สุตฺตนฺติกทุกมาติกตฺถวณฺณนา

สุตฺตนฺติกทุเกสุ เวเทติ, วิวิเธน วา อากาเรน ชานาตีติ วิชฺชา, วิปสฺสนาญาณมโนมยิทฺธิฉอภิญฺญาวสปฺปวตฺตา ปญฺญา, ตสฺมึ วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วิชฺชาสภาเว วตฺตนฺตีติ วิชฺชาภาคิโน. ตา เอว วิชฺชา, ตํ วา วิชฺชํ สมฺปโยควเสน ภชนฺตีติปิ วิชฺชาภาคิโน, อฏฺฐวิธวิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมา. ตาสุ ยา กาจิ เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิโนติ เอวํ วิชฺชาปิ วิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วิชฺชาภาคิโนเตฺวว เวทิตพฺพา, อิธ ปน วิชฺชาสมฺปยุตฺตา ธมฺมาว อธิปฺเปตา. น วิชานาตีติ อวิชฺชา, จตุสจฺจจฺฉาทกวเสน จตุพฺพิโธ โมโห, ตสฺมึ อวิชฺชาภาเค อวิชฺชาโกฏฺฐาเส อวิชฺชาสภาเว วตฺตนฺตีติ อวิชฺชาภาคิโน. ตา เอว อวิชฺชา, ตํ วา อวิชฺชํ สมฺปโยควเสน ภชนฺตีติปิ อวิชฺชาภาคิโน, อวิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมา. เอวํ อวิชฺชาปิ อวิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อวิชฺชาภาคิโนเตฺวว เวทิตพฺพา, อิธ ปน อวิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมาว อธิปฺเปตา.

ตตฺถ อรหตฺตมคฺคจิตฺตํ, ปญฺญาวิรหิตตํสมฺปยุตฺตา จ วิชฺชาภาคิโน จ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรชวนานิ, ญาณวิรหิตตํสมฺปยุตฺตา จ วิปสฺสนาภาเวน ปวตฺติยํ วิชฺชาภาคิโน, อญฺญทา น วตฺตพฺพา. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานิกชวนจิตฺตานิ, ปญฺญาวิรหิตตํสมฺปยุตฺตา จ มโนมยิทฺธิภาเวน จ ปญฺจาภิญฺญาภาเวน จ ปวตฺติยํ วิชฺชาภาคิโน, อญฺญทา น วตฺตพฺพา. ตตฺถ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ, อวิชฺชาวิรหิตตํสมฺปยุตฺตา จ อวิชฺชาภาคิโนว, อิธ ปน อวิชฺชา, เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ จ น วตฺตพฺพาว. เจตสิเกสุ ปน โมหอปฺปมญฺญา น วตฺตพฺพาว, เสสา กุสลาพฺยากตา สิยา วิชฺชาภาคิโน, สิยา น วตฺตพฺพา, ติชาติกา ทฺวิธาปิ น วตฺตพฺพา จ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปฐมํ.

ปุน อนชฺโฌตฺถรณวเสน กิเลสนฺธการํ วิทฺธํเสตุํ อสมตฺถตาย วิชฺชุ อุปมา เอเตสนฺติ วิชฺชูปมา, อาทิโต ตีสุ มคฺเคสุ ญาณํว. นิสฺเสสํ วิทฺธํสนสมตฺถตาย วชิรํ อุปมา เอเตสนฺติ วชิรูปมา, อรหตฺตมคฺเค ญาณํ. ยถา หิ เมฆนฺธกาเร มคฺคปฏิปนฺนสฺส ปฏิจฺฉาทนอนฺธการํ วิธมิตฺวา วิชฺชุยา อุปฺปนฺนกฺขเณ จาตุทิสา มคฺคา ปากฏา โหนฺติ, วิชฺชุยา นิรุทฺธาย ปุน อนฺธกาโร โอตฺถริตฺวา มคฺคํ ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ วิปสฺสนายานิกสฺส ยถาสกํ สจฺจจฺฉาทกกิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา ตีสุ มคฺเคสุ ยถากฺกมํ อุปฺปนฺเนสุ จตฺตาริ สจฺจานิ ปากฏานิ โหนฺติ, เตสุ นิรุทฺเธสุ ปุน อวสิฏฺฐกิเลสนฺธกาโร จตุสจฺจํ ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺมา ตีสุ มคฺเคสุ ปญฺญา วิชฺชูปมา วุตฺตา. ยถา ปน วชิรสฺส อเภชฺโช ปาสาโณ นาม นตฺถิ, ตญฺจ นิสฺเสสโต วชิรํ เขเปติ, วชิเรน จ คตมคฺเค ปาสาณสฺส ปุน ปากติกภาโว นตฺถิ, เอวํ อรหตฺตมคฺคญาณสฺส อวชฺฌกิเลโส นาม นตฺถิ, ตญฺจ นิสฺเสสโต อรหตฺตมคฺคญาณํ เขเปติ, เตน จ เขปิเต กิเลเส อวสิฏฺฐกิเลสาภาวโต ตสฺส ปุน ปจฺจุทาวตฺตนํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา จตุตฺถมคฺเค ปญฺญา วชิรูปมา วุตฺตา. ปญฺญา เอว เหตฺถ สิยา วิชฺชูปมา, สิยา น วตฺตพฺพา จ โหติ. เสสเจตสิกจิตฺตรูปนิพฺพานานิ ปน สพฺพานิ น วตฺตพฺพาเนว. ทุติยํ.

พาเลสุ ฐิตตฺตา, ยตฺถ ฐิตา ตทุปจาเรน พาลา, พาลกรตฺตา วา พาลา, ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ. อิธ ปน อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ พาลา นาม. ปณฺฑิเตสุ ฐิตตฺตา ปณฺฑิตา, ปณฺฑิตกรตฺตา วา ปณฺฑิตา, เอกวีสติ กุสลจิตฺตานิ. อิธ ปน หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ ปณฺฑิตา นาม. เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ น วตฺตพฺพานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ตติยํ.

กณฺหาติ กาฬกา, จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณา. สุกฺกาติ โอทาตา, ปภสฺสรภาวกรณา. เสสํ สพฺพํ พาลทุกสทิสเมว. จตุตฺถํ.

อิธ เจว สมฺปราเย จ ตเปนฺตีติ ตปนียา. น ตปนียา อตปนียา. เสสํ พาลทุกสทิสเมว. ปญฺจมํ.

‘‘สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโก’’ติอาทโย วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตา อธิวจนา นาม. นามเธยฺยนฺติ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ นามานิ. ตานิ จตุพฺพิธานิ สามญฺญนามํ คุณนามํ กิตฺติมนามํ โอปปาติกนามนฺติ. ตตฺถ ปฐมกปฺปิเกสุ มหาชเนน สมฺมนฺนิตฺวา ฐปิตตฺตา ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ รญฺโญ นามนฺติ เอวรูปํ สามญฺญนามํ นาม. ‘‘ธมฺมกถิโก ปํสุกูลิโก กาโฬ รสฺโส’’ติ เอวรูปํ คุณโต อาคตํ, ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทีนิปิ ตถาคตสฺส อเนกานิ นามสตานิ คุณนามํ นาม. ยํ ปน ชาตสฺส กุมารสฺส ญาตกา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา ‘‘อยํ อสุโก นามา’’ติ นามํ กโรนฺติ, อิทํ กิตฺติมนามํ นาม. ยา ปน ปุริมปญฺญตฺติ อปรปญฺญตฺติยํ นิปตติ, เสยฺยถิทํ – ปุริมกปฺเปปิ จนฺโท จนฺโท เอว, เอตรหิปิ อนาคเตปิ จนฺโท เอว. ตถา ‘‘สูริโย สมุทฺโท ปถวี รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ นิพฺพาน’’นฺติเอวมาทิ โอปปาติกนามํ นาม. ตานิ ปุน วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอวํ นามปญฺญตฺติวเสน ฉพฺพิธานิ โหนฺติ.

ตตฺถ ปรมตฺถโต อุปลพฺภมานา ยถาวุตฺตทฺวาสตฺตติวิธา นามรูปธมฺมา วิชฺชมานา นาม, เตสํ ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม, ‘‘จิตฺตํ ผสฺโส ปถวี รูปํ นิพฺพาน’’นฺติอาทโย ปรมตฺถวาจกา สทฺทา. อุปาทินฺนนามรูปธมฺเม ปน อุปาทาย ปญฺญตฺตา สตฺตปุคฺคลอิตฺถิปุริสเทวมนุสฺสติรจฺฉานาทิเภทา, อนุปาทินฺนรูปธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺตา ภูมิปพฺพตรุกฺขสกฏจนฺทสูริยนกฺขตฺตทิสากาลกสิณาทิเภทา จ ปรมตฺถโต อนุปลพฺภมานา อวิชฺชมานา นาม, เตสํ ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ตถา ‘‘อตฺตา ภูมี’’ติอาทโย อตฺถปญฺญตฺติวาจกา สทฺทา จ จิตฺตสนฺตติวณฺณุปคนฺติอาทิ วิชฺชมานตฺถวาจกา สทฺทา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ‘‘ปุริสสฺส จิตฺตํ, เมฆวณฺโณ’’ติอาทีสุ อวิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ‘‘จิตฺตลหุตา ปถวีคนฺโธ’’ติอาทิ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ‘‘มนุสฺสสรีรํ รุกฺขสาขา’’ติอาทิ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. เอวํ ฉพฺพิธาปิ เจตา อธิปฺปายํ วิญฺญาเปตุกามตาจิตฺตสมุฏฺฐาปิตสวิญฺญตฺติสทฺทานุสาเรน ญาตสงฺเกตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิอนนฺตรํ อุปฺปนฺเนหิ มโนทฺวาริกวิญฺญาเณหิ ‘‘อิมสฺเสทํ นาม’’นฺติ อเนกสทฺเทสุ เอกตฺตมาโรเปตฺวา ววตฺถาปิตา อตฺถาภิมุขํ นมนโต ปกาเรหิ อตฺถสฺส ญาปนโต ‘‘นามปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ อธิวจนานํ ปถา อตฺถา อธิวจนปถา, สมฺมุติปรมตฺถเภทา สพฺเพ ธมฺมา สทฺทวจนียสภาวา. ฉฏฺฐํ.

อิโต ปรํ เทฺว ทุกา อธิวจนทุกสทิสาว, เกวลํ ปทตฺถมตฺตเมว วิเสโส. ตตฺถ อภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขาราติ เอวํ นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานา นิรุตฺติ นาม, ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป’’ติ เอวํ เตน เตน ปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ นาม, ยถาวุตฺตนามปญฺญตฺติโยว. น หิ อธิวจนนิรุตฺติปญฺญตฺตีสุ อตฺถโต โกจิปิ เภโท อตฺถิ, นิพฺพตฺตินิมิตฺตเภททสฺสนตฺถํ ปน เนสํ วิภาเคน ปทตฺโถ ทสฺสิโต. อิเมสุ จ ตีสุ ทุเกสุ ปญฺญตฺติสหิตา สพฺเพ ธมฺมา ลพฺภนฺติ, อนนฺตเร นามรูปทุเก ปญฺญตฺติรหิตาติ อิเม จตฺตาโร ทุกา อิเมสุ สุตฺตนฺติกทุเกสุ นิปฺปเทสา, เสสา ปน อฏฺฐตึสาปิ สปฺปเทสาติ เวทิตพฺพา. สตฺตมฏฺฐมานิ.

นามกรณฏฺเฐน, นมนฏฺเฐน, นามนฏฺเฐน จ นามํ, อรูปกฺขนฺธนิพฺพานานิ. ตานิ หิ สพฺพทาปิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ นิพฺพานนฺติ โอปปาติกนามวเสน อตฺตโน นามํ กโรนฺตาว ปวตฺตนฺติ จนฺทสูริยาทโย วิย. น หิ เตสํ สามญฺญคุณกิตฺติมวเสน นามกรณกิจฺจํ อตฺถีติ. เอวํ นามกรณฏฺเฐน นามํ เวทิตพฺพํ. อารมฺมณาภิมุขํ ปน นมนฏฺเฐน, อญฺญมญฺญํ ตตฺถ นามนฏฺเฐน จ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธาว นามํ. นิพฺพานํ ปน อารมฺมณาธิปติปจฺจยตาย อตฺตนิ อนวชฺชธมฺมานํ นามนฏฺเฐเนว นามํ เวทิตพฺพํ. รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ, รูปกฺขนฺโธ. นวมํ.

อวิชฺชาติ ทุกฺขาทิปฏิจฺฉาทโก สพฺโพ โมโห. ภวตณฺหาติ ภวปตฺถนาวเสน ปวตฺโต โลโภ. ตถา อปฺปวตฺโต ปเนตฺถ โลโภ, เสสเจตสิกจิตฺตรูปนิพฺพานานิ จ น วตฺตพฺพานิ. อิโต ปรํ ปน เอวํ นวตฺตพฺพวิภาคํ อทสฺเสตฺวา ปทตฺถสรูปมตฺตเมว ทสฺสยิสฺสาม, ทสฺสิตาวเสสา น วตฺตพฺพาติ คเหตพฺพา. ทสมํ.

ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ. ‘‘ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’’ติ สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ นาม. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท. ‘‘น ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’’ติ อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ นาม. อุภเยนาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ คหิตา. ตถา อนนฺตเรสุปิ ตีสุ ทุเกสุ. เอกาทสมํ.

ขนฺธปญฺจกํ ‘‘อตฺตา จ โลโก จา’’ติ คเหตฺวา ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ นาม. ตถา ‘‘อุจฺฉิชฺชิสฺสตี’’ติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม. ‘‘อนฺตวา’’ติ ปวตฺตา อนฺตวาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘อนนฺตวา’’ติ ปวตฺตา อนนฺตวาทิฏฺฐิ นาม. ปุพฺพนฺตํ อนุคตา พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยน อตีตโกฏฺฐาสํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตา อฏฺฐารสวิธา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ นาม. อปรนฺตํ อนุคตา ตตฺเถว อาคตนเยน อนาคตโกฏฺฐาสํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตา จตุจตฺตาลีสวิธา อปรนฺตานุทิฏฺฐิ นาม. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๒๘), ตทฏฺฐกถาย (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘) จ เวทิตพฺโพ. ทฺวาทสมเตรสมจุทฺทสมานิ.

อหิริกทุกํ, หิริทุกญฺจ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจทสมโสฬสมานิ.

ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมึ วิปฺปฏิกูลคาหิมฺหิ วิปจฺจนีกสาเต อนาทเร ปุคฺคเลติ ทุพฺพโจ, สหธมฺมิกํ ทสฺเสตฺวา โอวทิยมาเน อนาทรการโก ปุคฺคโล, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ภาโว โทวจสฺสตา, อนาทรวเสน ปวตฺตา เทฺว ปฏิฆจิตฺตา, ตํสมฺปยุตฺตา จ. ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา, ปาปปุคฺคเลสุ ทฬฺหภตฺติวเสน, กายจิตฺเตหิ ตํเสวนาตนฺนินฺนตาวเสน จ ปวตฺตานิ อฏฺฐ โลภจิตฺตานิ. สตฺตรสมํ.

โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา จ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. อตฺถโต ปน ตถาปวตฺตานิ สเหตุกกามาวจรกุสลกิริยจิตฺตานิ. อฏฺฐารสมํ.

ปญฺจสุ, สตฺตสุ วา อาปตฺตีสุ กุสลภาโว อาปตฺติกุสลตา, สห วตฺถุนา ตาสํ อาปตฺตีนํ อาปชฺชนปริจฺเฉทชานนวเสน ปวตฺตา กามาวจรชวนปญฺญา. อาปตฺตีหิ วุฏฺฐาเน กุสลภาโว อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา, วุฏฺฐานวิธาเนน สทฺธึ อาปตฺติวุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนวเสน ปวตฺตา ยถาวุตฺตจิตฺตสมฺปยุตฺตปญฺญาว. เอกูนวีสติมํ.

สมาปชฺชิตพฺพโต สมาปตฺติ, ตาสุ โลกิยโลกุตฺตราสุ สวิตกฺกสวิจาราทีสุ สมาปตฺตีสุ กุสลตา สมาปตฺติกุสลตา, สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนวเสน ปวตฺตา ปญฺญา. สมาปตฺตีหิ วุฏฺฐาเน กุสลภาโว สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา, ยถาปริจฺฉินฺนกาเลเยว ตาหิ วุฏฺฐานกปญฺญา กามาวจรชวนปญฺญาว. วีสติมํ.

อฏฺฐารสสุ ธาตูสุ กุสลภาโว ธาตุกุสลตา, สวนธารณปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปญฺญา. ตาสญฺเญว ธาตูนํ มนสิกาเร กุสลภาโว มนสิการกุสลตา, ตาสํ สมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปญฺญา. เอส นโย อายตนกุสลตายปิ. ตตฺถ หิ สวนธารณปจฺจเวกฺขณา กามาวจราว, ปฏิเวโธ โลกุตฺตโรว, สมฺมสนํ กามาวจรโลกุตฺตรํ. อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิตํ ผลํ อุปฺปาเทตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อวิชฺชาทีหิ นิทฺทิฏฺโฐ ปจฺจยสมูโห, ตสฺมึ ทฺวาทสงฺเค อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาเท กุสลภาโว ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา, ‘‘อิมินา ปจฺจเยน อิทํ โหตี’’ติ ชานนวเสน ปวตฺตา โลกิยชวนปญฺญาว. เอกวีสติมทฺวาวีสติมานิ.

ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐานํ, การณํ, ตสฺมึ ฐาเน กุสลตา ฐานกุสลตา. น ฐาเน กุสลตา อฏฺฐานกุสลตา. เตวีสติมํ.

อุชุภาโว อชฺชโว. มุทุภาโว มทฺทโว. กายจิตฺตุชุกตามุทุกตาทฺวยํ. จตุวีสติมํ.

อธิวาสนสงฺขาตา ขมนํ ขนฺติ, ตถาปวตฺตกามาวจรชวนานิ. ปาปโต สุฏฺฐุ โอรโต วิรโตติ โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ. กายวจีมโนสํวรสีลสงฺขาตานิ โลกิยโลกุตฺตรชวนานิ. ปญฺจวีสติมํ.

สมฺโมทกปิยวาทิตาสงฺขาโต สขิลภาโว สาขลฺยํ, ยถา ปเรหิ สทฺธึ อตฺตโน ฉิทฺทํ วิวรํ น โหติ, เอวํ ธมฺมามิเสหิ ปฏิสนฺถรณํ ปฏิจฺฉาทนํ ปฏิสนฺถาโร. อาคนฺตุกสฺส หิ ปจฺจุคฺคมนปตฺตจีวรปฏิคฺคหณอาสนทานพีชนปาทโธวนมกฺขนาทินา, ปานีเยน อาปุจฺฉเนน, กาเล อาคตสฺส ยาคุอาทีนํ, วิกาเล ปานกาทีนญฺจ ทาเนน, ปุนทิวเส ปิณฺฑาย จรณฏฺฐานทสฺสนปเวสนนิกฺขมนกาลาโรจนาทินา จ ปพฺพชิตา, คหฏฺฐานญฺจ วินเย อาคตนเยน ยถานุรูปํ อามิสปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพ. อาคนฺตุกํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุเมฺห กตรภาณกา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาจริยุปชฺฌายา โว กตรํ คนฺถํ วฬญฺเชนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส วิสเย ปญฺหปุจฺฉเนน สเจ น สกฺโกติ, สยํ กเถตฺวา ทาเนน, ธมฺมกถนปญฺหวิสฺสชฺชนกมฺมฏฺฐานกถนกุกฺกุจฺจทิฏฺฐิวิโนทนาทินา, ปริวาสาทิวินยกมฺมกรเณน, ปพฺพาชนอุปสมฺปทาทินา จ ธมฺมปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปนายํ สทฺธึ อานิสํสทีปกวตฺถูหิ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๑) ญาตพฺโพ. เอตสฺมึ ทุวิเธ ปฏิสนฺถาเร กุสลภาโว ปฏิสนฺถารกุสลตา, ตถาปวตฺตกามาวจรชวนานิ เอว. ฉพฺพีสติมํ.

อินฺทฺริเยสุ มนจฺฉฏฺเฐสุ อาปาถคตรูปาทีสุ อารมฺมเณสุ นิมิตฺตคหณาทินา อินฺทฺริยสํวรเภทสงฺขาโต อคุตฺตทฺวารภาโว อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา. ปฏิคฺคหณปริโภควเสน โภชเน มตฺตํ อชานนภาโว โภชเน อมตฺตญฺญุตา, ตถาปวตฺตอกุสลจิตฺตานิ. สตฺตวีสติมํ.

อนนฺตรทุเกปิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน กามาวจรสเหตุกกุสลกิริยจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐวีสติมํ.

สติวิปฺปวาสสงฺขาโต มุฏฺฐสติภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, สพฺเพ อกุสลา ธมฺมา, อสมฺปชานนภาโว อสมฺปชญฺญํ, โมโห. เอกูนตึสติมํ.

อนนฺตรทุเก จตุภูมิกา สติปญฺญาว วุตฺตา. ตึสติมํ.

อปฺปฏิสงฺขาเน อปฺปฏิวานสงฺขาเต อกมฺปิยฏฺเฐน โยนิโสทสฺสนสงฺขาตํ ปฏิสงฺขานเมว พลนฺติ ปฏิสงฺขานพลํ, กามาวจรปญฺญาว. สตฺตโพชฺฌงฺคาทิภาวนาวเสน ปวตฺตา จตุภูมกธมฺมา ภาวนาพลํ. เอกตึสติมํ.

ปจฺจนีกธมฺเม สเมตีติ สมโถ, โส ติวิโธ จิตฺตสมโถ อธิกรณสมโถ สพฺพสงฺขารสมโถติ. ตตฺถ จ ปุพฺพภาคาสุ อฏฺฐสมาปตฺตีสุ เอกคฺคตา จิตฺตสมโถ นาม, สมฺมุขาวินยาทิ สตฺตวิโธ อธิกรณสมโถ นาม, นิพฺพานํ สพฺพสงฺขารสมโถ นาม. อิธ ปน จตุภูมโก สมาธิ อธิปฺเปโต. อนิจฺจาทิวเสน วิวิเธนากาเรน ปสฺสตีติ วิปสฺสนา, โลกิยโลกุตฺตรา วิปสฺสนาปญฺญาว. พาตฺตึสติมํ.

สมโถว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปุน ปวตฺเตตพฺพสฺส สมถสฺส นิมิตฺตนฺติ สมถนิมิตฺตํ. ปคฺคาหนิมิตฺเตปิ เอเสว นโย. จตุภูมกสมาธิวีริยานิ เอว. เตตฺตึสติมํ.

อนนฺตรทุเกปิ วีริยสมาธี เอว วุตฺตา. จตุตฺตึสติมํ.

สีลวินาสิกา อสํวรสงฺขาตา สีลสฺส วิปตฺตีติ สีลวิปตฺติ, ตถาปวตฺตา อกุสลธมฺมา. สมฺมาทิฏฺฐิยา วิปตฺติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ เอว. ปญฺจตึสติมํ.

โสรจฺจเมว สีลสฺส สมฺปาทนโต สีลปริปูรณโต สีลสฺส สมฺปทาติ สีลสมฺปทา. ทิฏฺฐิปาริปูริภูตํ ญาณเมว ทิฏฺฐิยา สมฺปทาติ ทิฏฺฐิสมฺปทา. จตุภูมกา สีลปญฺญาว. ตถา อนนฺตรทุเกปิ. ฉตฺตึสติมํ.

วิสุทฺธิภาวํ สมฺปตฺตา สีลสงฺขาตา สีลสฺส วิสุทฺธิ สีลวิสุทฺธิ. นิพฺพานสงฺขาตํ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถา ทสฺสนสงฺขาตา ทิฏฺฐิยา วิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. สตฺตตฺตึสติมํ.

กมฺมสฺสกตาสจฺจานุโลมิกมคฺคผลสมฺปยุตฺตปญฺญา ทิฏฺฐิ วิสุทฺธิ นาม. ยถาทิฏฺฐิสฺส ตทนุรูปํ ปธานํ ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ นาม. อฏฺฐตึสติมํ.

สํเวคชนกานิ ชาติชราพฺยาธิมรณสงฺขาตานิ การณานิ สํเวชนียฏฺฐานานิ นาม, เตสุ ชาติอาทิปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภยสงฺขาตํ สํวิชนํ สํเวโค นาม, ตถาปวตฺตกุสลาทิ เอว. เอวํ สํเวคชาตสฺส โยนิโส อุปาเยน ปธานํ สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธานํ, โลกิยโลกุตฺตรวีริยเมว. เอกูนจตฺตาลีสติมํ.

กุสลธมฺมปูรเณ อสนฺตุฏฺฐิภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. โย ปน ทานํ ทตฺวา ตโต เตน อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา สรณคมนํ อากงฺขติ, ตโต ปญฺจสีลาทึ, ปพฺพชฺชํ, พุทฺธวจนานํ อุคฺคณฺหนํ, สมถวิปสฺสนํ, ตโต เตนาปิ อสนฺตุฏฺโฐ อนุกฺกเมน อรหตฺตํ คณฺหาติ, อยํ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ. อธิกุสลธมฺมานํ ภาวนาย อุกฺกณฺฐมาโน ปธานํ ปฏิวาเปติ นิวตฺตาเปตีติ ปฏิวานิ, น ปฏิวานิ อปฺปฏิวานิ, ตสฺส ภโว อปฺปฏิวานิตา. อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ปธานสฺมึ อนิวตฺตนตา อโนสกฺกนตา, ตถาปวตฺตโลกิยโลกุตฺตรกุสลา ธมฺมา. จตฺตาลีสติมํ.

วิชานนโต วิชฺชา, ปุพฺเพนิวาสจุตูปปาตอาสวกฺขยญาณานิ. วิมุจฺจนโต วิมุตฺติ, อฏฺฐ สมาปตฺติโย, นิพฺพานญฺจ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย หิ อารมฺมเณ อธิมุจฺจนโต, สยํ วิกฺขมฺภิตกิเลเสหิ วิมุจฺจนฏฺเฐน จ วิมุตฺตีติ วุตฺตา, นิพฺพานํ ปน สพฺพกิเลเสหิ อจฺจนฺตวิมุจฺจนฏฺเฐน. เอกจตฺตาลีสติมํ.

กิเลสกฺขยกเรสุ จตูสุ อริยมคฺเคสุ ญาณํ ขเย ญาณํ นาม. ปฏิสนฺธิวเสน อนุปฺปาทภูเต ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ อนุปฺปาทปริโยสาเน อุปฺปนฺนอริยผเล ญาณํ อนุปฺปาเท ญาณํ นาม. เสสํ สพฺพตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทฺวาจตฺตาลีสติมํ.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โมหวิจฺเฉทนิยา อภิธมฺมมาติกตฺถวณฺณนาย

ธมฺมสงฺคณีมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.