺจติ. อิติ อุภยสฺสาปิ อปฺปวตฺติกรเณน, อมนสิกรเณน จ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตญฺเญว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ อากาสํ อนนฺตโต ผริตฺวา ปวตฺตํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ เอวํ มนสิกโรโตติ วุตฺตํ โหติ, มนสิการวเสน วา อนนฺตํ. วิภงฺเคปิ หิ ‘‘อนนฺตํ ผรตี’’ติ (วิภ. ๖๑๐) วุตฺตํ. วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อนนฺตเมว อานญฺจํ, วิญฺญาณญฺจ ตํ อานญฺจญฺจาติ วิญฺญาณานนฺตนฺติ วตฺตพฺเพ รุฬฺหิโต ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุตฺตํ, ตเทว อายตนมารมฺมณมสฺสาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

เอวํ วิญฺญาณญฺจายตนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ ตทนนฺตรํ อธิคตทุติยารุปฺปสฺส ตํ วสีภูตํ กตฺวา ตตฺถ อาสนฺนากาสานญฺจายตนปจฺจตฺถิกตาย, ตทารมฺมณตาย จ โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย ตํ สมติกฺกมาย ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวํ ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ วา ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา ‘‘วิวิตฺตํ วิวิตฺต’’นฺติ วา ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต อากิญฺจญฺญายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโส’’ติอาทิมาห. อิธาปิ วุตฺตนเยน ฌานสฺส, ตทารมฺมณสฺส จ วิญฺญาณญฺจายตนสฺส สมติกฺกโมว เวทิตพฺโพ. นตฺถิ กิญฺจีติ ‘‘นตฺถิ นตฺถิ, สุญฺญํ สุญฺญํ, วิวิตฺตํ วิวิตฺต’’นฺติ เอวํ มนสิกโรโตติ อตฺโถ.

อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เอตฺถ นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ, อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ, อากิญฺจญฺญํ อายตนมารมฺมณมสฺสาติ อากิญฺจญฺญายตนํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

เอวํ อากิญฺจญฺญายตนาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ ตทนนฺตรํ อธิคตตติยารุปฺปสฺส ตํ วสีภูตํ กตฺวา ตตฺถ อาสนฺนวิญฺญาณญฺจายตนปจฺจตฺถิกตาย โทสํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย ตํ สมติกฺกมาย ตเทว อากิญฺจญฺญายตนํ ‘‘สนฺตํ สนฺต’’นฺติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต, สุขุมาย จ ภาวโต เนวสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส สญฺญา นาสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญํ, ตเทว ธมฺมายตนมนายตนปริยาปนฺนตฺตา อายตนนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ.

อถ วา ยายเมตฺถ สญฺญา, สา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญา, เนวสญฺญานาสญฺญา จ สา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. น เกวลญฺเจตฺถ สญฺญาว เอทิสี, อปิ ตุ ผสฺโสปิ เนวผสฺโส นาผสฺโส, จิตฺตมฺปิ เนวจิตฺตํ นาจิตฺตํ, เอวํ เสสสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ, สญฺญาสีเสน ปนายํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวนาติ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺตสงฺขารภาเวน. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อยํ ปเนตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย ปิณฺฑตฺถปฺปกาสนา – ‘‘อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทินา สาสเน โลกิยโลกุตฺตรชฺฌานนิพฺพตฺตกปุคฺคลสฺส ปติฏฺฐาภูตสีเลสุ ปาติโมกฺขสํวรสีลวิสุทฺธึ อุปทิสติ. ‘‘วิหรตี’’ติ อิมินา ตทนุรูปวิหารสมงฺคิภาวํ. ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ อิมินา อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ, ตทุปการเก จ ธมฺเม. ‘‘อณุมตฺเตสู’’ติอาทินา ยถาวุตฺตสีเลหิ อจวนํ, เตสญฺจ อนวเสสโต สมาทานํ. ‘‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร’’ติ อิมินา อินฺทฺริยสํวรสีลํ. ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ อิมินา ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ, สนฺโตสาทิคุณญฺจ. ‘‘ปุพฺพรตฺตาปรรตฺต’’นฺติอาทินา สีลธุตงฺเคสุ ปติฏฺฐิตสฺส ภาวนารามสฺส ตทุปการเก ธมฺเม. ‘‘โพธิปกฺขิกาน’’นฺติอาทินา ปฏิปตฺติยา นิพฺเพธภาคิยตํ. ‘‘โส อภิกฺกนฺเต’’ติอาทินา ยถาวุตฺตคุณานํ อปริหานาย, วกฺขมานานญฺจ ปฏิลาภาย สติสมฺปโยคํ. ‘‘โส วิวิตฺต’’นฺติอาทินา ภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหํ. ‘‘โส อรญฺญคโต’’ติอาทินา ฌานภาวนารมฺภปฺปการํ. ‘‘โส อภิชฺฌ’’นฺติอาทินา ฌานภาวนาภิโยเคน ปหีนปญฺจนีวรณสฺส อุปจารชฺฌานุปฺปตฺตึ. ‘‘โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ’’ติอาทินา ตสฺส อุปรูปริ วายมโต รูปารูปชฺฌานุปฺปตฺติกฺกมํ อุปทิสติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ.

ธมฺมเภโท ปเนตฺถ วิภงฺคนเย ปากโฏ ภวิสฺสติ. ตีสุ หิ นเยสุ มหคฺคตโลกุตฺตรา กุสลวิปากกิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิตกฺกวิจารปีติสุขอุเปกฺขาเอกคฺคตาสงฺขาตา ฌานธมฺมา นานานเยหิ วิภตฺตา, ฌานสมฺปยุตฺตา ปน เสสกามาวจรธมฺมาว อิธ สงฺคหิตา. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ ปาติโมกฺขสํวรสีลาทโยปิ วุตฺตา, ตถาปิ เต ฌานานํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติทสฺสนวเสน เจว ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมวเสน จ วุตฺตา, อิธ ปน น สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา.

ปญฺหาปุจฺฉเก ปน สิยา กุสลา, สิยา อพฺยากตา, ตีณิ ฌานานิ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, จตุตฺถํ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, อุเปกฺขา ปเนตฺถ เวทนา น วตฺตพฺพา, สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมา, ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกวิจารวชฺชิตํ สวิตกฺกสวิจารํ, วิตกฺโก ปเนตฺถ อวิตกฺกวิจารมตฺโต, วิจาโร น วตฺตพฺโพ, ตีณิ ฌานานิ อวิตกฺกอวิจารา, เทฺว ฌานานิ ปีติวชฺชิตานิ ปีติสหคตานิ, ตีณิ สุขวชฺชิตานิ สุขสหคตานิ, จตุตฺถํ อุเปกฺขาวชฺชิตํ อุเปกฺขาสหคตํ, ตติยชฺฌาเน สุขํ, อุเปกฺขา จ อิธ น วตฺตพฺพํ…เป… สิยา มหคฺคตา, สิยา อปฺปมาณา, ตีณิ สิยา อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา, จตุตฺถํ ติธาปิ น วตฺตพฺพญฺจ, ตีณิ สิยา มคฺคเหตุกา, สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา, จตุตฺถํ ติธาปิ น วตฺตพฺพญฺจ…เป… ปีติ พหิทฺธารมฺมณานิ, จตุตฺถํ ติธาปิ น วตฺตพฺพญฺจ…เป… อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา น เหตู…เป… โนจิตฺตเจตสิกา อรณาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปาฬิมุตฺตนโย ปเนตฺถ นตฺถิ, อิโต ปรํ ปน เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา วิชฺชมานฏฺฐาเน เอว วกฺขาม.

ฌานวิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.