โพชฺฌงฺควิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา

โพชฺฌงฺควิภงฺคมาติกาย ปน อตฺถโต ตาว – สตฺต โพชฺฌงฺคาติ เอตฺถ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาย เอว ธมฺมสามคฺคิยา มคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจาทิอเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยาทิสตฺตวิธาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, สจฺจานิ วา ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคานิ วิย. โย ปเนส ยถาวุตฺตปฺปการาย เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. อปิจ ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทานเยนาปิ โพชฺฌงฺคตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปสตฺโถ, สุนฺทโร วา โพชฺฌงฺโค สมฺโพชฺฌงฺโค, สติเยว สมฺโพชฺฌงฺโค สติสมฺโพชฺฌงฺโค. เอวํ เสเสสุปิ. ตตฺถ ธมฺเม วิจินาติ อนิจฺจาทิโต ปริวีมํสติ ชานาติ, ธมฺเม วา เอเตน สตฺตา วิจินนฺตีติ ธมฺมวิจโย, ปญฺญา. อุเปกฺขติ สมรสานํ ธมฺมานํ หาปนวฑฺฒเน อวาวฏตาย ปฏิสงฺขานากาเรน มชฺฌตฺตา โหตีติ อุเปกฺขา, ตตฺรมชฺฌตฺตตา. ปฏิสงฺขานลกฺขโณ หิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโคติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อยํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ. ธมฺมเภโทเปตฺถ สุวิญฺเญยฺโยว.

วิภงฺคนยโต ปเนตฺถ สุตฺตนฺตภาชนีเย ตาว โลกิยโลกุตฺตรวเสน เสเสสุ โลกุตฺตรกุสลวิปากวเสน วิภตฺตา. ปญฺหาปุจฺฉเก ปน สิยา กุสลา, สิยา อพฺยากตา, ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตว, เสสา ทฺวีหิ…เป… ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค สุขสหคโตว, เสสา ติธาปิ, อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค เหตุ, เสสา น เหตู…เป… รูปาวจราว, อรณาวาติ. เสสํ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนยเมว. อยเมตฺถ วิภงฺคนโย.

อิทานิ ปน –

กมโต ตาวตฺตโต จ, เหตุภูมิวิภาคโต;

วิเวกโต จ วิญฺเญยฺโย, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

ตตฺถ กมโต ตาว อยมฺปิ เทสนากฺกโมว. สพฺเพสํ หิ โพชฺฌงฺคานํ อุปการตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ปฐมํ วุตฺโต, ตโต ยสฺมา อุปฏฺฐิตสติโก ธมฺเม ปญฺญาย ปวิจินาติ, ปวิจิตธมฺโม วีริยํ อารภติ, อารทฺธวีริยสฺส ปีติ อุปฺปชฺชติ, ปีติมนสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกายสฺส สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตจิตฺโต ตํ จิตฺตํ สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ, ตสฺมา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ยถากฺกมํ วุตฺตาติ อยํ ตาเวตฺถ กโม.

ตาวตฺตโต ปน กสฺมา เต สตฺเตว วุตฺตา, อนูนา อนธิกาติ? ลีนุทฺธจฺจปฏิปกฺขโต, สพฺพตฺติกโต จ. เอตฺถ หิ ตโย โพชฺฌงฺคา ลีนสฺส ปฏิปกฺขา. ยถาห – ‘‘ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริย…เป… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). ตโย อุทฺธจฺจสฺส ปฏิปกฺขา. ยถาห – ‘‘ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิ…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). เอโก ปเนตฺถ โลณธูปนํ วิย สพฺพพฺยญฺชเนสุ สพฺพโพชฺฌงฺเคสุ อิจฺฉิตพฺโพ. ยถาห – ‘‘สติญฺจ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). เอวํ ลีนุทฺธจฺจปฏิปกฺขโต จ สพฺพตฺถิกโต จ สตฺเตว วุตฺตาติ อยํ ตาวตฺตโต.

เหตุภูมิวิภาคโตติ เอตฺถ เหตุวิภาคโต ตาว – จตฺตาโร สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ สติสมฺปชญฺญํ มุฏฺฐสฺสติปุคฺคลปริวชฺชนตา อุปฏฺฐิตสฺสติปุคฺคลเสวนตา ตทธิมุตฺตตาติ. ตถา สตฺต ธมฺมา ทุติยสฺส ปริปุจฺฉกตา วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา ทุปฺปญฺญปุคฺคลปริวชฺชนา ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณตา ตทธิมุตฺตตาติ. ตตฺถ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ สรีรปริกฺขารภูตานํ วตฺถูนํ วิสทภาวกรณํ วตฺถุวิสทกิริยา นาม. ตถา เอกาทส ธมฺมา ตติยสฺส อปายภยคมนวีถิทายชฺชมหตฺตสตฺถุมหตฺตชาติมหตฺตสพฺรหฺมจาริมหตฺตานํ ปจฺจเวกฺขณตา อานิสํสทสฺสาวิตา ปิณฺฑปาตาปจายนตา กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนตา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนตา ตทธิมุตฺตตาติ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธาทีหิ คตมคฺโค มยา คนฺตพฺโพ’’ติ ปจฺจเวกฺขณา วีถิปจฺจเวกฺขณา นาม. ‘‘ทายเกหิ ทินฺนปิณฺฑปาตสฺส มหปฺผลตํ สมฺปาเทสฺสามี’’ติ อตฺตานํ ทมนํ ปิณฺฑปาตาปจายนํ นาม. ตถา เอกาทส ธมฺมา จตุตฺถสฺส พุทฺธธมฺมสงฺฆสีลจาคเทวโตปสมานุสฺสติโย สตฺต, ลูขปุคฺคลปริวชฺชนตา สินิทฺธปุคฺคลเสวนตา ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณตา ตทธิมุตฺตตาติ. ตถา สตฺต ธมฺมา ปญฺจมสฺส ปณีตโภชนเสวนตา, อุตุสุขอิริยาปถสุขเสวนตา เทฺว มชฺฌตฺตปฺปโยคตา สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชนตา สนฺตกายปุคฺคลเสวนตา ตทธิมุตฺตตาติ. เอกาทส ธมฺมา ฉฏฺฐสฺส วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา นิมิตฺตกุสลตา สมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสนชฺฌุเปกฺขนา จตสฺโส, อสมาหิตสมาหิตปุคฺคลานํ ปริวชฺชนเสวนตา เทฺว, ฌานวิโมกฺขปจฺจเวกฺขณตา ตทธิมุตฺตตาติ. ตตฺถ กสิณาทินิมิตฺตานํ อุคฺคหณกุสลตา นิมิตฺตกุสลตา นาม. ปญฺจ ธมฺมา สตฺตมสฺส สตฺตสงฺขารเกลายนมชฺฌตฺตปุคฺคลานํ ปริวชฺชนเสวนตา เทฺว เทฺว, ตทธิมุตฺตตาติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมฺโมหวิโนทนิยา วิภงฺคฏฺฐกถาย คเหตพฺโพติ อยเมตฺถ เหตุวิภาโค.

ภูมิวิภาคโต ปเนเต กามาวจรา, โลกุตฺตรา วา โหนฺติ, กามาวจเรสุ พลววิปสฺสนาทีสุ เอว โพชฺฌงฺคา ลพฺภนฺติ, น อิตเรสุ. โลกุตฺตเรสุ ปน สพฺพตฺถ ลพฺภนฺติ, รูปาวจรารูปาวจรจิตฺเตสุ สพฺพถา น ลพฺภนฺติ อโพธิปกฺขิกตฺตา. เกจิ ปน เถรา วิปสฺสนาปาทเกสุ กสิณาสุภพฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, น จ เต ปฏิสิทฺธา อฏฺฐกถาจริเยหิ, ตสฺมา เตสํ มเตน รูปาวจราปิ โหนฺติ, น เกนจิ ปริยาเยน อรูปาวจราติ อยเมตฺถ ภูมิวิภาโค.

วิเวกโตติ เอตฺถ วิเวโกติ วิวิตฺตตา, สฺวายํ ปญฺจวิโธ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิเวกวเสน. ตทงฺควิเวโกติ วิปสฺสนา, วิกฺขมฺภนวิเวโกติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย, สมุจฺเฉทวิเวโกติ มคฺโค, ปฏิปสฺสทฺธิวิเวโกติ ผลํ, นิสฺสรณวิเวโกติ สพฺพนิมิตฺตนิสฺสฏํ นิพฺพานํ. ตตฺริเม ตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตา โหนฺติ. ตถา เหเต วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตา, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตา. มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตา, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตา, ผลกฺขเณ กิจฺจโต ปฏิปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตา. อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตา จ โหนฺติ. เกสญฺจิ เถรานํ มเต วิปสฺสนาปาทกรูปาวจรชฺฌานกฺขเณ วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตาวาติ ปญฺจวิเวกนิสฺสิตาปิ โหนฺตีติ อยเมตฺถ วิเวโก. เอวํ วิญฺเญยฺโย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย.

โพชฺฌงฺควิภงฺคมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.