๑. ธมฺมสงฺคณีมาติกา

ติกปทตฺถวณฺณนา

ตตฺถ อภิธมฺมสฺส มาติกาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม? ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน. อติเรกวิเสสตฺถทีปโก หิ เอตฺถ อภิ-สทฺโท ‘‘พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ (สํ. นิ. ๔.๘๗; ๕.๑๙๕, ๑๐๒๒; ม. นิ. ๓.๓๘๔, ๓๘๙), อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑; สุ. นิ. มงฺคลสุตฺต; วิ. ว. ๘๕๗) วิย, ตสฺมา ยถา สมุสฺสิเตสุ พหูสุ ฉตฺเตสุ เจว ธเชสุ จ ยํ อติเรกปฺปมาณํ, วิเสสวณฺณสณฺฐานญฺจ ฉตฺตํ, ตํ อติจฺฉตฺตํ, โย อติเรกปฺปมาโณ, วิเสสวณฺณสณฺฐาโน จ ธโช, โส อติทฺธโชติ จ วุจฺจติ, เอวเมว อยมฺปิ ธมฺโม ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ภควตา หิ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปจฺจยาการาทโย ธมฺมา เอกเทเสน วิภตฺตา, น นิปฺปเทเสน, อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน อเนเกหิ นยวิเสเสหิ นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา. เอวํ ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐน ‘‘อภิธมฺโม’’ติ เวทิตพฺโพ.

เกนฏฺเฐน มาติกา? มาตุสมฏฺเฐน. มาตา วิยาติ หิ มาติกา ยถา ปทุมิกํ มุขนฺติ. ยถา หิ มาตา นานาวิเธ ปุตฺเต ปสวติ, เต ปาเลติ, โปเสติ จ, เอวมยมฺปิ นานาวิเธ ธมฺเม, อตฺเถ จ ปสวติ, เต จ อวินสฺสมาเน ปาเลติ, โปเสติ จ, ตสฺมา ‘‘มาติกา’’ติ วุจฺจติ. มาติกํ หิ นิสฺสาย ธมฺมสงฺคณีอาทิสตฺตปฺปกรณวเสน วิตฺถาริยมานา อนนฺตาปริมาณา ธมฺมา, อตฺถา จ ตาย ปสุตา, ปาลิตา, โปสิตา วิย จ โหนฺติ. ตถา หิ ธมฺมสงฺคณิปฺปกรเณ จตสฺโส วิภตฺติโย จิตฺตวิภตฺติ รูปวิภตฺติ นิกฺเขปราสิ อตฺถุทฺธาโรติ. ตตฺถ นานานเยหิ เอกูนนวุติจิตฺตวิภาวินี จิตฺตวิภตฺติ วิตฺถาริยมานา อนนฺตาปริมาณภาณวารา โหติ, ตทนนฺตรํ เอกวิธาทินา รูปวิภาวินี รูปวิภตฺติ วิตฺถาริยมานา อนนฺตาปริมาณภาณวารา โหติ, ตทนนฺตรํ มูลขนฺธทฺวาราทีนิ นิกฺขิปิตฺวา เทสิโต นิกฺเขปราสิ วิตฺถาริยมาโน อนนฺตาปริมาณภาณวาโร โหติ, ตทนนฺตรํ เตปิฏกสฺส พุทฺธวจนสฺส อฏฺฐกถาภูโต อตฺถุทฺธาโร วิตฺถาริยมาโน อนนฺตาปริมาณภาณวาโร โหติ. เอวมิทํ ธมฺมสงฺคณิปฺปกรณํ วาจนามคฺคโต อติเรกเตรสมตฺตภาณวารมฺปิ สมานํ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ตถา วิภงฺคปฺปกรเณ ขนฺธวิภงฺโค อายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปจฺจยาการสติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานอปฺปมญฺญาสิกฺขาปทปฏิสมฺภิทาญาณขุทฺทกวตฺถุธมฺมหทยวิภงฺคาติ อฏฺฐารส วิภงฺคา วิภตฺตา, เต สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียาทินานานเยหิ วิตฺถาริยมานา ปจฺเจกํ อนนฺตาปริมาณภาณวารา โหนฺติ. เอวมิทํ วิภงฺคปฺปกรณํ วาจนามคฺคโต ปญฺจตึสมตฺตภาณวารมฺปิ สมานํ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ตถา ธาตุกถาปกรณํ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติอาทินา จุทฺทสวิเธน วิภตฺตํ วาจนามคฺคโต อติเรกฉภาณวารมตฺตมฺปิ สมานํ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ตถา ปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณํ ขนฺธปญฺญตฺติ อายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปุคฺคลปญฺญตฺตีติ ฉพฺพิเธน วิภตฺตํ วาจนามคฺคโต อติเรกปญฺจภาณวารมตฺตมฺปิ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ตถา กถาวตฺถุปฺปกรณํ สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานิ, ปรวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานีติ สุตฺตสหสฺสํ สโมธาเนตฺวา วิภตฺตํ วาจนามคฺคโต สงฺคีติอาโรปิตนเยน ทีฆนิกายปฺปมาณมฺปิ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ตถา ยมกปฺปกรณํ มูลยมกํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจสงฺขารอนุสยจิตฺตธมฺมอินฺทฺริยยมกนฺติ ทสวิเธน วิภตฺตํ วาจนามคฺคโต วีสภาณวารสตมฺปิ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ.

ปฏฺฐานปฺปกรณํ เหตุปจฺจยอารมฺมณปจฺจยาทิจตุวีสติปจฺจเย คเหตฺวา ติกปฏฺฐานาทิจตุวีสติวิเธน วิภตฺตํ ปจฺเจกํ กติปยภาณวารมฺปิ วิตฺถาริยมานํ อนนฺตาปริมาณภาณวารํ โหติ. เอวํ อนนฺตาปริมาณานํ ธมฺมานํ, อตฺถานญฺจ ปสวนโต, ปาลนโต, โปสนโต จ ‘‘มาตา วิยาติ มาติกา’’ติ วุจฺจติ. ปาลนโปสนญฺเจตฺถ สมฺมุฏฺฐานํ, วิรทฺธานญฺจ ปาฬิอตฺถานํ มาติกานุสาเรน สลฺลกฺเขตฺวา สมานยนโต, รกฺขณโต จ เวทิตพฺพํ. สา ปนายํ ปริจฺเฉทโต ธมฺมสงฺคณีมาติกา วิภงฺคมาติกา ธาตุกถามาติกา ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกา กถาวตฺถุมาติกา ยมกมาติกา ปฏฺฐานมาติกาติ สตฺตนฺนํ ปกรณานํ อาทิมฺหิ ฐปิตา สตฺตวิธา โหติ.

ตตฺถ ธมฺมสงฺคณีมาติกา อาทิ, สาปิ ติกมาติกา ทุกมาติกาติ ทุวิธา. ตตฺถ ทฺวาวีสติ ติกา ติกมาติกา นาม. เทฺวจตฺตาลีสสตทุกา ทุกมาติกา นาม, สา ปุน อาหจฺจภาสิตา สาวกภาสิตาติ ทุวิธา. ตตฺถ ทฺวาวีสติ ติกา เจว, ‘‘เหตู ธมฺมา น เหตู ธมฺมา…เป… สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมา’’ติ อิเม จ สตํ ทุกาติ อยํ อาหจฺจภาสิตา สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตา สตฺตนฺนํ ปกรณานํ มาติกา นาม, ตทนนฺตรา ‘‘วิชฺชาภาคิโน ธมฺมา อวิชฺชาภาคิโน ธมฺมา…เป… ขเยญาณํ อนุปฺปาเทญาณ’’นฺติ อิเม ทฺวาจตฺตาลีส สุตฺตนฺติกทุกา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถเรน ฐปิตตฺตา สาวกภาสิตา นาม. อิเม ฐเปนฺโต ปน เถโร น สามุกฺกํสิเกน อตฺตโน ญาเณน ฐเปสิ, เอกุตฺตริยํ ปน เอกกนิปาตทุกนิปาตสงฺคีติสุตฺตทสุตฺตรสุตฺเตหิ สโมธาเนตฺวา อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ สุตฺตนฺตํ ปตฺวา อกิลมนตฺถํ ฐเปสิ.

สา ปุน สปฺปเทสนิปฺปเทสวเสน เทฺว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. เอตฺถ หิ นว ติกา, เอกสตฺตติ จ ทุกา สปฺปเทสานํ สาวเสสานํ นามรูปานํ ปริคฺคหิตตฺตา สปฺปเทสา นาม, อวเสสา เตรส ติกา, เอกสตฺตติ จ ทุกา นิปฺปเทสานํ นิรวเสสานํ นามรูปานํ คหิตตฺตา นิปฺปเทสา นาม. เตสํ วิภาโค ตตฺถ ตตฺเถว อาวิ ภวิสฺสติ. ตถา นามลาภวเสน ทฺวิธา. สพฺเพว หิ เอเต ติกทุกา อาทิปทวเสน, สพฺพปทวเสน จาติ ทฺวิธา นามํ ลภนฺติ. ตตฺถ ‘‘กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา ธมฺมา’’ติ อยํ ตาว อาทิปทวเสน ลทฺธนาโม กุสลตฺติโก นาม. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา…เป… ธมฺมา’’ติ อยํ สพฺพปทวเสน ลทฺธนาโม เวทนาตฺติโก นาม. เอวํ สพฺเพสมฺปิ ติกทุกานํ นามํ เวทิตพฺพํ.

สา ปเนสา ปญฺจทสหิ ปริจฺเฉเทหิ ววตฺถิตา. ติกานํ หิ เอโก ปริจฺเฉโท, ทุกานํ จุทฺทส. ‘‘เหตู ธมฺมา นเหตู ธมฺมา’’ติอาทโย หิ ฉ ทุกา คนฺถโต จ อตฺถโต จ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน กณฺณิกา วิย, ฆฏา วิย จ หุตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘เหตุโคจฺฉโก’’ติ วุจฺจติ. ตโต อปเร ‘‘สปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติอาทโย สตฺต ทุกา อญฺญมญฺญํ อสมฺพนฺธา เกวลํ ทุกสามญฺเญน อุจฺจินิตฺวา โคจฺฉกนฺตเร ฐปิตตฺตา, อญฺเญหิ จ อนฺตรทุเกหิ จูฬกตฺตา ‘‘จูฬนฺตรทุกา’’ติ เวทิตพฺพา. ตโต ปรํ อาสวทุกาทีนํ ฉนฺนํ ทุกานํ วเสน อาสวโคจฺฉโก นาม. ตโต สํโยชนทุกาทีนํ ฉนฺนํ วเสน สํโยชนโคจฺฉโก นาม. ตถา คนฺถโอฆโยคนีวรณทุกาทีนํ ฉนฺนํ ฉนฺนํ วเสน คนฺถโอฆโยคนีวรณโคจฺฉกา นาม. ปรามาสทุกาทีนํ ปญฺจนฺนํ วเสน ปรามาสโคจฺฉโก นาม. ตโต ปรํ สารมฺมณทุกาทโย จตุทฺทส ทุกา มหนฺตรทุกา นาม. ตโต ปรํ อุปาทานทุกาทโย ฉ ทุกา อุปาทานโคจฺฉโก นาม. ตโต กิเลสทุกาทโย อฏฺฐทุกา กิเลสโคจฺฉโก นาม. ตโต ปรํ ทสฺสเนนปหาตพฺพทุกาทโย อฏฺฐารส ทุกา อภิธมฺมมาติกาย ปริโยสาเน ฐปิตตฺตา ปิฏฺฐิทุกา นาม. วิชฺชาภาคิยทุกาทโย ปน ทฺวาจตฺตาลีส ทุกา สุตฺตนฺติกทุกา นาม. เอวเมติสฺสา ปญฺจทสหิ ปริจฺเฉเทหิ ววตฺถิตาย ตาว อยํ อตฺถวณฺณนา ภวิสฺสติ.

กุสลตฺติกวณฺณนา

ยสฺมา ปเนตฺถ ติกมาติกา อาทิ, ตตฺถาปิ กุสลตฺติโก อาทิ, ตสฺมา กุสลตฺติกสฺส ตาว –

อตฺถโต ภูมิเภทา จ, ปจฺเจกํ สมฺปโยคโต;

อุทฺเทสโต จ ธมฺมานํ, ลกฺขณาทิวิภาคโต.

สงฺคหา สุญฺญโต เจว, วิสยาทิปฺปเภทโต;

ยถานุรูปํ สพฺพตฺถ, เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ตตฺถ อตฺถโต ตาว กุสลา ธมฺมาติ เอตฺถ กุสลสทฺโท อาโรคฺยานวชฺชเฉกสุขวิปาเกสุ ทิสฺสติ. อยํ หิ ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๒๔๖; ๒.๒๐.๑๒๙) อาโรเคฺย ทิสฺสติ. ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, กายสมาจาโร กุสโล? โย โข, มหาราช, กายสมาจาโร อนวชฺโช’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๖๑) อนวชฺเช. ‘‘กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๗) เฉเก. ‘‘กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๓๑) สุขวิปาเก. สฺวายมิธ อาโรเคฺยปิ อนวชฺเชปิ สุขวิปาเกปิ วตฺตติ. ยเถว หิ รูปกาเย นิพฺยาธิตาย อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ วุตฺตํ, เอวํ อรูปธมฺเมปิ กิเลสพฺยาธิโน อภาเวน อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ เวทิตพฺพํ. กิเลสวชฺชสฺส ปน อภาวา อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ.

ธมฺม-สทฺโท ปนายํ ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยํ หิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๒) ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) เหตุมฺหิ. ‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน’’ติอาทีสุ (เถรคา. ๓๐๔) คุเณ. ‘‘ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๓) นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ, สฺวายมิธาปิ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายเมว วฏฺฏติ.

วจนตฺโถ ปเนตฺถ – กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺติ จลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, เต กุเส ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลา. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน กุเสน ลาตพฺพา ปริวตฺเตตพฺพาติ กุสลา. อถ วา โกสลฺลํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตโต โกสลฺลโต สมฺภูตตฺตา กุสลา. อิทํ ปน อนนฺตเร วุตฺตญฺจาติ นิพฺพจนทฺวยํ กิญฺจาปิ นิปฺปริยายโต ญาณสมฺปยุตฺตานเมว ยุชฺชติ, รุฬฺหีวเสน ปน ตํสทิสตาย ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปีติ คเหตพฺพํ. ยถา วา กุสา อุภยภาคคตํ หตฺถปฺปเทสํ ลุนนฺติ, เอวมิเมปิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน อุภยภาคคตํ สํกิเลสปกฺขํ ลุนนฺติ, ตสฺมา กุสา วิย ลุนนฺตีติ กุสลา. อตฺตโน ปน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา, ธารียนฺติ วา ปจฺจเยหิ, ธารียนฺติ วา ยถาสภาวโต อาธารียนฺตีติปิ ธมฺมา. น กุสลา อกุสลา, มิตฺตปฏิปกฺขา อมิตฺตา วิย กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. น พฺยากตาติ อพฺยากตา, กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ. เตสุ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา กุสลา, สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณา อกุสลา, อวิปากลกฺขณา อพฺยากตา.

กึ ปเนตานิ กุสลาติ วา ธมฺมาติ วาติอาทีนิ เอกตฺถานิ, อุทาหุ นานตฺถานีติ? กิญฺเจตฺถ ยทิ ตาว เอกตฺถานิ, ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อิทํ ‘‘กุสลา กุสลา’’ติ วุตฺตสทิสํ โหติ. อถ นานตฺถานิ, ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว อาปชฺชติ, ปทานญฺจ อสมฺพนฺโธ ‘‘กุสลา รูปํ จกฺขุมา’’ติอาทีนํ วิย. อถาปิ ยทิ เอตานิ เอกตฺถานิ, กุสลากุสลาพฺยากตปทานํ ติณฺณมฺปิ ธมฺมานํ ธมฺมสภาเวน เอกตฺตา กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชติ. อถ ‘‘กุสลปทโต อกุสลาทิปทสฺส อญฺญตฺตํ สิยา’’ติ วทถ, น เอตานิ เอกตฺถานิ. ตทา ธมฺโม นาม ภาโว. ภาวโต จ อญฺโญ อภาโวติ. เอวํ อญฺโญญฺญาเปกฺขาย อภาวตฺตมาปนฺเนหิ ธมฺเมหิ อนญฺเญ กุสลาทโยปิ อภาวา เอว สิยุนฺติ? สพฺพเมตํ อการณํ, กสฺมา? ยถานุมติโวหารสิทฺธิโต, น หิ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีนิ ปทานิ ยถา กุสลา กุสลาติ, เอวํ อตฺถวิเสสาภาเวน ปณฺฑิเตหิ อนุมตานิ, นาปิ กุสลา รูปํ จกฺขุมา-สทฺทา วิย อญฺญมญฺญํ อโนโลกิตตฺถภาเวน, อถ โข อนวชฺชอิฏฺฐวิปากตฺตาทิสงฺขาตสฺส อตฺถวิเสสสฺส, สภาวสาธารณาทิอตฺถสามญฺญสฺส จ โชตกตฺเตน ยถากฺกมํ อนุมตานิ. กุสล-สทฺโท หิ ธมฺม-สทฺทสฺส ปุรโต วุจฺจมาโน กุสลากุสลาทิสพฺพสาธารณสามญฺญตฺถทีปกํ ธมฺม-สทฺทํ อกุสลาทิโต นิวตฺเตตฺวา อตฺตโน อตฺตโน อตฺถวิเสสวิสิฏฺฐตฺถทีปกํ กโรติ. เอวํ ปจฺเจกํ ภินฺนวิสยานมฺปิ เนสํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ปวตฺติยํ เอกตฺถตาย ปณฺฑิตานุมตตาย ยถาวุตฺตโทสาโรปเน การณํ วุตฺตํ, สพฺพเมตํ อการณํ. เอวํ ตโต ปเรสุปิ สพฺพตฺถ ยถานุรูปโต ญาตพฺพํ. อยํ ตาว ปทตฺถโต วินิจฺฉโย.

กุสลปทตฺโถ

ภูมิเภทาติ เตสุ กุสลากุสลาพฺยากเตสุ ธมฺเมสุ กุสลา ตาว ธมฺมา ภูมิเภทโต จตุพฺพิธา โหนฺติ – กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา โลกุตฺตราติ. อยํ ภูมิเภทโต วินิจฺฉโย.

สมฺปโยคโตติ เอวํ ภูมิเภทโต จตุพฺพิธานมฺปิ เนสํ ปจฺเจกํ สมฺปโยคโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กามาวจรา ตาว สมฺปโยคโต อฏฺฐวิธา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ? โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, ตถา สสงฺขารํ. อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, ตถา สสงฺขารํ. โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, ตถา สสงฺขารํ. อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, ตถา สสงฺขารนฺติ. ตตฺถ อิฏฺฐารมฺมณตา, สทฺธาพาหุลฺลตา, วิสุทฺธทิฏฺฐิตา, อานิสํสทสฺสาวิตา จ เอกาทส ปีติสมฺโพชฺฌงฺคการณานิ จาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โสมนสฺสสหคตภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสมฺปตฺตึ ปน ปตฺเถตฺวา กตกมฺมโต, พฺรหฺมาทิอุปปตฺติโต, ปญฺญาทสกวเสน อินฺทฺริยปริปากโต, วิกฺขมฺภเนน กิเลสทูริภาวโต จ สตฺตวิธธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคการณโต จ ญาณสมฺปยุตฺตตา เวทิตพฺพา. อตฺตโน วา ปเรสํ วา วเสน ปวตฺโต ปุพฺพปโยโค สงฺขาโร นาม.

เตน อุปฺปนฺนํ สสงฺขารํ, ตทภาวา อสงฺขารญฺจ เวทิตพฺพํ. เอเตสุ หิ ยถาวุตฺตโสมนสฺสญาณเหตุํ อาคมฺม ปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา อสํสีทนฺโต, ปเรหิ จ อนุสฺสาหิโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ กุสลํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน วุตฺตนเยน หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา อมุตฺตจาคิตาทิวเสน สํสีทมาโน, อตฺตโน ปฏิสงฺขาเรน วา ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว สสงฺขารํ ทุติยํ กุสลํ โหติ. ยทา ปน ญาติชนาทิปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลทารกาทโย ภิกฺขุอาทิทสฺสเนน โสมนสฺสชาตา สหสา ทานวนฺทนาทีนิ กโรนฺติ, ตทา ญาณวิปฺปยุตฺตํ ตติยํ กุสลํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน ญาติอาทีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา ตเทว จตุตฺถํ สสงฺขารจิตฺตํ โหติ. ยทา ปน โสมนสฺสเหตุโน อภาเวน วิสุํ จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ กุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ ปจฺเจกํ สมฺปโยคโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

อุทฺเทสโต จ ธมฺมานนฺติ เอวํ สมฺปโยคโต อฏฺฐวิเธสุ กุสเลสุ ปจฺเจกํ ธมฺมานํ อุทฺเทสโตปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปฐมกุสเล ตาว ปาฬิยา สรูเปน อาคตา ตึส ธมฺมา, เยวาปนกา นวาติ เอกูนจตฺตาลีส ธมฺมา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตํ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ วีริยํ จิตฺเตกคฺคตา ชีวิตํ สทฺธา สติ หิรี โอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส อโมโห กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตาติ อิเม สรูเปน อาคตา ตึสธมฺมา. ฉนฺโท อธิโมกฺโข มนสิกาโร ตตฺรมชฺฌตฺตตา กรุณา มุทิตา กายทุจฺจริตวิรติ วจีทุจฺจริตวิรติ มิจฺฉาชีววิรตีติ อิเม เยวาปนกา นวาติ.

ปทภาชนีเย ปน –

‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ…เป… ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา…เป… สญฺญา เจตนา จิตฺตํ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อโมโห อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐิ หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมฺปชญฺญํ สมโถ วิปสฺสนา ปคฺคาโห อวิกฺเขโป โหตี’’ติ (ธ. ส. ๑) –

เอวํ สรูปโต อุทฺทิฏฺฐา ฉปญฺญาส ธมฺมา ‘‘เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๑) เอวํ เยวาปนกวเสน สามญฺญโต อุทฺทิฏฺฐา, อฏฺฐกถายํ จสฺสา เตสุ เตสุ สุตฺตปฺปเทเสสุ อาคเต คเหตฺวา สรูปโต นิทฺทิฏฺฐา ฉนฺทาทโย นวาติ ปญฺจสฏฺฐิ ธมฺมา อาคตา. ยสฺมา ปน เตสุ สรูเปน อาคตา ฌานงฺคอินฺทฺริยมคฺคงฺคพลมูลาทีนํ วเสน เอกสฺเสว พหุกิจฺจตาทสฺสนตฺถํ ปุนปฺปุนํ คเหตฺวา ปริยาเยน ฉปญฺญาสวิเธน เทสิตาปิ อคหิตคฺคหเณน ยถาวุตฺตา สมตึเสว ธมฺมา โหนฺติ, เต ปน สวิภตฺติกา อวิภตฺติกาติ ทุวิธา. ตตฺถ ผสฺสาทโย อฏฺฐารส เอกกตฺตา อวิภตฺติกา. เวทนาทโย ทฺวาทส ธมฺมา อฏฺฐตึสปฺปเภเทน ยถาโยคํ วิภตฺตตฺตา สวิภตฺติกา, เยวาปนกา ปน อวิภตฺติกา เอว. ตสฺมา เต สพฺเพปิ นิปฺปริยาเยน เอกูนจตฺตาลีส ธมฺมาว โหนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ –

ผสฺสาทิปญฺจกํ ปญฺจฌานงฺคานินฺทฺริยฏฺฐกํ;

มคฺคงฺคปญฺจกํ สตฺตพลํ มูลตฺติกมฺปิ จ.

กมฺมปถตฺติกญฺเจว, โลกปาลทุกํ ตถา;

ปสฺสทฺธิอาที ฉ ทุกา, ตีณิ ปิฏฺฐิทุกานิติ.

สตฺตรสหิ ราสีหิ, ฉปญฺญาเสว ปาฬิยํ;

วุตฺตา สภาวโต ตึส, ธมฺมา อคหิตคฺคเห.

ผสฺโส ชีวิตสญฺญา จ, เจตนา จารปีติโย;

ฉ ทุกา กายปสฺสทฺธิ-ปมุขาฏฺฐารเสกกา.

จิตฺตํ วิตกฺโก สทฺธา จ, หิริโอตฺตปฺปิยมฺปิ จ;

อโลโภ จ อโทโส จ, สตฺต ทฺวิธา วิภาวิตา.

เวทนา ติวิธา วีริยํ, สติ จ จตุธา มตา;

ฉทฺธา เอกคฺคตา ปญฺญา, สตฺตธาว วิภาวิตา.

วิรตี อปฺปมญฺญาโย, มนกฺกาโร ฉนฺทมชฺฌตฺตา;

ธิโมกฺโข เยวาปนกา, นเวเต ปฐเม มเน.

ปญฺจสฏฺฐิวิเธเนว, ปริยาเยน เทสิตา;

นวาธิกา จ เตตฺตึส, ธมฺมาว ปรมตฺถโตติ.

เอตฺถ จ สรูเปน อาคตา ตึส ธมฺมา, เยวาปนเกสุ จตฺตาโร จาติ จตุตฺตึส ธมฺมา เอกกฺขเณ นิยตา ลพฺภนฺติ, เสสา ปน กรุณาทโย ปญฺจ กรุณาปุพฺพภาคมุทิตาปุพฺพภาควเสน, กายทุจฺจริตวจีทุจฺจริตมิจฺฉาชีเวหิ วิรมณวเสน จ จิตฺตสฺส ปวตฺติกาเลสุ เอว อุปฺปชฺชิตฺวา อญฺญถานุปฺปชฺชนโต อนิยตา. เต จ ยสฺมา ทุกฺขิตสุขิตสตฺตวเสน, กายทุจฺจริตาทิตฺตยวเสน จ ปจฺเจกํ ภินฺนวิสยตฺตา เอกโต น อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา กรุณาปุพฺพภาคาทิวเสน ปวตฺเตสุ ปญฺจสุ จิตฺตกฺขเณสุ นิยตา จตุตฺตึส, กรุณาทีสุ เอกนฺติ ปญฺจตึส ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, เกวลํ ปน ทานาทิวเสน ปวตฺติยํ นิยตา จตุตฺตึเสว อุปฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพํ. อยํ ธมฺมุทฺเทสโต วินิจฺฉโย.

ลกฺขณาทิวิภาคโตติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ลกฺขณรสาทิโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ผุสตีติ ผสฺโส. สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, อาปาถคตวิสยปทฏฺฐาโน. อยํ หิ อรูปธมฺโมปิ สมาโน อารมฺมเณ ผุสนากาเรน ปวตฺตตีติ ผุสนลกฺขโณ, สา จสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ อมฺพิลาทิทสฺสเน เขฬุปฺปาทาทินา ญาตพฺพา. เอกเทเสน ปน อนลฺลียมาโนปิ รูปํ วิย จกฺขุํ, สทฺโท วิย จ โสตํ จิตฺตมารมฺมณญฺจ สงฺฆฏฺเฏตีติ สงฺฆฏฺฏนรโส. ติกสนฺนิปาตสงฺขาตสฺส ปน อตฺตโน การณสฺส วเสน ปเวทิตตฺตา สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, ผลฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน ปเนส เวทนาปจฺจุปฏฺฐาโน นาม โหติ. ตชฺชาสมนฺนาหาเรน เจว อินฺทฺริเยน จ ปริกฺขเต วิสเย อนนฺตราเยน อุปฺปชฺชนโต อาปาถคตวิสยปทฏฺฐาโนติ วุจฺจติ. เวทนาธิฏฺฐานภาวโต ปเนส นิจฺจมฺมา คาวี วิย ทฏฺฐพฺโพ. ลกฺขณาทีสุ จ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาโว วา สามญฺญํ วา ลกฺขณํ นาม, กิจฺจํ วา สมฺปตฺติ วา รโส นาม, อุปฏฺฐานากาโร วา ผลํ วา ปจฺจุปฏฺฐานํ นาม, อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํ นาม. เอวํ อุปริปิ สพฺพตฺถ ลกฺขณาทีนํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

เวทยตีติ เวทนา, สา เวทยิตลกฺขณา, สภาวเภทโต ปเนสา ปญฺจวิธา โหติ – สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขาติ. ตตฺถ อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ สุขํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ, กายิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํ. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ ทุกฺขํ, สมฺปยุตฺตานํ มิลาปนรสํ, กายิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํ. อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณํ โสมนสฺสํ, ยถา ตถา วา อิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ วา, เจตสิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐาการทสฺสนปทฏฺฐานํ. อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณํ โทมนสฺสํ, ยถา ตถา วา อนิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, สมฺปยุตฺตานํ มิลาปนรสํ วา, เจตสิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, เอกนฺเตน หทยวตฺถุปทฏฺฐานํ. มชฺฌตฺตเวทยิตลกฺขณา อุเปกฺขา, สมฺปยุตฺตานํ นาติอุปพฺรูหนมิลาปนรสา, สนฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา, นิปฺปีติกจิตฺตปทฏฺฐานา. เอตฺถ จ สุขํ, ทุกฺขญฺจ เอกนฺตมพฺยากตํ, โทมนสฺสเมกนฺตมกุสลํ, โสมนสฺสุเปกฺขา ปน สิยา กุสลา, สิยา อกุสลา, สิยา อพฺยากตา. อิธ ปน กุสลา โสมนสฺสเวทนา อธิปฺเปตา.

นีลาทิเภทํ อารมฺมณํ สญฺชานาตีติ สญฺญา. สา สญฺชานนลกฺขณา, ปจฺจาภิญฺญาณรสา, ปุนสญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณรสา วา ทารุอาทีสุ ตจฺฉกาทโย วิย, ยถาคหิตนิมิตฺตวเสน อภินิเวสกรณปจฺจุปฏฺฐานา หตฺถิทสฺสกอนฺธา วิย, อารมฺมเณ อโนคาฬฺหวุตฺติตาย อจิรฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานา วา วิชฺชุ วิย, ยถาอุปฏฺฐิตวิสยปทฏฺฐานา ติณปุริเสสุ มิคโปตกานํ ปุริสาติ อุปฺปนฺนสญฺญา วิย.

เจเตตีติ เจตนา, สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สา เจตนาภาวลกฺขณา, อายูหนรสา, สา จ กุสลากุสเลสุ เอว โหติ. อิตเรสุ ปน ตํสทิสตาย สํวิทหนปจฺจุปฏฺฐานา สกิจฺจปรกิจฺจสาธกา เชฏฺฐสิสฺสมหาวฑฺฒกิอาทโย วิย. อจฺจายิกกมฺมานุสฺสรณาทีสุ ปนายํ สมฺปยุตฺเตสุ อุสฺสาหนภาเวน ปวตฺตมานา ปากฏา โหติ.

อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิญฺญาณํ. วิตฺถารโต ปนสฺส วจนตฺโถ จิตฺตทุเก อาวิ ภวิสฺสติ. ตเทตํ วิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, นิรนฺตรปฺปวตฺติโต สนฺธานปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํ.

วิตกฺเกติ อูเหติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วา โสติ วิตกฺโก. สฺวายมารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภิโรปนลกฺขโณ, อาหนนปริยาหนนรโส, อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโน.

อารมฺมเณ เตน จิตฺตํ วิจรติ, วิจรณมตฺตเมว วา โสติ วิจาโร. สฺวายมารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ, ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส, จิตฺตสฺส อนุปฺปพนฺธนปจฺจุปฏฺฐาโน. อภินิโรปนานุมชฺชนวเสน ปเนสํ ยถากฺกมํ โอฬาริกสุขุมตาย ฆณฺฏาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก, ฆณฺฏานุรโว วิย อนุปฺปพนฺโธ วิจาโร. วิปฺผารวา เจตฺถ วิตกฺโก อากาเส อุปฺปติตุกามปกฺขิโน ปกฺขวิกฺเขโป วิย, สนฺตวุตฺติ วิจาโร อากาเส อุปฺปติตสฺส ปกฺขิโน ปกฺขปสารณํ วิย. โส ปน เนสํ วิเสโส ปฐมทุติยชฺฌาเนสุ ปากโฏ โหติ. อุโภปิ ปเนเต สมฺปยุตฺตธมฺมปทฏฺฐานา.

ปิณยตีติ ปีติ. สา สมฺปิยายนลกฺขณา, กายจิตฺตปีณนรสา, ผรณรสา วา, โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา, โสมนสฺสสหคตจิตฺตปทฏฺฐานา.

วีรานํ ภาโว, กมฺมํ วา วีริยํ, วิวิเธน วา อุปาเยน อีรยิตพฺพํ ปวตฺตยิตพฺพนฺติ วีริยํ. ตญฺจ อุสฺสาหลกฺขณํ, สหชาตานํ อุปตฺถมฺภนรสํ, อสํสีทนภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ‘‘สํวิคฺโค โยนิโส ปทหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๑๓) วจนโต สํเวคปทฏฺฐานํ, วีริยารมฺภวตฺถุปทฏฺฐานํ วา. อิทํ ปน กุสลปกฺเข ปทฏฺฐานํ, อกุสลาทิปกฺเข ปน สาธารณวเสน ยถา ตถา วา ทุกฺขวิโนทนกามตาปทฏฺฐานํ, สมฺปยุตฺตธมฺมปทฏฺฐานํ วา. ตํ สมารทฺธํ สพฺพาสํ สมฺปตฺตีนํ มูลํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

เอโก อคฺโค วิสโย อสฺสาติ เอกคฺคํ, จิตฺตํ, ตสฺส ภาโว เอกคฺคตา, จิตฺตสฺส เอกคฺคตา จิตฺเตกคฺคตา, สมาธิสฺเสตํ นามํ. สา อวิสารณลกฺขณา, สหชาตานํ สมฺปิณฺฑนรสา นหานียจุณฺณานํ อุทกํ วิย, อุปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ญาณปจฺจุปฏฺฐานา วา, สุขปทฏฺฐานา, อกุสลาทิสาธารณวเสน ปเนตฺถาปิ ปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ วุตฺตนเยน โยเชตฺวา ญาตพฺพานิ. นิวาเต ทีปจฺจีนํ ฐิติ วิย เจตโส ฐิตีติ ทฏฺฐพฺพา.

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อารมฺมณํ ภินฺทิตฺวา อนุปวิสนฺตา วิย กุสลปกฺเข จตฺตาโร ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ สทฺธา สติ เอกคฺคตา ปญฺญาติ, เตเนว สทฺธา ‘‘โอกปฺปนา’’ติ วุตฺตา, สติ จ ‘‘อปิลาปนา’’ติ, เอกคฺคตา ‘‘อวฏฺฐิตี’’ติ, ปญฺญา ‘‘ปริโยคาหนา’’ติ จ วุตฺตา. อกุสลปกฺเข จ ตโย ตณฺหา ทิฏฺฐิ อวิชฺชาติ. เตน เต เอว ‘‘โอฆา’’ติ วุตฺตา. ตถาปิ เนสํ ลกฺขณาทิโต นานตฺตมฺปิ สิทฺธเมว. อกุสลปกฺเข ปน เอกคฺคตา อุทฺธจฺจสมาคตตฺตา ‘‘โอคาหนา’’ติ น วุตฺตา. อกุสลธมฺมา หิ เอกวิสเย สมฺปิณฺฑนกิจฺเจน สมาธินา ยุตฺตาปิ อุทกสิตฺตรชุฏฺฐานํ วิย ตงฺขณญฺเญว วิกิรณสภาวา โหนฺติ. เตเนว เหตฺถ อุปจารปฺปนาปฺปตฺติ น โหติ, กุสลธมฺมา ปน ยสฺมา อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา อาสิญฺจิตฺวา อาโกฏนมชฺชนาทีนิ กตฺวา อุปลิตฺตฏฺฐานํ วิย สกลมฺปิ ทิวสํ นิจฺจลปวตฺตนสมตฺถาติ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตาปิ โหติ, ตสฺมา ตตฺถ โอคาหนาติ วุตฺตาติ คเหตพฺพํ.

ชีวนฺติ เตน, ชีวนมตฺตํ วา ตนฺติ ชีวิตํ, ตํ สหชาตานุปาลนลกฺขณํ, เตสํ ปวตฺตนรสํ, เตสญฺเญว ฐปนปจฺจุปฏฺฐานํ, ยาปยิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานํ. อตฺตโน ฐิติกฺขเณ เอว เจตํ เต ธมฺเม อนุปาเลติ อุทกํ วิย อุปฺปลาทีนิ, น ภงฺคกฺขเณ. สยํ ภิชฺชมานตฺตา สยํ ปวตฺติตธมฺมสมฺพนฺเธเนว ปวตฺตติ นิยามโก วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

สทฺทหนฺติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหติ, สทฺทหนมตฺตํ วา เอสาติ สทฺธา. สา สทฺทหนลกฺขณา, โอกปฺปนลกฺขณา วา, ปสาทนรสา อุทกปฺปสาทกมณิ วิย, ปกฺขนฺทนรสา วา โอฆุตฺตารกวีรปุริโส วิย, อกาลุสิยปจฺจุปฏฺฐานา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา, สทฺธมฺมสวนาทิโสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา วา, หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพา.

สรนฺติ ตาย, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอสาติ สติ. สา อปิลาปนลกฺขณา, อสมฺโมสนรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา, วิสยาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา วา, ถิรสญฺญาปทฏฺฐานา, กายาทิสติปฏฺฐานปทฏฺฐานา วา. อารมฺมเณ ทฬฺหปติฏฺฐิตตฺตา ปน เอสิกา วิย, จกฺขุทฺวาราทิรกฺขณโต โทวาริโก วิย จ ทฏฺฐพฺพา.

กายทุจฺจริตาทีหิ หิรียตีติ หิรี, ลชฺชาเยตํ อธิวจนํ. เตหิเยว โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ, ปาปโต อุพฺเพคสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, อุตฺตาสลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชนากาเรน ปาปกานํ อกรณรสา หิรี, อุตฺตาสากาเรน โอตฺตปฺปํ. อสุจิมกฺขิตสฺส, อคฺคิสนฺตตฺตสฺส จ อโยคุฬสฺส คเหตุํ อวิสหนํ วิย เอเตสํ ยถากฺกมํ ชิคุจฺฉนสนฺตาสากาเรหิ ปาปากรณํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตากาเรเนว จ ปาปโต สํโกจนปจฺจุปฏฺฐานานิ เอตานิ, อตฺตปรคารวปทฏฺฐานานิ กุลวธูเวสิยา ภาโว วิย, โลกปาลกานิ จาติ ทฏฺฐพฺพานิ. อุภินฺนมฺปิ ปเนสํ สมุฏฺฐานํ อธิปติ สภาโว ลกฺขเณน จาติ มาติกํ ฐเปตฺวา ยถากฺกมํ อชฺฌตฺตพหิทฺธาสมุฏฺฐานตา, อตฺตโลกาธิปติตา, ลชฺชาภยสภาวสณฺฐิตตา, สปฺปติสฺสววชฺชภยทสฺสาวิตาลกฺขณตา จ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ พลราสิวณฺณนา) วิตฺถารโต วิภตฺตา, อตฺถิเกหิ ตํ ตตฺเถว คเหตพฺพํ.

น ลุพฺภติ เอเตน, สยํ วา น ลุพฺภติ, อลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ อโลโภ. อโทสาโมเหสุปิ เอเสว นโย. เตสุ อโลโภ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อเคธลกฺขโณ, อลคฺคภาวลกฺขโณ วา กมลทเล ชลพินฺทุ วิย, อปริคฺคหรโส มุตฺตภิกฺขุ วิย, อนลฺลีนภาวปจฺจุปฏฺฐาโน อสุจิมฺหิ ปติตปุริโส วิย.

อโทโส อจณฺฑิกฺกลกฺขโณ, อวิโรธลกฺขโณ วา อนุกูลมิตฺโต วิย, อาฆาตวินยนรโส, ปริฬาหวินยนรโส วา จนฺทนํ วิย, โสมฺมภาวปจฺจุปฏฺฐาโน ปุณฺณจนฺโท วิย.

อโมโห ยถาสภาวปฺปฏิเวธลกฺขโณ, อกฺขลิตปฺปฏิเวธลกฺขโณ วา กุสลิสฺสาสกฺขิตฺตอุสุปฺปฏิเวโธ วิย, วิสโยภาสนรโส อนุทฺธโฏ ปทีโป วิย, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐาโน อรญฺญคตสุเทสโก วิย. ตโยปิ เจเต สพฺพกุสลานํ มูลภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

อปิจ อโลโภ เจตฺถ ทานเหตุ, อโทโส สีลเหตุ, อโมโห ภาวนาเหตุ. ตีหิปิ เจเตหิ ยถาปฏิปาฏิยา เนกฺขมฺมสญฺญา อพฺยาปาทสญฺญา อวิหึสาสญฺญา โหนฺติ, ตถา อธิกอูนวิปรีตคฺคหณานํ อภาโว, ตถา ปิยวิปฺปโยคอปฺปิยสมฺปโยคอิจฺฉิตาลาภทุกฺขานํ, ชาติชรามรณทุกฺขานํ, เปตนิรยติรจฺฉานคติทุกฺขานญฺจ อภาโว, ตถา โภคมิตฺตอตฺตสมฺปตฺติปจฺจยภาโว, ตถา กามสุขปริจฺจาคอตฺตกิลมถปริจฺจาคมชฺฌิมปฏิปตฺตีนํ สมฺภโว, ตถา อสุภอปฺปมาณธาตุสญฺญานํ, อนิจฺจทุกฺขอนตฺตสญฺญานํ, ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหารานญฺจ สมฺภโว โหตีติ เอวมาทีหิ นเยหิ เตสํ วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ.

เอตฺถ จ อโมโห นาม ปญฺญา, สา ปชานนลกฺขณา. วิญฺญาณํ วิชานนลกฺขณํ. สญฺญา สญฺชานนลกฺขณา. กึ ปเนตาสํ สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ นานตฺตนฺติ? สญฺชานนวิชานนปชานนเมว. เอตาสํ หิ สมาเนปิ ชานนภาเว สญฺญาย ‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทินา ปุน สญฺญุปฺปาทกมตฺเตน อากาเรน สญฺชานนมตฺตเมว โหติ, อชาตพุทฺธิทารกสฺส วิย จิตฺตวฏฺฏาทิภาวมตฺตากาเรน กหาปณาทิทสฺสนํ, น ตโต อุทฺธํ. วิญฺญาณสฺส ปน ยถาวุตฺเตน จ ตโต วิสิฏฺเฐน จ อนิจฺจาทินา อากาเรน ชานนํ โหติ, คามิกปุริสสฺส วิย ยถาวุตฺเตน เจว อุปโภคารหตาทินา จ อากาเรน กหาปณาทิทสฺสนํ, น ตโต อุทฺธํ. ปญฺญาย ปน เตหิ จ ยถาวุตฺเตหิ นานปฺปกาเรหิ จ มคฺคปาตุภาวาทิเหตูหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ ปชานนํ โหติ, เหรญฺญิกสฺส วิย ยถาวุตฺเตหิ เจว เฉกกูฏอทฺธสาราทิสพฺเพหิ อากาเรหิ จ กหาปณาทิทสฺสนํ. ปญฺญาย หิ อชานิตพฺพํ นาม นตฺถิ. เอวํ สญฺชานนวิชานนปชานนากาเรหิ เอตาสํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิตกฺกวีริยาทิสหชาตปจฺจยวิรหโต รูปาทีสุ สญฺญากิจฺจโต อธิกวิชานนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, พลปริณายกานิ วิย เสนงฺคานิ ปญฺญานุวตฺตกาเนว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติอาทิ (วิภ. ๗๖๖).

กายปสฺสมฺภนํ กายปสฺสทฺธิ. จิตฺตปสฺสมฺภนํ จิตฺตปสฺสทฺธิ. กาโยติ ปเนตฺถ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. อุโภปิ ปเนตา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา, กายจิตฺตทรถนิมฺมทฺทนรสา, กายจิตฺตานํ อปริปฺผนฺทสีติภาวปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา. กายจิตฺตานญฺจ อวูปสมกรอุทฺธจฺจาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายลหุภาโว กายลหุตา. จิตฺตลหุภาโว จิตฺตลหุตา. เอวํ อุปริปิ ปทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กายจิตฺตานํ ครุภาววูปสมลกฺขณา กายลหุตา, จิตฺตลหุตา จ, เตสํ ครุภาวนิมฺมทฺทนรสา, เตสํ อทนฺธตาปจฺจุปฏฺฐานา, เตสํ ครุภาวกรถินมิทฺธาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายจิตฺตานํ ถทฺธภาววูปสมลกฺขณา กายมุทุตา, จิตฺตมุทุตา จ, เตสํ ถทฺธภาวนิมฺมทฺทนรสา, อปฺปฏิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, เตสํ ถทฺธภาวกรทิฏฺฐิมานาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญภาววูปสมลกฺขณา กายกมฺมญฺญตา, จิตฺตกมฺมญฺญตา จ, เตสํ อกมฺมญฺญภาวนิมฺมทฺทนรสา, กายจิตฺตานํ อารมฺมณกรณสมฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, เตสํ อกมฺมญฺญภาวกราวเสสนีวรณปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา. ปสาทนียวตฺถูสุ ปสาทาวหา, หิตกิริยาสุ วินิโยคกฺขมภาวาวหา สุวณฺณวิสุทฺธิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายจิตฺตานํ อเคลญฺญภาวลกฺขณา กายปาคุญฺญตา, จิตฺตปาคุญฺญตา จ, เตสํ เคลญฺญนิมฺมทฺทนรสา, นิราทีนวปจฺจุปฏฺฐานา, เตสํ เคลญฺญกรอสฺสทฺธิยาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา. กายจิตฺตานํ อชฺชวลกฺขณา กายุชุกตา, จิตฺตุชุกตา จ, เตสํ กุฏิลภาวนิมฺมทฺทนรสา, อชิมฺหตาปจฺจุปฏฺฐานา, เตสํ กุฏิลภาวกรมายาสาเฐยฺยาทิปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺเพเปเต ปสฺสทฺธิอาทโย ธมฺมา กายจิตฺตปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา.

กึ ปเนตฺถ ปสฺสทฺธาทโย ธมฺมา อุทฺธจฺจาทึ วิโนเทตุํ น สกฺโกนฺติ, เยน อิเม ปสฺสทฺธาทโย ธมฺมา น วิสุํ วิภตฺตาติ? โน น สกฺโกนฺติ, อิเม ปน สหิตา เอว สกฺโกนฺติ, อิตรถา เตสํ อุปฺปตฺติยา เอว อสมฺภวโต. ยถา วา ปสฺสทฺธาทีสุ วิชฺชมาเนสุ โมหาหิริกาทีนํ อุชุปฏิปกฺขภาเวน อโมหหิริอาทโย โหนฺติ, เอวเมเตปิ อุทฺธจฺจาทิอุชุปฏิปกฺขภาเวน อิจฺฉิตพฺพาติ คเหตพฺพา. ยสฺมา เจตฺถ ทฺวีหิ ทฺวีหิ เอว ยถาสกํ ปฏิปกฺขา หริตพฺพา, ตสฺมา เต เอเต เอว ทฺวิธา วิภตฺตา, น อโมหาทโยติ ญาตพฺพา.

เยวาปนเกสุ ฉนฺโทติ กตฺตุกามตาเยตํ อธิวจนํ, ตสฺมา โส กตฺตุกามตาลกฺขโณ, อารมฺมณปริเยสนรโส, อารมฺมเณน อตฺถิกตาปจฺจุปฏฺฐาโน, ตเทวสฺส ปทฏฺฐานํ. อารมฺมณคฺคหเณ จายํ เจตโส หตฺถปฺปสารณํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺจ ยสฺมา วิรชฺชิตพฺพาทีสุปิ เนกฺขมฺมาทินา สห โลภวิสทิเสน กตฺตุกามตากาเรน ปวตฺตติ, ตสฺมา อเสขานมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โลโภ ปน สุภสุขาทิวิปลฺลาสปุพฺพเกน อภิสงฺคากาเรเนว ปวตฺตตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. เอวํ เมตฺตากรุณาทีนมฺปิ โลภาทีหิ วิเสโส ยถานุรูปํ ญาตพฺโพ.

อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข. โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ, อสํสปฺปนรโส, นิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐาโน, สนฺนิฏฺฐาตพฺพธมฺมปทฏฺฐาโน, อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีโล วิย ทฏฺฐพฺโพ. นนุ จ สทฺธาปิ อธิโมกฺโขติ วุจฺจติ. ตถา หิ อธิโมกฺขลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สทฺธินฺทฺริยนฺติ วุจฺจตีติ? สจฺจํ, สา จ โข สมฺปสาทนภาเวน อธิโมกฺโข, อยํ ปน ยถา ตถา วา นิจฺฉยภาเวนาติ น โกจิ วิโรโธ.

กิริยา กาโร, มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร, ปุริมมนโต วิสทิสํ มนํ กโรตีติปิ มนสิกาโร, สฺวายํ อารมฺมณปฏิปาทโก วีถิปฏิปาทโก ชวนปฏิปาทโกติ ติปฺปกาโร, ตตฺถ อารมฺมณปฏิปาทโก อิธ มนสิกาโร. โส สารณลกฺขโณ, สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณสุ ปโยชนรโส, อารมฺมณาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, อารมฺมณปทฏฺฐาโน, สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน. อารมฺมณปฏิปาทกตฺเตน สมฺปยุตฺตานํ สารถิ วิย ทฏฺฐพฺโพ. วีถิปฏิปาทโกติ ปน ปญฺจทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํ. ชวนปฏิปาทโกติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺส, น เต อิธ อธิปฺเปตา. เอตฺถ จายํ มนสิกาโร สมนฺนาหารมตฺตากาเรน อารมฺมเณ สมฺปยุตฺตานํ ปโยชโก, เจตนา เจโตกิริยาภาเวน, วิตกฺโก ปน สงฺกปฺปากาเรน, อุปนิชฺฌายนากาเรน จ อภินิโรปโก. เตเนว เหตฺถ ปทภาชนีเย ‘‘ตกฺโก สงฺกปฺโปติ จ, ฌานงฺค’’นฺติ จ วุจฺจตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา. สา จิตฺตเจตสิกานํ สมวาหิตลกฺขณา, อูนาธิกตานิวารณรสา, ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสา วา, มชฺฌตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สมปฺปวตฺตสมฺปยุตฺตธมฺมปทฏฺฐานา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อชฺฌุเปกฺขเณน สมปฺปวตฺตานํ อาชานียานํ อชฺฌุเปกฺขกสารถิ วิย ทฏฺฐพฺพา.

ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, กิรติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ จ, กิรียติ วา ทุกฺขิเตสุ ปสารียตีติ กรุณา. สา ปรทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา ตนฺติ มุทิตา. สา ปโมทลกฺขณา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา.

กสฺมา ปเนตฺถ เมตฺตุเปกฺขา น วุตฺตาติ? ปุพฺเพ คหิตตฺตา. อโทโส เอว หิ สตฺเตสุ หิตผรณวเสน ปวตฺติยํ เมตฺตา. ตตฺรมชฺฌตฺตตา เอว จ อิฏฺฐานิฏฺฐสตฺเตสุ มชฺฌตฺตากาเรน ปวตฺติยํ อุเปกฺขา. เต จ ธมฺมา นิยตา, เกวลํ ปน เนสํ สตฺเตสุ เมตฺตุเปกฺขาภาเวน ปวตฺติ อนิยตาติ. กายทุจฺจริตโต วิรติ กายทุจฺจริตวิรติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลกฺขณาทิโต ปเนตา ติสฺโสปิ กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนํ อวีติกฺกมลกฺขณา, ตโต สํโกจนรสา, เตสํ อกิริยปจฺจุปฏฺฐานา, สทฺธาหิโรตฺตปฺปอปฺปิจฺฉตาทิคุณปทฏฺฐานา, ปาปกิริยโต จิตฺตสฺส วิมุขภาวภูตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอวํ ลกฺขณาทิโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

สงฺคหาติ เอวํ เย อิเม อิมสฺมึ กามาวจรปฐมกุสเล วิภตฺตา เอกูนจตฺตาลีส ธมฺมา, สพฺเพเต ขนฺธโต จตุพฺพิธา โหนฺติ – เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ. ตตฺถ ราสฏฺเฐน โสมนสฺสเวทนา เวทนากฺขนฺโธ, ตถา สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, อวเสสา ผสฺสาทโย ฉตฺตึส ธมฺมา สงฺขารกฺขนฺโธติ เวทิตพฺพา.

นนุ จ ยทิ ราสฏฺเฐน ขนฺโธ, ผสฺสาทีนํ ตาว อเนกตฺตา สงฺขารกฺขนฺธตา ยุตฺตา, กถํ ปน เวทนาทีนํ ติณฺณํ ขนฺธตาติ? อุปจารโต. ปจฺเจกํ หิ อตีตาทิเภทภินฺเนสุ เวทนาสญฺญาวิญฺญาเณสุ นิรุโฬฺหปิ ขนฺธ-สทฺโท ตเทกเทเสสุ เอเกกเวทนาทีสุปิ สมุทาโยปจาเรน โวหรียตีติ ตเทกเทเสปิ ตพฺโพหาโร, ยถา รุกฺขสฺส สาขาย ฉิชฺชมานาย ‘‘รุกฺโข ฉิชฺชตี’’ติอาทีสุ วิยาติ. เอวํ ขนฺธโต จตุพฺพิธา โหนฺติ.

เต ปุน อายตนโต ทุวิธา โหนฺติ – มนายตนํ ธมฺมายตนนฺติ. สญฺชาติสโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน เหตฺถ จิตฺตํ มนายตนํ, เสสา ปน อฏฺฐตึส ธมฺมา ธมฺมายตนนฺติ. เอวํ อายตนโต ทุวิธา โหนฺติ. เต ปุน ธาตุวเสน ทุวิธา มโนวิญฺญาณธาตุ ธมฺมธาตูติ. นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน เหตฺถ จิตฺตํ มโนวิญฺญาณธาตุ, เสสา ธมฺมธาตูติ. เอวํ ธาตุวเสน ทุวิธา.

ตถา อาหารานาหารวเสน. ตตฺถ ผสฺโส เจตนา จิตฺตนฺติ อิเม ตโย ธมฺมา วิเสสปจฺจยตฺเตน ยถากฺกมํ ‘‘ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโร’’ติ วุจฺจนฺติ, อวเสสา น อาหาราติ. กึ ปเนเต ปจฺจยา น โหนฺติ, เย น อาหาราติ วุจฺเจยฺยุนฺติ? โน น โหนฺติ, วิเสสปจฺจยา ปน น โหนฺติ, ผสฺสาทโย ปน เตสํ ธมฺมานํ วิเสสปจฺจยา โหนฺติ, วิเสสโต เวทนาทโย จ อาหรนฺติ. ผสฺสาหาโร หิ ติสฺโส เวทนาโย อาหรติ, มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว, วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธินามรูปํ. นนุ จ โส วิปาโก, อิทํ ปน กุสลวิญฺญาณนฺติ? กิญฺจาปิ เอวํ, ตํสริกฺขตาย ปน วิญฺญาณาหาโรเตฺวว วุตฺตํ. ยสฺมา วา อิเม ‘‘อรูปิโน อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๕) วจนโต กพฬีการาหาโร วิย รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภกฏฺเฐน นามกายสฺส อาหารปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา อิเมว ‘‘อาหารา’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อาหารานาหารวเสน ทุวิธา.

ตถา อินฺทฺริยานินฺทฺริยโต. ตตฺถ สทฺธา วีริยํ สติ เอกคฺคตา อโมโห จิตฺตํ โสมนสฺสเวทนา ชีวิตนฺติ อิเม อฏฺฐ ธมฺมา อธิปติยฏฺเฐน ยถากฺกมํ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ วุจฺจนฺติ, อวเสสา น ‘‘อินฺทฺริยานี’’ติ. เอวํ อินฺทฺริยานินฺทฺริยโต ทุวิธา.

ตถา ฌานงฺคาฌานงฺควเสน. ตตฺถ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ โสมนสฺสํ เอกคฺคตาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ‘‘ฌานงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ, อิตเร ‘‘อฌานงฺคานี’’ติ. เอวํ ฌานงฺคาฌานงฺควเสน ทุวิธา.

ตถา มคฺคงฺคามคฺคงฺควเสน. ตตฺถ อโมโห วิตกฺโก วิรติตฺตยํ วีริยํ สติ เอกคฺคตาติ อิเม อฏฺฐ ธมฺมา นิยฺยานฏฺเฐน, วิโมกฺขฏฺเฐน จ ยถากฺกมํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธี’’ติ นาเมน ‘‘มคฺคงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ, อิตเร ‘‘อมคฺคงฺคานี’’ติ. ปาฬิยํ ปน โลกิยจิตฺเต วิรตีนํ อนิยตตฺตา, เยวาปนกตฺตา จ ตา วชฺเชตฺวา ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (ธ. ส. ๕๘, ๑๒๑) วุจฺจติ. เอวํ มคฺคงฺคามคฺคงฺควเสน ทุวิธา.

ตถา พลาพลวเสน. ตตฺถ สทฺธาวีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญา หิรี โอตฺตปฺปนฺติ อิเม สตฺต ธมฺมา อกมฺปิยฏฺเฐน พลานีติ วุจฺจนฺติ, อิตเร อพลานีติ. เอวํ พลาพลวเสน ทุวิธา.

ตถา เหตุนเหตุวเสน. ตตฺถ อโลโภ อโทโส อโมโหติ อิเม ตโย ธมฺมา มูลฏฺเฐน เหตูติ วุจฺจนฺติ, อิตเร นเหตูติ. เอวํ เหตุนเหตุวเสน ทุวิธา. เอวํ ผสฺสาผสฺสเวทนาเวทนา สญฺญาสญฺญาจิตฺตาจิตฺตาทิวเสนปิ วุตฺตนยานุสาเรน ยถาโยคํ สงฺคหวิภาโค เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปทภาชนียสงฺคหวาเร (ธ. ส. ๑๐๓ อาทโย), ตทฏฺฐกถายญฺจ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘-๑๒๐) คเหตพฺโพ. เอวํ สงฺคหโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

สุญฺญโต เจวาติ เอวํ ขนฺธาทีหิ สงฺคหิเตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ตพฺพินิมุตฺโต การกเวทกาทิสภาโว อตฺตา วา สสฺสโต วา ภาโว น อุปลพฺภติ. สุญฺญา เต ธมฺมา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, เกวลํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา, สลกฺขณธารณโต ธมฺมมตฺตา, นิจฺจสุขาทิสารวิรหโต อสารา, ปวตฺตกนิยามกาภาวโต อปริณายกา อนิจฺจา, ทุกฺขา, อนตฺตา, อนตฺตนิยา จ หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปทภาชนียสุญฺญตวาเร, ตทฏฺฐกถายญฺจ คเหตพฺโพติ. เอวํ สุญฺญโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

นิฏฺฐิตา ปฐมกุสลสฺส อตฺถวณฺณนา.

ทุติยาทีสุปิ ปฐมกุสเล วุตฺตนเยน ธมฺมุทฺเทสาทินา สพฺโพ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. น เกวลญฺจ เอตฺเถว, อิโต ปเรสุปิ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสานํ ปทานํ, ธมฺมานญฺจ อตฺโถ, สพฺโพ จ วินิจฺฉโย เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิโต ปรํ ปน อปุพฺพเมว วณฺณยิสฺสาม. ทุติยจิตฺเต ตาว สสงฺขารภาวมตฺตเมว ปฐมจิตฺตโต วิเสโส, เสสํ ตาทิสเมว. ทุติยกุสลํ.

ตติเยปิ ธมฺมุทฺเทเส อโมหาภาวา อินฺทฺริยมคฺคงฺคพลมูลสงฺคเหสุ ปญฺญินฺทฺริยสมฺมาทิฏฺฐิมคฺคงฺคปญฺญาพลอโมหมูลานํ ปริหานิยา สทฺธินฺทฺริยาทีนํ ภาโวว วิเสโส, เสสํ ตาทิสเมว. ตถา จตุตฺเถ สสงฺขารภาวมตฺตเมว วิเสโส. ตติยจตุตฺถานิ.

ปญฺจมฉฏฺฐสตฺตมฏฺฐเมสุ ปน สุขโสมนสฺสฏฺฐาเนสุ อุเปกฺขาภาโว, ปีติยา จ อภาโว. เตเนว ฌานงฺคสงฺคหวาเร จตุรงฺคชฺฌานตาว วิเสโส, เสสํ ปฐมทุติยตติยจตุตฺถจิตฺตสทิสเมว. อุเปกฺขาสหคเตสุ เจตฺถ จตูสุ กรุณามุทิตา น อุปฺปชฺชนฺตีติ เกจิ วทนฺติ, ปริกมฺมภูตานํ ปเนตฺถ ตาสํ อุปฺปตฺติยา มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตตฺตา อุปจารปฺปตฺตา ปน อุปฺปชฺชนฺติ, น อิตราติ คเหตพฺพํ. ปญฺจมฉฏฺฐสตฺตมฏฺฐมานิ.

วิสยาทิปฺปเภทโตติ เอวํ ธมฺมุทฺเทสาทินา วิภตฺตานิ อฏฺฐ กามาวจรกุสลานิ อารมฺมณวิภาคโต ปจฺเจกํ ฉพฺพิธานิ โหนฺติ รูปารมฺมณํ…เป… ธมฺมารมฺมณนฺติ. ตตฺถ นีลาทิเภทภินฺนา, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนอชฺฌตฺติกพาหิรโอฬาริกสุขุมาทิเภทภินฺนา จ วณฺณธาตุ รูปารมฺมณํ นาม. เอวํ สทฺทารมฺมณาทีสุปิ ยถานุรูปํ เภโท เวทิตพฺโพ.

เอตฺถ จ โผฏฺฐพฺพนฺติ อาโปธาตุวชฺชิตภูตตฺตยํ, ธมฺมารมฺมณนฺติ ปญฺจารมฺมณานิ วชฺเชตฺวา อวเสสา รูปารูปปญฺญตฺติโย เวทิตพฺพา, เสสํ ตาทิสเมว. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณาทีนมาปาถคตานิ เอตานารมฺมณานิ รูปารมฺมณาทิโวหารํ ลภนฺติ, อนาปาถคตานิ ปน อตีตานาคตทูรสุขุมาทิเภทภินฺนานิ ธมฺมารมฺมณาเนวา’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ ทิพฺพจกฺขาทีนํ รูปารมฺมณตาทิวจนโต.

อนาปาถคตา เอว หิ ตานิ ทิพฺพจกฺขุอาทีนํ อารมฺมณํ, น จ ตานิ ธมฺมารมฺมณานิ. รูปาทโย หิ ปญฺจ ปจฺเจกํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ เอกสฺมึ ขเณ อาปาถมาคนฺตฺวา ตํตํทฺวาริกชวนานํ, ตทนนฺตเร มโนทฺวาริกานญฺจ อปรภาเค จ ทิฏฺฐสุตาทิวเสนานุสฺสรนฺตสฺส สุทฺธมโนทฺวาริกานญฺจ อารมฺมณานิ โหนฺติ. ตถา หิ นานาวณฺณวิจิตฺตเจติยาทิทสฺสนํ กโรนฺตสฺส, ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, เภริสทฺทาทีหิ วา ปูชาทึ กโรนฺตสฺส จ คนฺธมาลาทีนิ ฆายิตฺวา, ขาทนียโภชนียาทิญฺจ สายิตฺวา, สุขสมฺผสฺสานิ อตฺถรณปาวุรณาทีนิ จ ผุสิตฺวา มนาปภาวํ ญตฺวา เตหิ เจติยปูชํ กโรนฺตสฺส, ตตฺถ ตตฺถ อกุสลํ วา อุปฺปาเทนฺตสฺส, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ คยฺหมานานิ รูปาทิปญฺจารมฺมณานิ สาขาย อกฺกมนํ, ปถวิยํ ฉายาผรณญฺจ เอกกฺขเณ กุรุมานํ รุกฺขคฺเค นิลียมานํ ปกฺขิโน สรีรํ วิย ยถาสกํ ปสาทญฺจ ฆฏฺเฏตฺวา ตสฺมึเยว ขเณ ภวงฺคจลนปจฺจยภาเวน มโนทฺวาเรปิ อาปาถมาคนฺตฺวา ตโต ภวงฺคํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปนฺนานํ อาวชฺชนาทิโวฏฺฐพฺพนปริโยสานานํ, วีถิจิตฺตานํ, ตทนนฺตรานญฺจ กุสลากุสลาทิชวนานํ อารมฺมณํ หุตฺวา ตทนนฺตราสุ มโนทฺวารวีถีสุ จ อปรภาเค ตถารูปํ ปจฺจยํ อาคมฺม อตฺตนา ปูชาทิกรณกาเลสุ, ทิฏฺฐสุตฆายิตสายิตผุฏฺฐวเสนานุสฺสรนฺตสฺส, ปจฺจกฺขโต อนุภุยฺยมานานิ วิย มโนทฺวาเร จ อารมฺมณานิ โหนฺติ.

อถาปิ ปญฺจหิ ทฺวาเรหิ อคหิตปุพฺพานิ พุทฺธรูปาทีนิ, ทิพฺพรูปาทีนิ จ ปญฺจารมฺมณานิ สวนวเสน สลฺลกฺเขตฺวา ชวนกฺขเณ วา อปรภาเค สุตวเสเนว อนุสฺสริตฺวา วา ปสาทํ, กมฺมผลสทฺธาทึ, โลภาทิญฺจ อุปฺปาเทนฺตสฺสาปิ มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺติ. อภิญฺญานํ ปน สุทฺธมโนทฺวาเร เอว, ตสฺมา เอวํ ปญฺจทฺวาเร, มโนทฺวาเร, สุทฺธมโนทฺวาเร จ อาปาถคตานิ อตีตาทิเภทภินฺนานิ สพฺพานิปิ ปญฺจารมฺมณานิ กทาจิปิ ธมฺมารมฺมณํ น โหนฺติ, ตทิตรา นามรูปปญฺญตฺติโย ธมฺมารมฺมณนฺติ คเหตพฺพํ. นนุ เจตานิ อิฏฺฐกนฺตมนาปานิ อารมฺมณานิ โลภสฺส วตฺถุ, กถเมตฺถ กุสลํ อุปฺปชฺชตีติ? นิยมาทิการณโต. จิตฺตํ หิ ‘‘กุสลเมว มยา กตฺตพฺพ’’นฺติ ปุพฺเพ นิยมิตวเสน สพฺพตฺถ อกุสลปฺปวตฺตึ นิวตฺเตตฺวา กุสเล ปริณามนวเสน จ อภิณฺหํ อาเสวิตกุสลสมุทาจารวเสน จ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิอุปนิสฺสยวเสน จ โยนิโสอาภุชิตวเสน จาติ อิเมหิ การเณหิ กุสลํ หุตฺวา อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. เอวมิเมสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปชฺชนโต ปจฺเจกํ ฉพฺพิธานิ โหนฺติ. อารมฺมณววตฺถานกถา.

เอวํ อารมฺมณเภทภินฺเนสุ รูปารมฺมณํ ตาว กุสลํ ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน ทสวิธํ โหติ. ตตฺถ เอเกกํ ปน กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ ติวิธํ. ตตฺถ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํ, วจีทฺวาเร ปวตฺตํ วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมํ. ตตฺถ กายทฺวารนฺติ กายวิญฺญตฺติ. วจีทฺวารนฺติ วจีวิญฺญตฺติ. ตาสํ วิภาโค รูปวิภตฺติยํ อาวิ ภวิสฺสติ. มโนทฺวารนฺติ สพฺพํ เจตนาสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ วุจฺจติ, วิเสสโต กุสลากุสลํ. ตํ หิ สหชาตานํ เจตนานํ, กายงฺควาจงฺคโจปนํ อสมฺปาปุณิตฺวา ปวตฺตานํ สุทฺธมโนกมฺมานํ ปวตฺติโอกาสทานโต ทฺวารนฺติ วุจฺจติ, อิเมสุ ปน ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตา เจตนา กายกมฺมาทโย นาม. อปิจ ปาณาติปาตาทโย, ปาณาติปาตาเวรมณิอาทโย จ กายกมฺมํ นาม, มุสาวาทาทโย, มุสาวาทาเวรมณิอาทโย จ วจีกมฺมํ นาม, อภิชฺฌาทโย, อนภิชฺฌาทโย จ มโนกมฺมํ นาม.

กุสลปกฺเข ปน ทานาทิทสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ จ ยถารหํ กายวจีมโนกมฺมานิ โหนฺติ. เอวํ เยภุยฺยวุตฺติโต เจส กายกมฺมาทิภาโว วุตฺโต ปาณาติปาตาทีนมฺปิ วจีทฺวาราทีสุ ปวตฺติโต เกสญฺจิ ปุริสานํ วนจรกาทิภาโว วิย, ทฺวารานญฺจ กายกมฺมทฺวาราทิภาโว เกสญฺจิ คามานํ พฺราหฺมณคามาทิภาโว วิย. อกุสเล ตาว เอตฺถ ปาณาติปาตาทิกายกมฺมํ กายทฺวาเร, วจีทฺวาเร จ ยถารหํ สมุฏฺฐาติ, โน มโนทฺวาเร. ตถา มุสาวาทาทิวจีกมฺมํ. ปาณาติปาตาทินิปฺผาทนตฺถํ หิ มโนทฺวาเร เอว จินฺเตนฺตสฺส เจตนาพฺยาปาทาทีสุ กมฺมปถปฺปตฺเตสุ วา กมฺมปถํ อปฺปตฺเตสุ วา มโนกมฺเมสุ เอว ปวิสนโต กายกมฺมาทิภาวํ น ปาปุณาติ. นนุ วิชฺชามเยนาปิ เกวลํ มโนกมฺเมน ปาณาติปาตาทึ กโรนฺตีติ? น อโลณโภชนทพฺภสยนมนฺตปริชปฺปนาทิกายวจีปโยคํ วินา ตสฺสาสิชฺฌนโต. อภิชฺฌาทิมโนกมฺมํ ปน ตีสุปิ ทฺวาเรสุ สมุฏฺฐาติ. อภิชฺฌาย หิ กาเยน ปรภณฺฑคฺคาหาทีนํ, พฺยาปาเทน ทณฺฑปรามสนาทีนํ, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ติตฺถิยวนฺทนาทีนํ กรณกาเล, วาจาย ปรสมฺปตฺติปตฺถนาย ‘‘หญฺญนฺตุ พชฺฌนฺตู’’ติ อนตฺถปตฺถนาย จ ติตฺถิยตฺถุติตทตฺถทีปนาทีนญฺจ ยถากฺกมํ ปวตฺติกาเล จ ตสฺส มโนกมฺมสฺส กายวาจาสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

กามาวจรกุสลํ ปน ปาณาติปาตาเวรมณิอาทิกํ กายวจีมโนกมฺมํ ปจฺเจกํ ทฺวารตฺตเยปิ ปวตฺตติ. ตตฺถ ปาณาติปาตาทีหิ สมฺผปฺปลาปปริโยสาเนหิ สตฺตหิ วิรมนฺตสฺส ตาว หตฺถมุทฺทาย, วจีเภเทน จ สมาทิยนกาเล, มนสา วิรมณกาเล จ เตสํ กายวจีกมฺมานํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อนภิชฺฌาทีหิ สหคเตน เจตสา ตชฺชสฺส กายปโยคสฺส, ‘‘ปรวิตฺตุปกรณํ จิรฏฺฐิติกํ โหตุ, สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ, โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา วจีปโยคสฺส, เกวลํ มโนปโยคสฺส จ กรณกาเล มโนกมฺมสฺส ตีสุปิ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺนานิ ชวนานิ กายวจีกมฺมานิ น โหนฺติ, มโนกมฺมานิ เอว. ตานิ จ น กมฺมปถปฺปตฺตานิ, เกวลํ กุสลาทีนิ โหนฺติ. มโนทฺวาเร ปฏุตรปฺปวตฺตานิ เอว หิ กมฺมปถปฺปตฺตานิ มโนกมฺมานิ โหนฺติ, รูปารูปชวนานิ ปน เอกนฺตํ ภาวนามยํ มโนกมฺมเมว มโนทฺวาเร เอว จ ปวตฺตนฺติ.

กิญฺจาปิ อภิญฺญาญาณานิ วิญฺญตฺติทฺวยชนกานิ, ตถาปิ กายวจีกมฺมโวหารํ น ลภนฺติ, โลกุตฺตรกุสลํ ปน กายวจีทฺวาเรสุ อนุปฺปชฺชมานมฺปิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ สมุจฺเฉทปฺปหานการีนํ วิรตีนํ วเสน กายวจีกมฺมมฺปิ โหติ, ตทิตรมคฺคงฺควเสน มโนกมฺมมฺปีติ เอกกฺขเณ ตีณิปิ กมฺมานิ โหนฺติ, ตญฺจ ภาวนามยํ, ทฺวารํ ปนสฺส มโนทฺวารเมว. ยถา จ ปาณาติปาตาเวรมณิยาทีนํ วเสน กุสลสฺส ทฺวารตฺตเย ปวตฺติ วุตฺตา, เอวํ ทสปุญฺญกิริยวตฺถูนมฺปิ วเสน วตฺตพฺพา. อฏฺฐกถาสุ ปน น วิจาริตา, ตถาปิ นยโต เอวํ เวทิตพฺพา.

เตสุ ทานํ กายกมฺมเมว, วจีกมฺมมฺปิ วา. ปตฺตานุปฺปทานํ, อพฺภนุโมทนํ, เทสนา วจีกมฺมเมว. สีลํ อปจิติสหคตํ, เวยฺยาวจฺจสหคตญฺจ กายกมฺมมฺปิ อตฺถิ, วจีกมฺมมฺปิ อตฺถิ. ตตฺถ สีลสฺส กายวจีกมฺมภาโว สิทฺโธ เอว. อปจิติยา ปน ปุปฺผปูชาทินา, วนฺทนาทินา วา ปวตฺติกาเล กายกมฺมภาโว, ถุติมยปูชาทินา ปวตฺติกาเล วจีกมฺมภาโว จ เวทิตพฺโพ. เวยฺยาวจฺจสฺสาปิ สหตฺถา กรณกาเล กายกมฺมภาโว, คิลานาทีนํ จตุปจฺจยสมาทาปนาทิวเสน, ครูหิ อาณตฺตสทฺเทน อาโรจนปกฺโกสนาทิวเสน วจีกมฺมภาโว จ เวทิตพฺโพ. ภาวนา, สวนํ, ทิฏฺฐิชุกมฺมญฺจ มโนกมฺมเมว, อพฺภนุโมทนมฺปีติ เกจิ. สวนมฺปิ หิ โสตทฺวารานุสาเรน มโนทฺวาเร เอว ธมฺมตฺถสลฺลกฺขณวเสน ปวตฺติกาเล มโนกมฺมเมว.

ตตฺถ ทานํ อปจิติ เวยฺยาวจฺจํ ปตฺตานุปฺปทานํ เทสนาติ อิมานิ ปญฺจ กายวจีทฺวาเรสุ เอว ปวตฺตนฺติ, น มโนทฺวาเร. เอตฺถ จ ปตฺตานุปฺปทานเทสนานํ กายวิกาเรน ปตฺตึ เทนฺตสฺส, ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส จ กายทฺวาเรปิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. สีลํ ภาวนา อพฺภนุโมทนํ สวนํ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ อิมานิ ปน ปญฺจ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนฺติ, ‘‘น ปุเนวํ กริสฺสามี’’ติ เจตฺถ มนสาว ทุจฺจริตโต วิรมนฺตสฺส, อพฺภนุโมทนฺตสฺส จ วเสน สีลพฺภนุโมทนานํ มโนทฺวาเรปิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ยํ ปน อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘ทานมยํ กายวจีมโนกมฺมวเสน ติวิธํ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ปุพฺพเจตนาวเสน มโนทฺวาเร ปวตฺตํ คเหตฺวา ปริยายโต วุตฺตํ, นิปฺปริยายโต กายวจีทฺวารปฺปวตฺตา สนฺนิฏฺฐานเจตนาว. เตเนว หิ ตตฺเถว วุตฺตํ ‘‘วินยปริยายํ ปตฺวา หิ ‘ทสฺสามิ กริสฺสามี’ติ วาจา ภินฺนา โหตีติ. อิมินา ลกฺขเณน ทานํ นาม โหติ, อภิธมฺมปริยายํ ปตฺวา ปน วิชฺชมานกวตฺถุํ อารพฺภ มนสา จินฺติตกาลโต ปฏฺฐาย กุสลํ โหติ. อปรภาเค กาเยน วา วาจาย วา กตฺตพฺพํ กริสฺสตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑). อิตรถา ‘‘ทสฺสามี’’ติ จินฺติตมตฺเตนาปิ ทานํ นาม ภเวยฺย, ตถา จ ตาทิสํ วตฺถุํ ยถาจินฺติตนิยาเมน อเทนฺตสฺส ธุรนิกฺเขเป อทินฺนาทานมฺปิ สิยา. เอวํ มนสา ปาณาติปาตาทโยปิ สิยุํ, ตญฺจ น ยุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. อถ วา ‘‘สพฺพํ สาปเตยฺยํ ทินฺนญฺเญว หรตู’’ติ ปริจฺจชนสมฺภวโต ทานสฺส มโนทฺวาเรปิ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

เอตฺถ จ ทานสีลาทิกายกมฺมานํ กายทฺวาเร ปวตฺติยํ กมฺมํ กายกมฺมเมว, ทฺวารมฺปิ กายทฺวารเมว. วจีทฺวาเร ปวตฺติยํ กมฺมํ กายกมฺมเมว, ทฺวารํ ปน วจีทฺวารํ. มโนทฺวาเร ปวตฺติยมฺปิ กมฺมํ กายกมฺมํ, ทฺวารํ ปน มโนทฺวารํ. เทสนาพฺภนุโมทนาทีนํ วจีกมฺมานํ วจีทฺวาเร ปวตฺติยํ กมฺมมฺปิ วจีกมฺมํ, ทฺวารมฺปิ วจีทฺวารเมว. กายทฺวาเร ปวตฺติยมฺปิ กมฺมํ วจีกมฺมเมว, ทฺวารํ ปน กายทฺวารํ. มโนทฺวาเร ปวตฺติยมฺปิ กมฺมํ วจีกมฺมํ, ทฺวารํ ปน มโนทฺวารํ. ภาวนาทิมโนกมฺมานํ มโนทฺวาเร ปวตฺติยํ กมฺมมฺปิ มโนกมฺมํ, ทฺวารมฺปิ มโนทฺวารเมว. กายทฺวาเร ปวตฺติยมฺปิ กมฺมํ มโนกมฺมเมว, ทฺวารํ ปน กายทฺวารํ. วจีทฺวาเร ปวตฺติยมฺปิ กมฺมํ มโนกมฺมเมว, ทฺวารํ ปน วจีทฺวารํ. เอวํ ปาณาติปาตาทีนํ, ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีนญฺจ วุตฺตานุสาเรน กมฺมววตฺถานํ, ทฺวารววตฺถานญฺจ ยถานุรูปํ โยเชตฺวา อสงฺกรโต ญาตพฺพํ.

ทฺวารกมฺมววตฺถานกถา นิฏฺฐิตา.

อิทานิ ยสฺมา ทสวิธานิ เจตานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ตีสุ เอวํ สงฺคยฺหนฺติ ทานมเย สีลมเย ภาวนามเยติ. ปตฺตานุปฺปทานํ หิ ทานมเย สงฺคยฺหติ, ‘‘อพฺภนุโมทนมฺปี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๕๖-๑๕๙ ปุญฺญกิริยวตฺถาทิกถา) อฏฺฐกถายํ. อปจิติเวยฺยาวจฺจานิ สีลมเย. เทสนาสวนทิฏฺฐิชุกมฺมานิ ภาวนามเย, ตสฺมา รูปารมฺมณสฺส กุสลสฺส ทานสีลภาวนาวเสน ทฺวารตฺตยปฺปวตฺตึ โยเชตฺวา ทสฺเสสฺสาม. ตทนุสาเรเนว อิตเรสํ วเสนาปิ สกฺกา ญาตุนฺติ. กุสลํ หิ วณฺณารมฺมณํ หุตฺวา อุปฺปชฺชมานํ ทานสีลภาวนาวเสเนว ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตติ. กถํ? ยทา หิ นีลปีตาทิวณฺณวิจิตฺตํ ปุปฺผวตฺถาทิเทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา ‘‘วณฺณทานํ เม ภวิสฺสตี’’ติ วณฺณวเสน อาภุชิตฺวา เจติยาทีสุ สหตฺเถน ปูเชติ, ตทา รูปารมฺมณํ ทานมยํ กายทฺวาเร ปวตฺตติ, ตญฺจ ปุพฺพเจตนา สนฺนิฏฺฐานเจตนา อปรเจตนาติ ติวิธํ โหติ. เอวํ อุปริปิ สพฺพวาเรสุ ติวิธตา เวทิตพฺพา. ยทา ปน ตเทว ยถาวุตฺตวตฺถุํ วาจาย อาณาเปตฺวา ปุตฺตทาราทีหิ ทาเปติ, ตทารูปารมฺมณํ ทานมยํ วจีทฺวาเร ปวตฺตติ. ยทา ปน ตเทว วิชฺชมานกวตฺถุํ ‘‘ทสฺสามี’’ติ จินฺเตติ, ปจฺจาสีสติ, ยถาธิปฺปายํ นิปฺผาเทสฺสติ, ตทา ปุพฺพเจตนาวเสน ปริยายโต ทานมยํ มโนทฺวาเร ปวตฺตติ นาม. เอวํ รูปารมฺมณํ ทานมยํ ทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

ยทา ปน วุตฺตปฺปการวณฺณํ เทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา ‘‘เอวํ มนาปวณฺณานํ ปริจฺจชนํ นาม มยฺหํ กุลวํสาคตวตฺตเมต’’นฺติ สหตฺถา ปูเชติ, ตาทิสวณฺณวนฺตํ วา ปรปริคฺคหิตาทิโภคสมฺปตฺตึ ปริจฺจชิตฺวา สีลํ รกฺขติ, ตทา รูปารมฺมณํ สีลํ กายทฺวาเร จ ปวตฺตติ. ยทา ปน วุตฺตปฺปการวณฺณํ เทยฺยธมฺมํ กุลวํสาทิวเสน วาจาย อาณาเปตฺวา ปเรหิ ทาเปติ, ตาทิสํ วา ปรปริคฺคหิตาทึ วาจาย อปเนตฺวา สีลํ รกฺขติ, ตทา รูปารมฺมณํ สีลํ วจีทฺวาเร ปวตฺตติ. ยทา ปน ตาทิสํ วิชฺชมานกวตฺถุํ กุลวํสาทิวเสน ‘‘ทสฺสามี’’ติ, ตาทิสํ ปรปริคฺคหิตาทิกํ อนามสิตฺวา ‘‘สีลํ รกฺขิสฺสามี’’ติ วา จินฺเตติ, ตทา รูปารมฺมณํ สีลํ มโนทฺวาเร ปวตฺตติ. เอวํ รูปารมฺมณํ สีลมยํ ทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

ยทา ปน วุตฺตปฺปการํ วณฺณวนฺตํ ทตฺวา ตเทว วณฺณํ, สพฺพํ วา รูปายตนํ จงฺกมนฺโต อนิจฺจาทิโต วิปสฺสติ, ตทา รูปารมฺมณํ ภาวนามยํ กายทฺวาเร ปวตฺตติ. ตเทว วจีเภทํ กตฺวา สมฺมสนฺตสฺส รูปารมฺมณํ ภาวนามยํ วจีทฺวาเร ปวตฺตติ. ตเทว กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา สมฺมสนฺตสฺส รูปารมฺมณํ ภาวนามยํ มโนทฺวาเร ปวตฺตติ. เอวํ รูปารมฺมณํ ภาวนามยํ ทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ. อิติ รูปารมฺมณสฺส กุสลสฺส ติวิธปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน นวสุ กมฺมทฺวาเรสุ ปวตฺติวิภาโค เวทิตพฺโพ. อิมินาว นเยน รูปารมฺมณสฺส กุสลสฺส ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสนาปิ ตึสาย กมฺมทฺวาเรสุ ปวตฺติวิภาโค โยเชตฺวา ญาตพฺโพ. ยถา จ รูปารมฺมณสฺส, เอวํ สทฺทารมฺมณาทีนมฺปิ ปญฺจนฺนํ กุสลานํ ปุญฺญกิริยวตฺถุทฺวาเรหิ วิภาโค, โยชนานโย จ ยถานุรูปํ ญาตพฺโพ.

อปิจ สทฺทํ นาม กนฺทมูลํ วิย หตฺเถน คเหตฺวา ทาตุํ น สกฺกา. ยทา ปน ‘‘สทฺททานํ เม’’ติ อาภุชิตฺวา เภริอาทิตูริเย ติณฺณํ รตนานํ เทติ, เตหิ อุปหารํ วา กโรติ, ธมฺมกถิกาทีนํ สรเภสชฺชาทึ เทติ, ธมฺมสฺสวนํ โฆเสติ, สรภญฺญธมฺมกถาทึ วา กโรติ, ตทา กุสลํ สทฺทารมฺมณํ โหติ. เอวํ คนฺธาทิวตฺถุปริจฺจาเคปิ คนฺธาทิอารมฺมณํ. ธมฺมารมฺมณํ ปน โอชาชีวิตินฺทฺริยตทายตฺตานํ วเสน ญาตพฺพํ. ยทา หิ โอชวนฺตานิ อนฺนปานสปฺปินวนีตาทีนิ ‘‘โอชทานํ เม ภวิสฺสตี’’ติ เทติ, คิลานานํ เภสชฺชํ วา เวชฺชํ วา อุปเนตฺวา, ปาโณปโรธกํ อาวุธชาลกุมินาทึ วินาเสตฺวา วา, วชฺฌปฺปตฺเต ปาณิโน โมเจตฺวา วา ‘‘ชีวิตทานํ เม ภวิสฺสติ ชีวิตายตฺตวุตฺติตาย, ปญฺจปสาทโสฬสสุขุมรูปจิตฺตเจตสิกานํ วเสน ปสาทาทิทานํ เม ภวิสฺสตี’’ติ จ มนสิ กโรติ, ตทา กุสลํ ธมฺมารมฺมณํ โหติ. เสสํ ตาทิสเมว.

อยํ นานาวตฺถูสุ ฐิตารมฺมณานํ โยชนา. เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ ฉารมฺมณํ ลพฺภเตว. ปิณฺฑปาตสฺมึ หิ มนาโป วณฺโณ, ขาทนกาเล มุรุมุรายนสทฺโท, คนฺโธ, รโส, โผฏฺฐพฺพํ, โอชา, ตทายตฺตา วา ชีวิตปสาทาทโย, ตพฺพิสยานิ จ วิญฺญาณาทีนีติ ฉารมฺมณมฺปิ เวทิตพฺพํ. เอวํ จีวราทีสุ เจว วตฺถาทีสุ จ ยถานุรูปํ ญาตพฺพํ. เอตฺถปิ ทานสีลภาวนามยตา, กายวจีมโนกมฺมภาโว จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยถา จ กุสลานํ, เอวํ อกุสลานมฺปิ อารมฺมณกมฺมทฺวารววตฺถานํ, อปุญฺญกิริยวตฺถูสุ โยชนานโย จ วุตฺตานุสาเรน ยถาโยคํ ญาตพฺโพ.

เอวํ อารมฺมณโต, ปุญฺญกิริยวตฺถุโต, กมฺมโต, ทฺวารโต จ อเนกสหสฺสปฺปเภเทสุ เจเตสุ กุสเลสุ อุปฑฺฒานิ ปน ญาณสมฺปยุตฺตานิ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วเสน ปจฺเจกํ จตุพฺพิธานิ, ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ปน อุปฑฺฒานิ วีมํสาธิปติวชฺชิตาธิปติตฺตยวเสน ปจฺเจกํ ติวิธานิ, ตทุภยานิ ปุน หีนตฺติกวเสน ปจฺเจกํ ติวิธานิ, ตานิ ปุน อปริมาเณสุ ปน จกฺกวาเฬสุ ปจฺเจกํ อปริมาเณสุ สตฺเตสุ เอเกกสฺมึ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนโอฬาริกสุขุมตาทีหิ อนนฺเตหิ ปกาเรหิ อุปฺปชฺชนโต อนนฺตาปริมาณานิ โหนฺติ. ตานิ สพฺพานิ สมฺพุทฺโธ อนนฺเตน พุทฺธญาเณน มหาตุลาย ตุลยมาโน วิย, มหาตุมฺเพ ปกฺขิปิตฺวา มินยมาโน วิย สพฺพาการโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา มหากรุณาย กามาวจรฏฺเฐน สริกฺขตาย เอกตฺตํ อุปเนตฺวา, ปุน โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตฏฺเฐน, ญาณสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตฏฺเฐน, อสงฺขาริกสสงฺขาริกฏฺเฐน จ โกฏฺฐาเส กตฺวา เทเสสิ, ยถา ตํ โลกวิทู สตฺถา เทวมนุสฺสานนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อาทิโต ปฏฺฐาย ธมฺมสงฺคณิยา (ธ. ส. ๑), ตทฏฺฐกถาย จ อฏฺฐสาลินิยา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑) สพฺพาการโต ญาตพฺโพติ. เอวํ วิสยาทิปฺปเภทโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

กามาวจรกุสลธมฺมา นิฏฺฐิตา.

รูปาวจรธมฺมา ปน กุสลา ฌานงฺคสมฺปโยคเภทโต ปญฺจวิธา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมชฺฌานิกํ, ตโต วูปสนฺตํ อติกฺกนฺตวิตกฺกํ วิจารปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยชฺฌานิกํ, ตโต วูปสนฺตํ อติกฺกนฺตวิจารํ ปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยชฺฌานิกํ, ตโต วูปสนฺตํ วิรตฺตปีติกํ สุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถชฺฌานิกํ, ตโต วูปสนฺตํ อตฺถงฺคตสุขํ อุเปกฺเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมชฺฌานิกนฺติ. เอวํ สมฺปโยคเภทโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ธมฺมุทฺเทสาทิโต ปน ปฐมชฺฌาเน ตาว กามาวจรปฐมกุสเล วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา วิรติตฺตยํ เสสา ฉตฺตึส ธมฺมา โหนฺติ. ตตฺถ ฉนฺทาทโย จตฺตาโร, กรุณา, มุทิตา จาติ ฉ เยวาปนกา. เสสํ สุญฺญตวารปริโยสานํ สพฺพํ กามาวจรปฐมกุสเล วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ หิ วิรตีนํ อภาโว, สงฺคหวาเร ปญฺจมคฺคงฺคภาโว, ภูมนฺตรวเสน รูปาวจรภาโว จ วิเสโส, เสสํ ตาทิสเมว. ปฐมชฺฌานํ.

ตถา ทุติยชฺฌาเนปิ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส วิตกฺกาภาโว, สงฺคหวาเร จตุกฺกชฺฌานงฺคมคฺคงฺคภาโว จ วิเสโส, เสสํ ปฐมสทิสเมว. ทุติยํ.

ตถา ตติยชฺฌาเนปิ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส วิจาราภาโว, สงฺคหวาเร ติวงฺคิกชฺฌานตา จ วิเสโส, เสสํ ทุติยสทิสเมว. ตติยํ.

ตถา จตุตฺเถ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส ปีติยา อภาโว, โกฏฺฐาสวาเร ทุวงฺคิกชฺฌานภาโว จ วิเสโส, เสสํ ตติยสทิสเมว. จตุตฺถํ.

ตถา ปญฺจเม เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส กรุณามุทิตาทีนํ อภาโว, โสมนสฺสฏฺฐาเน อุเปกฺขาภาโว, โกฏฺฐาสวาเร ฌานินฺทฺริเยสุ อุเปกฺขาฌานงฺคภาโว, อุเปกฺขินฺทฺริยภาโว จ วิเสโส, เสสํ จตุตฺถสมเมว. ปญฺจมํ.

ปทภาชนีเย ปน วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา ทุติยํ, ปีติยา จ วิราคา ตติยํ, โสมนสฺสสฺส จ อตฺถงฺคมา จตุตฺถนฺติ จตุกฺกนโยปิ อาคโต, โส ติกฺขปญฺญานํ เอกปฺปหาเรเนว วิตกฺกวิจารสมติกฺกมสมฺภวโต วุตฺโต. ตตฺถ ทุติยาทีนํ สพฺพโส ปญฺจกนเย ตติยาทิสมตฺตา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว สพฺโพ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ตตฺเถว อนฺโตคธภาโว จาติ. จตุกฺกนโย.

วิสยาทิปฺปเภทโต ปน วินิจฺฉยํ ปญฺจกนเยเนว วกฺขาม, ตทนุสารโต เอว จตุกฺกนยวเสนาปิ สกฺกา ญาตุนฺติ. เอวํ อุปริ โลกุตฺตเรปิ. ปญฺจวิธาปิ เจเต รูปาวจรกุสลธมฺมา กสิณารมฺมณเภทโต ปจฺเจกํ อฏฺฐวิธา โหนฺติ ปถวีกสิณํ อาโปเตโชวาโยนีลปีตโลหิโตทาตกสิณญฺจาติ, อาโลกากาสกสิเณหิ สทฺธึ ทสวิธา โหนฺติ. ปทภาชนีเย (ธ. ส. ๒๐๒) ปน อาโลกกสิณสฺส โอทาตกสิเณน สงฺคหิตตฺตา อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ, อากาสกสิณสฺส ปน อุคฺฆาฏนาสมฺภวโต อนารุปฺปชฺฌานิกตฺตา. ตํ หิ ปุนปฺปุนํ อุคฺฆาฏิยมานมฺปิ อากาสเมว โหติ, ตสฺมา ตตฺถุปฺปนฺนํ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ ภววิเสสาย, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย จ สํวตฺตติ, อภิญฺญาย, วิปสฺสนาย จ ปาทกมฺปิ โหติ, อนารุปฺปตฺตา ปน นิโรธปาทกํ น โหติ. เสสานิ ปน นว กสิณานิ นิโรธปาทกานิปีติ อยเมเตสํ วิเสโส. อานาปานชฺฌานสฺสาปิ ปเนตฺถ วาโยกสิเณ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพติ. กสิณกถา.

เอวํ กสิณวเสน อฏฺฐวิธา เจเต อภิภายตนวเสน ปน ปจฺเจกํ อฏฺฐวิธา โหนฺติ. ภควตา หิ –

‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย…เป… อปฺปมาณานิ. ตานิ อภิภุยฺย …เป… ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ…เป… อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ สุวิสุทฺธํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาต’’นฺติ (ธ. ส. ๒๑๑ อาทโย) –

อฏฺฐ อภิภายตนานิ เทสิตานิ, ตานิ จ กสิเณเสฺวว อภิภวิตฺวา สมาปชฺชนวเสน ฌานุปฺปตฺติวิเสสโต, อนารมฺมณวิเสสโต. ตตฺถ หิ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป กสิณวเสน ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโตว. พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธา อฏฺฐ กสิณรูปานิ ปริกมฺมวเสน เจว อปฺปนาวเสน จ ปสฺสติ. ปริตฺตานีติ ขุทฺทกปริมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ปสฺสนฺโต จ สมฺปนฺนคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ อตฺถี’’ติ สงฺกฑฺฒิตฺวา สพฺพํ เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมว ญาณุตฺตริโก ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ อภิภวิตฺวา สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺมา ตํ ฌานํ ‘‘อภิภายตน’’นฺติ วุจฺจติ. อปฺปมาณานีติ มหนฺตานิ. ตานิ อภิภุยฺยาติ มหคฺฆโส เอกํ ภตฺตปาตึ ลภิตฺวา วิย ญาณุตฺตโร อปฺปมาณํ ลภิตฺวา ‘‘เอตํ วา โหตุ อญฺญํ วา, กิเมตฺถ สมาปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อปฺปนํ นิพฺพตฺเตติ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานิ. ปริสุทฺธานิ หิ นีลาทีนิ, อปริสุทฺธานิ จ สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ อิธ อธิปฺเปตานิ, เอตานิปิ ‘‘สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตอปฺปมาณวเสเนว อภิภายตนานี’’ติ อาคมฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฏ. ๒.๑๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๔๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๘.๖๕) วณฺณิตานิ. วณฺณาโภคสฺส หิ อตฺถิตาย ปุริมานิ อภิภายตนานิ วณฺณาโภครหิตสหิตตาย เอตฺถ เกวลโต วิเสสสพฺภาวา จตุธา วุตฺตานิ, นีลาทีนิ ปน จตฺตาริ สุวิสุทฺธวณฺณวเสน สุขาโรหตาย ญาณุตฺตริโก อภิภวิตฺวา อปฺปนํ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺมา อารมฺมณวิเสสาภาเวปิ ฌานุปฺปตฺติวิเสสโต อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ อภิภายตนานํ วเสน ปจฺเจกํ อฏฺฐวิธา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. อภิภายตนกถา.

ตานิ ปุน ยถา จ อภิภายตนวเสน, เอวํ วิโมกฺขวเสนาปิ ปจฺเจกํ ติวิธา โหนฺติ. ภควตา หิ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ, อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ, สุภนฺเตฺวว อธิมุตฺโต โหตี’’ติ (ธ. ส. ๒๔๐ อาทโย; ที. นิ. ๓.๓๓๙, ๓๕๘; อ. นิ. ๘.๖๖) ตโย วิโมกฺขา เทสิตา. เต จ กสิเณเสฺวว อธิมุจฺจนวเสน ฌานุปฺปตฺติวิเสสโต, ภาวนารมฺมณวิเสสโต กิมิทํ อธิมุจฺจนํ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุจฺจนํ, อารมฺมเณสุ จ สุฏฺฐุ อภิรติ, ปิตุ มาตุ องฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ รูปีติ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ นาม, ตทสฺส อตฺถีติ รูปี. อชฺฌตฺตมฺปิ หิ เกสาทีสุ นีลํ, เมทาทีสุ ปีตํ, มํสาทีสุ โลหิตํ, ทนฺตาทีสุ โอทาตญฺจ วณฺณกสิณวเสน อาภุชิตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส รูปชฺฌานานิ, กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา จ อรูปชฺฌานานิ อุปฺปชฺชนฺเตว. รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทิรูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ, อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธวตฺถุเกสุ กสิเณสุ ฌานปฺปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโน, อิมินา พหิทฺธา ปฏิลทฺธชฺฌานตา ทสฺสิตา. สุภนฺเตฺวว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทิวณฺณกสิเณสุ ‘‘สุภ’’นฺติ อธิมุตฺติวเสน ปฏิลทฺธชฺฌานตา ทสฺสิตา. เอวํ อารมฺมณวิเสสาภาเวปิ อธิมุตฺติวเสน ฌานุปฺปตฺติวิเสสโต อิเมสํ ติณฺณํ วิโมกฺขานํ วเสน ปจฺเจกํ ติวิธา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. วิโมกฺขกถา.

ยถา จ วิโมกฺขโต, เอวํ ปฏิปทาเภทโต ปจฺเจกํ จตุพฺพิธา โหนฺติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญนฺติ. ตตฺถ ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว อุปจารํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา ฌานภาวนา ‘‘ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. สา เอกจฺจสฺส ทุกฺขา นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมสมุทาจารคหนตาย อสุขเสวนา โหติ, เอกจฺจสฺส ตทภาวโต สุขา. อุปจารโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อปฺปนา, ตาว ปวตฺตา ปญฺญา ‘‘อภิญฺญา’’ติ วุจฺจติ. สา เอกจฺจสฺส ทนฺธา อสีฆปฺปวตฺตินี, เอกจฺจสฺส ขิปฺปา. อสปฺปายเสวิโน ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา, สปฺปายเสวิโน สุขา ปฏิปทา โหติ ขิปฺปา จ อภิญฺญา. ปุพฺพาปรกาเลสุ สปฺปายาสปฺปายเสวนวเสน โวมิสฺสตา จ เวทิตพฺพา. ตถา ปลิโพธุปจฺเฉทาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ อสมฺปาเทนฺตสฺส ปฏิปทา ทุกฺขา, สมฺปาเทนฺตสฺส สุขา ปฏิปทา. อปฺปนาโกสลฺลํ อสมฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธาภิญฺญา, สมฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปา. กิเลสินฺทฺริยานํ วา ติกฺขมุทุตาย ปฐมา, วิปริยาเยน จตุตฺถา, โวมิสฺสตาย มชฺฌิมา เทฺวติ เวทิตพฺพา. ตณฺหาวิชฺชาภิภวนานภิภวนวเสน วา สมถวิปสฺสนาสุ กตาธิการากตาธิการตาวเสน วาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ปฐมชฺฌานาทิอาคมนวเสนาปิ ทุติยาทีนํ ปฏิปทาภิญฺญาเภโท โหติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปฏิปทาวเสน ปจฺเจกํ จตุพฺพิธา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ปฏิปทากถา.

ยถา จ ปฏิปทาหิ, เอวํ อารมฺมณเภทโตปิ ปจฺเจกํ จตุพฺพิธา โหนฺติ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณนฺติ. ตตฺถ ยํ อปฺปคุณํ, อุปริชฺฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อิทํ ปริตฺตํ. ยํ ปน อวฑฺฒิเต อารมฺมเณ ปวตฺตํ, ตํ ปริตฺตํ อารมฺมณํ อสฺสาติ ปริตฺตารมฺมณํ. วิปริยายโต อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ. ตทุภยโวมิสฺสตาย มชฺเฌ อิตรทฺวยํ เวทิตพฺพํ. เอวํ อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. อารมฺมณกถา.

ยถา จ ปฏิปทารมฺมเณหิ, เอวํ อธิปตีนํ วเสน ปจฺเจกํ จตุพฺพิธตา, หีนตฺติกวเสน ปุน ติวิธตา จ โยเชตฺวา เวทิตพฺพา.

ทสกสิณมูลวิภาคกถา นิฏฺฐิตา.

ยถา กสิณมูเลสุ, เอวํ พฺรหฺมวิหารมูเลสุปิ ยถาโยคํ วิภาโค เวทิตพฺโพ – เมตฺตากรุณามุทิตาวเสน หิ อาทิโต จตฺตาริ ฌานานิ ปจฺเจกํ ติวิธา โหนฺติ เมตฺตาสหคตํ, กรุณาสหคตํ, มุทิตาสหคตนฺติ. ปญฺจมชฺฌานํ ปน อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารวเสน เอกวิธํ อุเปกฺขาสหคตนฺติ. ปุริเมสุ หิ ตีสุ ปญฺจมชฺฌานํ นุปฺปชฺชติ. กสฺมา? โสมนสฺสาวิปฺปโยคโต, โสมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทวิหึสารตีนํ ยถากฺกมํ นิสฺสรณตฺตา, ปจฺฉิเม จ ติกจตุกฺกชฺฌานํ นุปฺปชฺชติ. กสฺมา? อุเปกฺขาเวทนาสมฺปโยคโต, ตสฺสา จ ปฏิฆานุนยนิสฺสรณโต มชฺฌตฺตากาเรน ปวตฺติโต, ตานิ ปุน ปฏิปทารมฺมณาธิปติหีนตฺติกเภเทหิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ อปฺปสตฺตารมฺมณวเสน ปริตฺตารมฺมณตา, พหุสตฺตารมฺมณวเสน อปฺปมาณารมฺมณตา จ เอกสฺมึ สตฺเต อปฺปนํ ปาเปตฺวา อนุกฺกเมน เอกาวาสเอกวีถิคามาทิคตสตฺเตสุ ปาปนวเสน วฑฺฒนา จ เวทิตพฺพา. ธมฺมุทฺเทเส ปเนตฺถ กรุณาสหคเต มุทิตาวิรหิตา ปญฺจตึส ธมฺมา, เตสุ ฉนฺทาทโย จตฺตาโร, กรุณา จาติ ปญฺเจว เยวาปนกา, กรุณา จ นิยตาติ เวทิตพฺพา. เอวํ มุทิตาสหคเตปิ. เกวลํ กรุณาวิรหิตา มุทิตา นิยตา ปวตฺตาติ อยเมตฺถ วิเสโส. อวเสสพฺรหฺมวิหารทฺวเย, ปน กสิณาสุภาทีสุ จ สพฺพตฺถ กรุณามุทิตาวิรหิตา จ จตุตฺตึส ธมฺมา, ตตฺถ จ ฉนฺทาทโย จตฺตาโรว เยวาปนกา เวทิตพฺพาติ. พฺรหฺมวิหารมูลวิภาคกถา.

อสุภเภทโต ปน ปฐมชฺฌานเมเวกํ ทสวิธํ โหติ อุทฺธุมาตกสญฺญาสหคตํ วินีลกวิปุพฺพกวิจฺฉิทฺทกวิกฺขายิตกวิกฺขิตฺตกหตวิกฺขิตฺตกโลหิตกปุฬวกอฏฺฐิกสญฺญาสหคตนฺติ, ทสวิเธปิ เจตสฺมึ อสุเภ ปฏิกูลตฺตา, ทุพฺพลตฺตา จ วิตกฺกพเลเนว ฌานํ ติฏฺฐติ, น วินา วิตกฺเกน สีฆโสตาย นทิยา อริตฺตพเลเนว นาวา วิย, ตสฺมา ปฐมชฺฌานเมเวตฺถ อุปฺปชฺชติ, สมถวิปสฺสนาทิอานิสํสทสฺสาวิตาย, ปเนตฺถ นีวรณปฺปหาเนน จ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ พหุเวตนลาภทสฺสเนน ปุปฺผฉฑฺฑกสฺส คูถราสิมฺหิ วิย, อุปสนฺตพฺยาธิทุกฺขสฺส จ โรคิโน วมนวิเรจนปฺปวตฺติยํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ทสวิธมฺปิ ปฐมชฺฌานํ ปฏิปทารมฺมณาธิปติหีนตฺติกวเสน ปจฺเจกํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อสุภารมฺมณสฺส อวฑฺฒนียตาย ขุทฺทเก อุทฺธุมาตกาทิฏฺฐาเน อุปฺปนฺนํ นิมิตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, มหนฺเต อปฺปมาณารมฺมณํ เวทิตพฺพํ. เอเตสุ ปน ทสสุ อสุเภสุ สามญฺญโต ทฺวตฺตึสาการวเสน, นวสิวถิกปพฺพวเสน จ ปวตฺตา กายคตาสติ สงฺคหิตา, วณฺณกสิเณสุ จ เกสาทีนํ โกฏฺฐาสานํ นีลาทิวณฺณารมฺมณา, จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน อุปฺปนฺนา กายคตาสติ จ สงฺคหิตา. ปทภาชนีเย วิสุํ น วุตฺตา, ตสฺมา เตสํ วเสนาปิ วิภาโค เวทิตพฺโพ. อสุภมูลวิภาคกถา.

เอวํ อารมฺมณาทิเภทโต จ ภินฺนานํ รูปาวจรกุสลธมฺมานํ กาลเทสาทิเภเทน อนนฺตตา, ภควตา จ เอกตฺตํ อุปเนตฺวา เทสิตภาโว, วิตฺถารนยาติเทโส จ กามาวจรกุสเล วุตฺตานุสาเรน ยถานุรูปํ ญาตพฺโพ. อิโต ปรํ อรูปาวจราทีสุปิ วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม. เอวํ วิสยาทิปฺปเภทโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

รูปาวจรกุสลธมฺมา นิฏฺฐิตา.

อรูปาวจรา ปน กุสลธมฺมา สมฺปโยคโต น ภินฺนา, สพฺเพปิ อุเปกฺเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตาว, ธมฺมุทฺเทสาทิโตปิ สพฺพโส รูปาวจรปญฺจมชฺฌานสทิสา. อรูปาวจรภาโว เอว เหตฺถ วิเสโส. วิสยาทิปฺปเภทโตติ เอตฺถ ปน อารมฺมณโต เต จตุพฺพิธา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ. ตตฺถ หิ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ ปวตฺตํ ปฐมํ, ตสฺมึ ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ ปวตฺตํ ทุติยํ, ตสฺส ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺส อภาเว ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปวตฺตํ ตติยํ, ตสฺมึ ตติเย ‘‘สนฺตเมตํ ปณีตเมต’’นฺติ ปวตฺตํ จตุตฺถํ. ปุริมปุริเมหิ ปจฺฉิมปจฺฉิมํ สนฺตสนฺตตรสนฺตตมนฺติ จ เวทิตพฺพํ.

นนุ รูปาวจเรสุ วิตกฺกาทิองฺคสมติกฺกมโต อุปรูปริฌานานํ สนฺตตราทิภาโว วุตฺโต, องฺคาติกฺกมรหิเตสุ ปน อารุปฺเปสุ กถนฺติ? อารมฺมณาติกฺกมโต. เอเตสุ หิ กสิณรูปสมติกฺกมโต ปฐมํ ฌานํ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานโต สนฺตํ, ตโตปิ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาติกฺกมโต ทุติยํ, ตโตปิ อากาเส ปวตฺตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยํ, ตโตปิ อากาเส ปวตฺตวิญฺญาณสฺส สมติกฺกมโต จตุตฺถนฺติ. เอวํ องฺคสมตฺเตปิ ถูลถูลาติกฺกเมน สุขุมสุขุมารมฺมณตาย อุปรูปริชฺฌานานํ สนฺตตราทิภาโว เวทิตพฺโพ สมายามวิตฺถารานมฺปิ วตฺถานํ สุตฺตสุขุมตราทิภาโว วิย. นนุ อภาวารมฺมณตาย ตติยารุปฺปํ สนฺตปณีตโต มนสิ กโรนฺตสฺส จตุตฺถารุปฺปสฺส กถํ ตตฺถ นิกนฺติปริยาทานํ, กถํ จ สมติกฺกโม วา โหตีติ? อสมาปชฺชิตุกามตาย, สา จ อตฺตโน สนฺตปณีตตาย. ยถา หิ ราชา ทนฺตการาทิสิปฺปิกานํ อติสุขุมมนาปสิปฺปํ ทิสฺวา ‘‘เฉกา วติเม อาจริยา’’ติ เตสํ เฉกตาย ตุสฺสนฺโตปิ น ตํ สิปฺปิกภาวํ ปตฺเถติ, ตํ สมติกฺกมฺม ราชภาเว เอว ติฏฺฐติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธานมฺเปเตสํ ปุน ปฏิปทารมฺมณาธิปติหีนตฺติกเภเทหิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปจฺเจกํ เภโท เวทิตพฺโพ.

เอตฺถ จ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานนิกนฺติ ปริยาทานทุกฺขตาย ปฐมารุปฺปสฺส, ปฐมารุปฺปาทินิกนฺติปริยาทานทุกฺขตาย ทุติยารุปฺปาทีนญฺจ ทุกฺขปฏิปทตา, ปริยาทิณฺณนิกนฺติกสฺส ตทปฺปนาปริวาสทนฺธตาย ทนฺธาภิญฺญตา, วิปริยาเยน อิตรา จ เวทิตพฺพา. ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏิมากาสมูลกานํ ปน จตุนฺนํ ปริตฺตารมฺมณตา, วิปริยายานํ อปฺปมาณารมฺมณตา เวทิตพฺพา. รูปารูปาวจรา ปเนตฺถ อธิปติสหิตาว อุปฺปชฺชนฺติ, น วินา อธิปตีหิ. กามาวจรา ตุ อธิปติรหิตาปิ อุปฺปชฺชนฺติ, เต จ อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปตีติ เทฺวปิ ลพฺภนฺติ. รูปารูปาวจรา ปน สหชาตาธิปติเมว, เนตรํ. ตตฺถ จ ฉนฺทาธิปตินา สหชาตา ธมฺมา ฉนฺทาธิปเตยฺยา, ฉนฺโท ปน อธิปติ เอว, น ฉนฺทาธิปเตยฺโย. อิตเร ปน อธิปเตยฺยาว, นาธิปตโย อญฺญสฺส อตฺตนา สหชาตสฺส ฉนฺทสฺส, อิตเรสญฺจ อธิปติยตฺถสฺส อภาวา. เอกสฺมึ หิ จิตฺตุปฺปาเท ฉนฺทาทีสุ จตูสุปิ วิชฺชมาเนสุ ยถาปจฺจยํ สหชาตาธิปติ เอโกว ลพฺภติ. เอวํ วีริยาธิปติยาทีสุปิ ยถานุรูปํ ญาตพฺพํ. เอวํ วิสยาทิปฺปเภทโต วินิจฺฉโย ญาตพฺโพ.

อรูปาวจรกุสลธมฺมา นิฏฺฐิตา.

โลกุตฺตรา ปน กุสลา มคฺคสมฺปโยคเภทโต จตุพฺพิธา. เสยฺยถิทํ – โสตาปตฺติมคฺคสมฺปยุตฺตํ สกทาคามิมคฺคสมฺปยุตฺตํ อนาคามิมคฺคสมฺปยุตฺตํ อรหตฺตมคฺคสมฺปยุตฺตนฺติ. นนุ จตูสุปิ เจเตสุ มคฺคสมฺปโยโค สมาโน อฏฺฐนฺนมฺปิ มคฺคงฺคานํ สพฺพตฺถ อุปฺปตฺติโต กถํ ตตฺถ เภโทติ? อนุสยปฺปหานสงฺขาตสฺส มคฺคกิจฺจสฺส เภทโต. อนุสเย มาเรนฺโต คจฺฉตีติ หิ มคฺโค. มคฺคา หิ ยถาสกํ อนุสเย ปชหนฺติ เอว, นิมิตฺตา วุฏฺฐหนฺติ, ปวตฺตญฺจ ฉินฺทนฺติ นามาติ วุจฺจนฺติ. นิมิตฺตนฺติ จ ปญฺจกฺขนฺธา, ปวตฺตนฺติปิ เต เอว. ตํ ทุวิธํ อุปาทินฺนกํ, อนุปาทินฺนกญฺจ.

ตตฺถปิ โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐานุสยํ, วิจิกิจฺฉานุสยํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส, ตํสหชาตานิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ, วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตญฺจาติ ปญฺจากุสลจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, สมุคฺฆาเตนฺโต จ อปายภวโต เจว สุคติภวโต จ ฐเปตฺวา สตฺต ภเว ตทวเสสโต วุฏฺฐาติ. ตตฺถ ยเทตํ ปฐมมคฺคานุปฺปตฺติยํ อุปฺปชฺชมานารหํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตปญฺจจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ, ตํ รูปกฺขนฺโธ, ตานิ ปญฺจ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนาทโย อิตเร ตโย ขนฺธา. อิเม อนุปาทินฺนปญฺจกฺขนฺธา อนุปาทินฺนนิมิตฺตํ, อนุปาทินฺนปฺปวตฺตํ นาม. ตโต ปฐมมคฺโค วุฏฺฐาติ, ตํ ฉินฺทติ นาม. ยเทตํ อปายภเว, สุคติยญฺจ ฐเปตฺวา สตฺต ภเว ตทวเสเส จ ปฐมมคฺคานุปฺปตฺติยํ อายตึ อุปฺปชฺชมานารหํ กมฺมชกฺขนฺธปญฺจกํ, ตํ อุปาทินฺนนิมิตฺตํ, อุปาทินฺนปฺปวตฺตํ นาม. ตโต ปฐมมคฺโค วุฏฺฐาติ, ตญฺจ ฉินฺทติ นาม. ตโตว ปฐมมคฺโค อนุสยํ ปชหนฺโตว นิมิตฺตา วุฏฺฐหติ, ปวตฺตญฺจ ฉินฺทติ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อิตรมคฺเคสุปิ อุปาทินฺนานุปาทินฺนนิมิตฺตปฺปวตฺตํ วุฏฺฐานํ ฉินฺทนํ ยถานุรูปํ ญาตพฺพํ.

สกทาคามิมคฺโค ปน โอฬาริกกามราคานุสยํ, ปฏิฆานุสยํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส, ตํสหชาตานิ จ ตถา ปวตฺตานิ จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ, เทฺว จ โทมนสฺสสหคตานีติ ฉ อกุสลจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, สมุคฺฆาเตนฺโต จ กามสุคติโต ฐเปตฺวา เอกภวํ ตทวเสสโต วุฏฺฐาติ, ปตนุภูตาว ตํสมงฺคิโน กามราคพฺยาปาทา อธิมตฺตา, เต จ กทาจิ วิรฬาว อุปฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อนาคามิมคฺโคปิ ตาเนว ตนุสหคตกามราคปฺปฏิฆานุสยวเสน อุปฺปนฺนานิ ฉ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, สมุคฺฆาเตนฺโต จ กามภวโต วุฏฺฐาติ. อรหตฺตมคฺโค ปน รูปราคอรูปราคมานาวิชฺชานุสเย, อุทฺธจฺจํ, ตเทกฏฺเฐ สพฺเพ กิเลเส จ ตํสหชาตานิ จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ, อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจากุสลจิตฺตานิ จ อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ, สมุคฺฆาเตนฺโต จ รูปารูปโต, สพฺพภวโตปิ วุฏฺฐาติ. เสสํ ปฐมมคฺเค วุตฺตานุสารโต เวทิตพฺพํ. เอวํ อนุสยปฺปหานสงฺขาตกิจฺจเภทโต จตุนฺนํ มคฺคานํ เภโท เวทิตพฺโพ.

ตเทวํ มคฺคสมฺปโยคเภทโต จตุพฺพิธํ, ปุน ฌานงฺคสมฺปโยคเภทโต ปจฺเจกํ ปญฺจวิธา โหนฺติ. กถํ? ปฐมมคฺคสมฺปยุตฺตํ ตาว วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมชฺฌานิกํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยชฺฌานิกํ, ปีติสุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยชฺฌานิกํ, สุเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถชฺฌานิกํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมชฺฌานิกญฺจาติ ปญฺจวิธํ โหติ. เอวํ ทุติยมคฺคาทิสมฺปยุตฺตา จาติ วีสติวิธา โหนฺติ, เอตฺถ จ จตุกฺกนยวเสน โสฬสวิธตาปิ โยเชตพฺพา. กึ ปเนตฺถ เอวํ ฌานงฺคโยคเภทสฺส นิยามกํ การณนฺติ? สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ตสฺมึ หิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาภูเต โสมนสฺสสหคเต อริยมคฺคา ปญฺจมชฺฌานิกา น อุปฺปชฺชนฺติ, โสมนสฺสสหคตา จตุกฺกชฺฌานิกาว อุปฺปชฺชนฺติ, อุเปกฺขาสหคเต จ จตุกฺกชฺฌานิกา น อุปฺปชฺชนฺติ, อุเปกฺขาสหคตา ปญฺจมชฺฌานิกาว อุปฺปชฺชนฺติ.

นนุ เจตฺถ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตตฺตา จตุกฺกปญฺจมชฺฌานิกานํ โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตภาวสฺส นิยามกเหตุ, วิตกฺกาทิองฺคสมติกฺกมโต ปน เนสํ ทุติยาทิชฺฌานภาวสฺส นิยามเกน อญฺเญน ภวิตพฺพํ. น หิ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ วิตกฺกาทิวิกลํ อุปฺปชฺชติ. เยน ตํ นิยามกํ ภเวยฺย, กึ ตํ นิยามกการณนฺติ? ปาทกชฺฌานํ, สมฺมสิตชฺฌานํ วา. รูปารูปาวจเรสุ หิ ยํ ยํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตตุฏฺฐาย เย เกจิ ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เย มคฺเค อุปฺปาเทติ, เต สพฺเพ ตํตํฌานสทิสาว โหนฺติ. ยํ ยํ วา ปน ฌานํ, ตํสมฺปยุตฺเต จ อนิจฺจาทิโต วิปสฺสิตฺวา เย เย มคฺเค อุปฺปาเทติ, เต จ ตํตํฌานสทิสาว โหนฺติ ภูมิวณฺณสทิสวณฺณา โคธา วิย. ตตฺถ จ สุกฺขวิปสฺสกสฺส อุปฺปนฺนมคฺคาปิ, สมาปตฺติลาภินา ฌานํ ปาทกํ อกตฺวา อสมฺมสิตฺวาว อุปฺปาทิตมคฺคาปิ ปฐมชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา ตํ ตํ วา สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺคาปิ สพฺเพ เอกสทิสา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ. น หิ โลกุตฺตรมคฺโค อปฺปนํ อปฺปตฺโต นาม อตฺถิ. ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ ปาทกานิ กตฺวา วา ตตฺถ คเต ธมฺเม สมฺมสิตฺวา วา อุปฺปาทิตมคฺคา ยถากฺกมํ จตุรงฺคิกา, ติวงฺคิกา, ทุวงฺคิกา จ โหนฺติ. ปญฺจมชฺฌานํ, ปน อารุปฺปชฺฌานานิ จ ปาทกํ กตฺวา วา ตตฺถ คเต ธมฺเม สมฺมสิตฺวา วา อุปฺปาทิตมคฺคา อุเปกฺเขกคฺคตาวเสน ทุวงฺคิกาว โหนฺติ. เอเตสญฺจ ปญฺจนฺนํ ฌานิกานมฺปิ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาปิ โหติ อุเปกฺขาสหคตาปิ, วุฏฺฐานคามินี ปน วิปสฺสนา จตุกฺกชฺฌานิกานํ โสมนสฺสสหคตา โหติ. ปญฺจมชฺฌานิกานํ ปน อุเปกฺขาสหคตาวาติ ตเทว ปาทกชฺฌานํ, สมฺมสิตชฺฌานํ วา นิยามกการณนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สมฺปโยคโต วินิจฺฉโย.

ธมฺมุทฺเทสาทิโต ปน ปฐมชฺฌานิเกสุ ตาว จตูสุ กามาวจรปฐมกุสเล วุตฺตธมฺเมสุ ฐเปตฺวา กรุณามุทิตา สตฺตตึส ธมฺมา โหนฺติ. วิรติโย ปเนตฺถ นิยตา, ปาฬิยญฺจ (ธ. ส. ๒๗๗) รูเปน นิทฺทิฏฺฐา, ฉนฺทาทโย จ จตฺตาโร เยวาปนกาติ เวทิตพฺพา.

สงฺคหวาเร ปน โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ ปุพฺเพ สงฺคหิตาวเสสานํ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทโพชฺฌงฺคานํ วเสน อติเรกา จตฺตาโร สงฺคหา เวทิตพฺพา. ปฐมชฺฌานิกมคฺคสมฺปยุตฺเตสุ หิ ธมฺเมสุ สติ อุปฏฺฐานฏฺเฐน สติปฏฺฐานํ, สา วิสยเภเทน จตุพฺพิธา, อิตเร อสฺสติปฏฺฐานาติ สพฺเพว เต ทฺวิธา โหนฺติ. ตถา วีริยํ ปทหนฏฺเฐน สมฺมปฺปธานํ, ตํ กิจฺจเภเทน จตุพฺพิธํ, อิตเร อสมฺมปฺปธานาติ. ตถา ฉนฺโท วีริยํ จิตฺตํ อโมโหติ จตฺตาโร ธมฺมา อิชฺฌนกฏฺเฐน ยถากฺกมํ ‘‘ฉนฺทิทฺธิปาโท วีริยจิตฺตวีมํสิทฺธิปาโท’’ติ นาเมน ‘‘อิทฺธิปาทา’’ติ วุจฺจนฺติ, อิตเร ‘‘อนิทฺธิปาทา’’ติ. ตถา สติ อโมโห วีริยํ ปีติ ปสฺสทฺธิ สมาธิ ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ อิเม สตฺต ธมฺมา พุชฺฌนฏฺเฐน ยถากฺกมํ ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ วุจฺจนฺติ, อิตเร อโพชฺฌงฺคาติ เอวํ จตฺตาโร สงฺคหา.

เสสํ สพฺพํ ลกฺขณาทิโต ปฏฺฐาย สุญฺญตวารปริโยสานํ กามาวจรปฐมกุสเล วุตฺตสทิสเมว, เกวลํ ปน มคฺคงฺคสงฺคเห ‘‘อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (ธ. ส. ๓๓๗) ปทภาชนีเย สรูเปเนว นิทฺทิฏฺฐํ, อินฺทฺริยสงฺคเห ปญฺญินฺทฺริยฏฺฐาเน ปฐมมคฺคสฺส อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ คเหตฺวา อิตรมคฺคานํ อญฺญินฺทฺริยํ คเหตฺวาว อฏฺฐินฺทฺริยนฺติ อฏฺฐินฺทฺริยตา, สพฺพตฺถ โลกุตฺตรตา จ วิเสโส, เสสํ ตาทิสเมว. ปฐมชฺฌานิกา จตฺตาโร มคฺคา.

ตถา ทุติยชฺฌานิเกสุปิ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส วิตกฺกาภาโว, สงฺคหวาเร จตุรงฺคชฺฌานตา, สตฺตงฺคมคฺคตา จ วิเสโส, เสสํ ปฐมชฺฌานิกสทิสเมว. ทุติยชฺฌานิกมคฺคา.

ตถา ตติยชฺฌานิเกสุปิ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส วิจาราภาโว, สงฺคหวาเร ติวงฺคิกชฺฌานตา จ วิเสโส, เสสํ ทุติยชฺฌานิกสทิสเมว. ตติยชฺฌานิกมคฺคา.

ตถา จตุตฺถชฺฌานิเกสุปิ เกวลํ ธมฺมุทฺเทเส ปีติยา อภาโว, โกฏฺฐาสวาเร ทุวงฺคิกชฺฌานตา, ฉฬงฺคิกโพชฺฌงฺคตา จ วิเสโส, เสสํ ตติยชฺฌานิกสทิสเมว. จตุตฺถชฺฌานิกมคฺคา.

ตถา ปญฺจมชฺฌานิเกสุปิ เกวลํ สพฺพตฺถ เวทนาปริวตฺตนเมว วิเสโส, เสสํ จตุตฺถชฺฌานิกสทิสเมว. ปญฺจมชฺฌานิกมคฺคา. เอวํ ธมฺมุทฺเทสาทิโต วินิจฺฉโย.