อภิธมฺมทุกมาติกตฺถวณฺณนา

ทุกมาติกาย ปน เหฏฺฐา อนาคตปทตฺถวณฺณนํเยว กริสฺสาม. เหตุโคจฺฉเก ตาว เหตู ธมฺมาติ เอตฺถ เหตุเหตุ ปจฺจยเหตุ อุตฺตมเหตุ สาธารณเหตูติ จตุพฺพิธา เหตู. ตตฺถ อโลภาทโย ฉ ธมฺมา เหตุเหตู นาม, อุปาทารูปาทีนํ มหาภูตาทโย ปจฺจยเหตู นาม, วิปากุปฺปตฺติยํ กุสลากุสลํ, อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณญฺจ อุตฺตมเหตู นาม, สงฺขาราทีนํ อวิชฺชาทโย สาธารณเหตู นาม. อิธ ปน เหตุเหตุ อธิปฺเปโต. เหตู ธมฺมาติ มูลฏฺเฐน เหตุสงฺขาตา ธมฺมา, ‘‘เหตุธมฺมา’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. น เหตูติ เตสญฺเญว ปฏิกฺเขปวจนํ.

ตตฺถ อโลโภ อโทโส อโมโหติ กุสลาพฺยากตา ตโย, โลโภ โทโส โมโหติ อกุสลา ตโย จาติ อิเม ฉ ธมฺมา เหตู นาม. อิเม ฐเปตฺวา อวเสสา เจตสิกา, สพฺพานิ จ จิตฺตานิ, รูปนิพฺพานานิ จาติ อิเม ธมฺมา น เหตู นาม, อิทญฺจ นิปฺปเทสทุกนฺติ เวทิตพฺพํ. เหตุทุกํ ปฐมํ.

สมฺปโยคโต ปวตฺเตน สห เหตุนาติ สเหตุกา. ตเถว ปวตฺโต นตฺถิ เอเตสํ เหตูติ อเหตุกา.

ตตฺถ อเหตุกจิตฺตวชฺชิตานิ เอกสตฺตติ จิตฺตานิ สเหตุกา นาม. เตสุ เทฺว โมหมูลานิ โมเหเนว สเหตุกานิ, อฏฺฐ โลภมูลานิ โลภโมเหหิ ทฺวีหิ, เทฺว โทสมูลานิ โทสโมเหหิ, ทฺวาทส ญาณวิปฺปยุตฺตกุสลาพฺยากตานิ อโลภาโทเสหิ, เสสานิ สตฺตจตฺตาลีส อโลภาทีหิ ตีหิปิ สเหตุกานีติ, โมหมูเลสุ ปน โมโห, ทฺวิปญฺจวิญฺญาณํ, มโนธาตุ, สนฺตีรณตฺตยํ, โวฏฺฐพฺพนํ, หสิตุปฺปาทกานิ อฏฺฐารส จิตฺตานิ, รูปนิพฺพานานิ จาติ อิเม ธมฺมา อเหตุกา นาม. เจตสิเกสุ ปน โลภโทสา, วิจิกิจฺฉา จ โมเหเนว สเหตุกา, ทิฏฺฐิมาโน โลภโมเหหิ ทฺวีหิ, อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ โทสโมเหหิ, โมโห ปน สิยา โลเภน, สิยา โทเสนาติ ทฺวีหิ สเหตุโกปิ โมหมูเลสุ อเหตุโกปิ, ถินมิทฺธานิ สิยา โลภโมเหหิ, สิยา โทสโมเหหีติ ตีหิปิ สเหตุกานิ, อหิริกาโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจานิ ตถา จ เกวลโมเหน จ, อโมโห ปน อโลภาโทเสเหว ทฺวีหิ, อโลโภ สิยา อโทสาโมเหหิ, สิยา อโทเสนาติ ทฺวีหิ, อโทโส สิยา อโลภาโมเหหิ, สิยา อโลเภนาติ ทฺวีหิ, เสสา ปน ทฺวาวีสติ กุสลาพฺยากตา สิยา ตีหิ, สิยา ทฺวีหิปิ เหตูหิ สเหตุกา, ฉนฺโท ปน ยถาโยคํ ตีหิ, ปีติโทสวชฺชิเตหิ ปญฺจหิ สิยา สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ, เสสา เอกาทส ติชาติกา ฉหิ เหตูหิ สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ, เวทนา เจตฺถ โทมนสฺสภูตา ทฺวิเหตุกาว, โสมนสฺสอุเปกฺขา ยถาโยคํ โทสวชฺชิเตหิ ปญฺจหิ สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ, สุขทุกฺขภูตา อเหตุกาว, อิทญฺจ นิปฺปเทสทุกนฺติ. ทุติยํ.

เอกุปฺปาทาทิตาย เหตุนา สมฺปยุตฺตาติ เหตุสมฺปยุตฺตา. เหตุนา วิปฺปยุตฺตาติ เหตุวิปฺปยุตฺตา. อยํ เหตุสมฺปยุตฺตทุโก อนนฺตเร วุตฺตสเหตุกทุเกน อตฺถโต นินฺนานากรโณ. สเหตุกทุโก เอว หิ ภควตา เทสนาวิลาเสน, ตถา พุชฺฌนกปุคฺคลานํ วา อชฺฌาสยวเสน เหตุสมฺปยุตฺตทุกภาเวนาปิ วุตฺโต. เอวํ อุปริปิ สมานตฺถทุกานํ วจเน การณํ เวทิตพฺพํ. ตติยํ.

จตุตฺถาทโย ปน ยสฺมา ปฐมทุกทุติยตติยทุเกสุ ปฐมปเทน โยเชตฺวา เทฺว ทุกา, ปฐมทุเก จ ปจฺฉิมปทํ ทุติยทุเกน โยเชตฺวา เอกํ ทุกนฺติ ตโย ทุกา เทสิตา, ตสฺมา เตสํ ปทตฺโถ วุตฺตนโยว.

ตตฺถ จ ยเถว ‘‘เหตู เจว ธมฺมา สเหตุกา จ, สเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ อยํ ทุโก สมฺภวติ, ตถา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จ, อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติ อยมฺปิ สมฺภวติ. อิมินา นเยน เหตุสมฺปยุตฺตทุเกน โยชนายปิ เอโก ลพฺภติ. ยถา จ ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ, อเหตุกาปี’’ติ อยํ ลพฺภติ, ตถา ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ, อเหตุกาปี’’ติ อยมฺปิ. ยถา เจตฺถ สเหตุกทุเก เทฺว ทุกา, เอวํ เหตุสมฺปยุตฺตทุเกปิ ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ, เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ จ ‘‘เหตู โข ปน ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ, เหตุวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ จ เทฺว ทุกา ลพฺภนฺตีติ อปเรปิ ปญฺจ ทุกา เหตุโคจฺฉเก โยเชตุํ สกฺกา. เต ปน ภควตา วุตฺตานุสาเรเนว สกฺกา ญาตุนฺติ ฉสุ เอว สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ เย ตาว เอกสฺมึ จิตฺเต เทฺว ตโย เหตู เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, เต เหตู เจว อญฺโญญฺญาเปกฺขาย สเหตุกา จ นาม. สเหตุกจิตฺเตสุ ปน เหตุํ ฐเปตฺวา เสสา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู นาม. อิมสฺมึ ทุเก สพฺเพ อเหตุกธมฺมา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน เหตุวชฺชิตา อกุสลา เจว กุสลาพฺยากตา จ, ฉนฺโท จ สเหตุโก เจว น เหตุ เอว, เสสา ติชาติกา, ตถา นวตฺตพฺพา จ, โมโห ปน เหตุ เจว สเหตุโก จ นวตฺตพฺโพ จ. จตุตฺถํ.

อนนฺตรทุโกปิ อิมินา ทุเกน สพฺพถาปิ สทิโสวาติ. ปญฺจมํ.

สเหตุกจิตฺเตสุ เหตุวชฺชิตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นเหตู สเหตู นาม, อเหตุกจิตฺตรูปนิพฺพานานิ นเหตู อเหตุกา นาม. อิมสฺมึ ปน ทุเก ฉ เหตู น วตฺตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. ฉฏฺฐํ.

เหตุโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

สตฺตสุ จูฬนฺตรทุเกสุ อตฺตโน นิปฺผาทเกน สห ปจฺจเยนาติ สปฺปจฺจยา, จิตฺตเจตสิกรูปานิ. นตฺถิ เอเตสํ อุปฺปาเท วา ฐิติยํ วา ปจฺจโย อหุตฺวา ภวนสฺเสวาภาวาติ อปฺปจฺจยา, นิพฺพานเมว. เทสนาย ปเนตฺถ ปรมตาย โสตปติตวเสน พหุวจนนิทฺเทโส กโต. เอวํ สนิทสฺสนาทีสุปิ. อิทญฺจ อิโต ปรานิ ฉ จ นิปฺปเทสทุกานีติ เวทิตพฺพานิ. ตโต ปรญฺจ ยตฺถ ‘‘อิเม น วตฺตพฺพา’’ติ น วกฺขาม, ตํ นิปฺปเทสนฺติ คเหตพฺพํ. สปฺปจฺจยทุกํ.

ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตาติ สงฺขตา. น สงฺขตาติ อสงฺขตา. อิทญฺจ สพฺพถา สปฺปจฺจยทุกสทิสเมว. สปฺปจฺจยสงฺขตอุภยทุกํ สพฺพถา สทิสเมว. สงฺขตทุกํ.

รูปายตนํ สนิทสฺสนํ นาม. เสสรูปจิตฺตเจตสิกนิพฺพานานิ อนิทสฺสนา นาม. สนิทสฺสนทุกํ.

ปสาทวิสยรูปานิ ทฺวาทส สปฺปฏิฆา นาม. เสสรูปจิตฺตเจตสิกนิพฺพานานิ อปฺปฏิฆา นาม. สปฺปฏิฆทุกํ.

อวินิพฺโภควเสน รูปํ เอเตสํ อตฺถีติ รูปิโน, รุปฺปนลกฺขณํ วา รูปํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ รูปิโน, ภูโตปาทายรูปเมว. น รูปิโน อรูปิโน, จิตฺตเจตสิกนิพฺพานานิ. รูปิทุกํ.

โลโก วุจฺจติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน วฏฺฏํ, ตสฺมึ ปริยาปนฺนภาเวน โลเก นิยุตฺตาติ โลกิยา, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ตโต โลกโต ตตฺถ อปริยาปนฺนภาเวน อุตฺติณฺณาติ โลกุตฺตรา, อริยมคฺคผลนิพฺพานานิ. เจตสิเกสุ ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อเสขตฺติเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. โลกิยทุกํ.

เกนจิ วิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ เกนจิ เอเกน จกฺขุวิญฺญาเณน วา โสตวิญฺญาณาทินา วา วิชานิตพฺพา. เกนจิ น วิญฺเญยฺยาติ เตเนว จกฺขุวิญฺญาเณน วา โสตวิญฺญาณาทินา วา น เกนจิ วิชานิตพฺพานิ. เอวํ หิ สติ ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหติ. ปทภาชนียสฺมิมฺปิ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๑) เอตฺตกํ เอกทุกนฺติ อคฺคเหตฺวา ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, เย วา ปน เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๑) อยเมโก ทุโกติ เวทิตพฺโพ. ตสฺส ปน รูปํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ, สทฺโท น จกฺขุวิญฺเญยฺโยติ อยมตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ ทุกปริจฺเฉโท ญาตพฺโพ. ตตฺถ รูปายตนํ จกฺขุนา วา จกฺขุวิญฺญาเณน วา วิญฺเญยฺยํ นาม. เสสรูปารูปธมฺมา เตเนว จกฺขุนา วา จกฺขุวิญฺญาเณน วา เกนจิ นวิญฺเญยฺยา. เอวํ โสตฆานชิวฺหากายตพฺพิญฺญาณมูลิกาสุปิ จตูสุ โยชนาสุ วิภาโค ยถานุรูปํ ญาตพฺโพ. รูปาทโย ปน ปญฺจวิสยา มโนธาตุตฺตเยน เกนจิ วิญฺเญยฺยา. เสสรูปารูปธมฺมา เตเนว มโนธาตุตฺตเยน เกนจิ นวิญฺเญยฺยา. กิญฺจาปิ สามญฺญโต มโนวิญฺญาเณน อวิญฺเญยฺยสฺส อภาวโต ปาฬิยํ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยวเสน ทุโก น วุตฺโต, ตถาปิ วิเสสโต วตฺตพฺโพว. ตถา หิ ฉพฺพิธาปิ กามาวจรธมฺมา กามาวจรวิปากาทินา มโนวิญฺญาเณน เกนจิ วิญฺเญยฺยา, รูปารูปาวจรโลกุตฺตรปญฺญตฺติโย เตเนว เกนจิ นวิญฺเญยฺยา. ตถา กามรูปารูปาวจรปญฺญตฺติโย อกุสลาทินา เกนจิ วิญฺเญยฺยา, โลกุตฺตรา เตเนว เกนจิ นวิญฺเญยฺยา. ตถา นิพฺพานํ โลกุตฺตเรน เกนจิ วิญฺเญยฺยํ, เสสโลกิยโลกุตฺตรา เตเนว เกนจิ นวิญฺเญยฺยาติ อิมินา นเยน รูปารูปาวจราทิเภเทน มโนวิญฺญาเณน เกนจิ วิญฺเญยฺยาวิญฺเญยฺยธมฺมา ยถาโยคํ โยเชตพฺพา. เอวํ สพฺเพ ธมฺมา เกนจิ วิญฺเญยฺยา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา นาม. อิมสฺมิญฺจ ทุเก ปญฺญตฺติโยปิ ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพาติ. เกนจิวิญฺเญยฺยทุกํ.

จูฬนฺตรทุกา นิฏฺฐิตา.

อาสวโคจฺฉเก อาสมนฺตโต สวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สวนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาวโคตฺรภุํ, โอกาสโต ยาวภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา, เอเต ธมฺเม, เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อา-กาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทิอาสวา วิยาติปิ อาสวา. ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเต เอว ภวิตุํ อรหนฺติ. อนาทิตฺตา อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ตโต อญฺเญ โน อาสวา นาม.

ตตฺถ กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโวติ อิเม จตฺตาโร อาสวา นาม. ตตฺถ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ อุปฺปนฺโน สพฺโพปิ โลโภ กามาสโว นาม. อฏฺฐสาลินิยํ ปน ‘‘ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโว’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๐๒) จ, ‘‘ทิฏฺฐิสหชาโต ราโค กามาสโว น โหติ, ทิฏฺฐิราโค นาม โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๐๕) จ, ‘‘โย พฺรหฺมานํ วิมานกปฺปรุกฺขาภรเณสุ ฉนฺทราโค อุปฺปชฺชติ, โส กามาสโว น โหติ ปญฺจกามคุณิกสฺส ราคสฺส อิเธว ปหีนตฺตา’’ติ จ วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ธ. ส. ๑๔๖๕) จ, ‘‘กามาสวํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑) จ วุตฺตตฺตา ภวาสวํ ฐเปตฺวา อวเสโส สพฺโพปิ โลโภ กามาสโวติ ปญฺญายติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตราคสฺส, พฺรหฺมานํ วตฺถาภรณาทีสุ ราคสฺส จ ภวาสวตฺตาภาวา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตราโค เอว หิ รูปารูปภวปตฺถนาวเสน ปวตฺติยํ ภวาสโว โหติ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ ภวราคานุสโย อนุเสตี’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๒.อนุสยยมก.๒), น จ กามาสวภวาสววินิมุตฺโต โลโภ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ‘‘โลโภ สิยา อาสโว, สิยา โน อาสโว’’ติ ปาฬิยํ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย, ‘‘ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลเภน สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโว สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต, สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต’’ติ จ วตฺตพฺโพ สิยา. ปทภาชนีเย จ กามาสวนิทฺเทเส อาคตสฺส ‘‘กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๓) อิมสฺส ปทสฺส อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘ปญฺจกามคุเณสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. อ. ๑๑๐๓) อตฺโถ วุตฺโต, ตสฺส ปน ปทสฺส วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาโมติปิ อตฺถโยชนา สกฺกา กาตุํ เตภุมกสฺส ธมฺมสฺส วตฺถุกามตฺตา, ตตฺถ สพฺพตฺถ ราคสฺส จ กิเลสกามตฺตา. วุตฺตํ เหตํ ธมฺมเสนาปตินา มหานิทฺเทเส –

‘‘กตเม วตฺถุกามา? มนาปิกา รูปา…เป… สพฺเพปิ กามาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ รูปาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ อรูปาวจรา ธมฺมา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา.

‘‘กตเม กิเลสกามา? ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม…เป… โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามเสฺนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา’’ติ (มหานิ. ๑).

อปิเจตฺถ ‘‘กาโมโฆ กามโยโค’’ติอาทินา กิเลสกามสฺส กาโมฆาทิภาวํ วทตา ธมฺมเสนาปตินา วตฺถุกามตฺตวิสยสฺส ราคสฺส อาสวาทิภาโว อนุญฺญาโต, น ปญฺจกอามคุณิกสฺเสว ราคสฺส. น จ โอฆาสเวสุ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ หิ อุปาทานโคจฺฉกสฺส ปทภาชนีเย ‘‘กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. ๑๒๒๐) อิมสฺส ‘‘วตฺถุกาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. อ. ๑๒๒๐) อยเมวตฺโถ วุตฺโต. ตโต อญฺเญสุ เหตุคนฺถกิเลสโคจฺฉเกสุ โลภสฺเสว อนวเสสปริยาทานํ วุตฺตํ, น อิตรโคจฺฉเกสุ. เตสุ จ โลภสฺส ปาฬิอนุสารโต โอโลกิยมาเน กิเลสกามมตฺตโก. อนวเสสโลภปริยาทานํ ปญฺญายติ. วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

จตูสุ ปน ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตจิตฺเตสุ อุปฺปนฺโน รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราคภาเวน, กามชฺโฌสานนิกนฺติภาเวน จ ปวตฺโต โลโภ ภวาสโว นาม. อฏฺฐสาลินิยํ ปน ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิสหชาโต ราโค ภวาสโว’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๐๒) วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสู’’ติ (ธ. ส. ๑๔๖๕) นิยมิตตฺตา น สกฺกา คเหตุํ, อธิปฺปาโย ปน คเวสิตพฺโพ. ทฺวาสฏฺฐิปเภทา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว นาม. อฏฺฐวตฺถุโก สพฺโพปิ โมโห อวิชฺชาสโว นาม. เตสุ ทิฏฺฐาสโว ปฐเมน มคฺเคน ปหียติ, กามาสโว จตูหิปีติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ‘‘ตติเยนา’’ติ ปน วุตฺตํ. ภวาสโว, อวิชฺชาสโว จ จตุตฺเถน ปหียติ. อิเมสญฺจ กามาสวภวาสวานํ โลภสภาวตฺตา สภาวโต ตโย ธมฺมา วิภาคโต จตฺตาโร อาสวา นาม ชาตา. อิเม ฐเปตฺวา เสสา โลกิยโลกุตฺตรา สพฺเพ ธมฺมา โน อาสวา นาม. อาสวทุกํ ปฐมํ.

อตฺตานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตหิ สห อาสเวหีติ สาสวา, สพฺเพ โลกิยธมฺมา. เอวํ ปวตฺตมานา นตฺถิ เอเตสํ อาสวาติ อนาสวา, นว โลกุตฺตรธมฺมาว. เจตสิกา ปเนตฺถ โลกิยทุเก วุตฺตสทิสาว. สาสวทุกํ ทุติยํ.

ตติยาทีนํ จตุนฺนํ ทุกานํ ปทตฺโถ วุตฺตนโยว. เสสเมตฺถ เหตุโคจฺฉเก วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา ตตฺถ ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ, อเหตุกาปี’’ติ อยํ โอสานทุโก ปฐมทุเก ทุติยปทํ ทุติยทุเกน โยเชตฺวา วุตฺโต, เอวมิธ ‘‘โน อาสวา โข ปน ธมฺมา สาสวาปิ, อนาสวาปี’’ติ น วุตฺโต. อยญฺจ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยน อิห สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ สญฺโญชนโคจฺฉกาทีสุปิ ยถานุรูปํ ญาตพฺพํ.

ตตฺถ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา อาสวสมฺปยุตฺตา นาม. โทสโมหมูลจิตฺเตสุ โมโห, กุสลาพฺยากตจิตฺตรูปนิพฺพานานิ จ อาสววิปฺปยุตฺตา นาม. เจตสิเกสุ ปน โมหํ ฐเปตฺวา เสสา อกุสลา อาสวสมฺปยุตฺตาว, โมโห ปน ติชาติโก จ ทฺวิธาปิ โหติ, เสสา อาสววิปฺปยุตฺตา เอวาติ. ตติยํ.

จตฺตาโร อาสวา อาสวา เจว สาสวา จ นาม. ตทวเสสา โลกิยธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา นาม. อิธ ปน โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน อาสวาติ วุตฺเตหิ เสสา อกุสลา, กรุณามุทิตา จ สาสวา เจว โน จ อาสวา เอว, เสสา ตถา จ น วตฺตพฺพา จ. จตุตฺถํ.

เย ปน โลภมูเลสุ โลภโมหา, โลภทิฏฺฐิโมโห จาติ เทฺว ตโย เอกโต กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ, เต อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ นาม. ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ เจว อาสววชฺชิตา ตํสมฺปยุตฺตา จ อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา นาม. อิธ ปน อาสววิปฺปยุตฺตา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน อาสววชฺชิตา อกุสลา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา เอว, โมโห สิยา อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, สิยา น วตฺตพฺโพ, ติชาติกา สิยา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา, สิยา น วตฺตพฺพา, กุสลาพฺยากตา น วตฺตพฺพาว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจมํ.

โลกุตฺตรวชฺชิตา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา นาม. โลกุตฺตรา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา นาม. อิธ ปน อาสวสมฺปยุตฺตา น วตฺตพฺพาว. เจตสิเกสุ ปน กรุณามุทิตา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา เอว, โมโห ตถา จ น วตฺตพฺโพ จ, เสสกุสลาพฺยากตา ทฺวิธาปิ โหนฺติ, ติชาติกา ทฺวิธาปิ น วตฺตพฺพาว, โมหวชฺชิตา ปน อกุสลา น วตฺตพฺพาว. ฉฏฺฐํ.

อาสวโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

สํโยชนโคจฺฉเก ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ วฏฺฏสฺมึ สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนา. ตโต อญฺเญ โน สํโยชนา.

ตตฺถ กามราคสํโยชนํ ภวราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสอิสฺสามจฺฉริยอวิชฺชาสํโยชนนฺติ อิเม ทส ธมฺมา สํโยชนา นาม. เตสุ กามภวทิฏฺฐิอวิชฺชาสํโยชนานิ อาสวโคจฺฉเก วุตฺตนยาเนว. ‘‘อนตฺถํ เม อจริ, จรติ, จริสฺสติ, ปิยสฺส เม อนตฺถํ อจริ, จรติ, จริสฺสติ, อปฺปิยสฺส เม อตฺถํ อจริ, จรติ, จริสฺสตี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) เอวํ วุตฺเตหิ นวหิ อากาเรหิ สตฺเตสุ, อฏฺฐานโกปวเสน สงฺขาเรสุ จ อุปฺปชฺชมาโน สพฺโพปิ โทโส ปฏิฆสํโยชนํ นาม.

‘‘เสยฺโยหมสฺมิ, สทิโสหมสฺมิ, หีโนหมสฺมี’’ติ เอวํ ตีหิ อากาเรหิ ปวตฺโต สพฺโพ มาโน มานสํโยชนํ นาม. ตตฺถ เสยฺยสฺเสว สโต ปุคฺคลสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมิ, สทิโส, หีโน’’ติ จ ติธา มาโน อุปฺปชฺชติ, ตถา สทิสหีนานมฺปิ. ตตฺถ เสยฺยสฺส เสยฺยมาโนว ยาถาวมาโน. ตถา สทิสสฺส สทิสมาโน, หีนสฺส หีนมาโน จ. ติณฺณมฺปิ อิตเร เทฺว เทฺว มานา อยาถาวมานาติ ญาตพฺพา.

สตฺถุธมฺมสงฺฆสิกฺขาสุ, ปุพฺพนฺตาปรนฺตตทุภยปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ จ กงฺขตาวเสน ปวตฺตา สพฺพาปิ วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ นาม.

โคสีลโควตาทีหิ สุทฺธีติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ เอว สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ นาม.

ตทวเสสา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสํโยชนนฺติ คเหตพฺพํ.

ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาทีสุ อสหนากาเรน ปวตฺตา อิสฺสา อิสฺสาสํโยชนํ นาม. อาวาสมจฺฉริยํ กุลลาภวณฺณธมฺมมจฺฉริยนฺติ ปญฺจวิธํ มจฺฉริยํ มจฺฉริยสํโยชนํ นาม. สกลาราเมปิ หิ ปริเวโณวรกาทีสุ วา วสนฺโต ตตฺถ อญฺญสฺส วตฺตสมฺปนฺนสฺส เปสลสฺส ภิกฺขุโน อาคมนํ น อิจฺฉติ, อาคตสฺสาปิ ขิปฺปํ คมนญฺเญว อิจฺฉติ, อิทํ อาวาสมจฺฉริยํ นาม. ภณฺฑนการกาทีนํ ปน ตตฺถ วาสํ อนิจฺฉโต อาวาสมจฺฉริยํ นาม น โหติ.

อตฺตโน ปน อุปฏฺฐากกุเล วา ญาติกุเล วา อญฺญสฺส เปสลสฺส อุปสงฺกมนํ อนิจฺฉโต กุลมจฺฉริยํ โหติ, ปาปปุคฺคลสฺส อนิจฺฉโต ปน น โหติ. โส หิ เตสํ ปสาทเภทาย ปฏิปชฺชตีติ.

อตฺตนา ลภนฏฺฐาเน จตุปจฺจยํ ลภนฺเต สีลวนฺเต ทิสฺวา ‘‘มา ลภนฺตู’’ติ จินฺเตนฺตสฺส ลาภมจฺฉริยํ โหติ. โย ปน สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, ปูติภาวมฺปิ คจฺฉนฺตํ อญฺญสฺส น เทติ, ตํ ลภนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สเจ อิมํ อญฺโญ สีลวา ลเภยฺย, ปริโภคํ คจฺเฉยฺยา’’ติ จินฺเตนฺตสฺส มจฺฉริยํ นาม นตฺถิ.

วณฺโณ นาม อตฺตนา สทิโส สรีรวณฺโณปิ คุณวณฺโณปิ. ตตฺถ ‘‘รูปวา ปาสาทิโก’’ติ ปรสฺส สรีรวณฺณํ, ‘‘สีลวา, ธุตวา’’ติอาทินา คุณวณฺณญฺจ อตฺตโน วณฺณภณนฏฺฐาเน วุจฺจมานํ อสหนฺตสฺส ทุวิธํ วณฺณมจฺฉริยํ นาม โหติ, อเปสลํ ปน วิปนฺนํ ปสํสิตฺวา ปริสาสุ อุปตฺถมฺเภนฺตํ ทิสฺวา ปาปครหิตาย อสหนฺตสฺส น โหติ.

ธมฺโมติ ปริยตฺติเยว, น ปฏิเวโธ อริยานํ ตตฺถ มจฺฉริยาภาวา. ปริยตฺตึ ปน คุฬฺหคนฺถํ อญฺเญสํ อกเถตุกามสฺส ธมฺมมจฺฉริยํ นาม โหติ, ธมฺมานุคฺคเหน ปน โลลสฺส, กาเลน สมโณ, กาเลน นิคณฺฐาทิ จ หุตฺวา วิจรนฺตสฺส ปเวณิอาคตํ ตนฺตึ ‘‘สณฺหสุขุมํ ธมฺมนฺตรํ ภินฺทิตฺวา อาลุฬิสฺสติ, อมฺหากํ สมยํ ภินฺทิสฺสตี’’ติ จ น เทนฺตสฺส, ปุคฺคลานุคฺคเหน วา ปกติยา สฐสฺส มายาวิโน ‘‘สณฺหสุขุมธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา อญฺญํ พฺยากริตฺวา นสฺสิสฺสตี’’ติ น เทนฺตสฺส จ ธมฺมมจฺฉริยํ น โหติ. ยถา จ ภิกฺขูนํ, เอวํ คหฏฺฐานมฺปิ ปญฺจวิธํ มจฺฉริยํ ยถานุรูปํ ญาตพฺพํ. สงฺเขปโต ปน คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ นามาติ คเหตพฺพํ.

อิเมสุ จ สํโยชเนสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสอิสฺสามจฺฉริยานิ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ปฏิโฆ อนาคามิมคฺเคน, กามราโค จตูหิปีติ วตฺตพฺพํ, ‘‘ตติเยนา’’ติ ปน วุตฺตํ. มานภวราคอวิชฺชา อรหตฺตมคฺเคน. ตตฺถ จ อยาถาวมาโน ปฐมมคฺเคน ปหียตีติ ทฏฺฐพฺโพ, อิเมสํ กามราคภวราคานํ โลภสภาวตฺตา ทิฏฺฐิสีลพฺพตปรามาสานํ มิจฺฉาทิฏฺฐิสภาวตฺตา สภาวโต อฏฺเฐว ธมฺมา ทส สํโยชนา นาม ชาตา. อิเม ทส ฐเปตฺวา เสสา โลกิยโลกุตฺตรธมฺมา โน สํโยชนา นาม. เสสํ อาสวทุกสทิสํ. สํโยชนทุกํ ปฐมํ.

อารมฺมณภาวํ อุปคนฺตฺวา สํโยชนสํวฑฺฒเนน สํโยชนานํ หิตาติ สํโยชนิยา, สาสวธมฺมา เอว. ตถา นีวรณิยาติ เอตฺถาปิ. น สํโยชนิยา อสํโยชนิยา, อนาสวา. เสสํ สาสวทุกสทิสเมว. ทุติยํ.

ตติยาทโยปิ อาสวโคจฺฉเก ตติยาทิสทิสา เอว, วิเสสมตฺตเมเวตฺถ วกฺขาม. ตตฺถ หิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ สํโยชนสมฺปยุตฺตา นาม, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตา นาม. เสสํ สมเมว. ตติยํ.

ทส สํโยชนานิ สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ นาม. ตทวเสสโลกิยธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา นาม. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. จตุตฺถํ.

เย ปน อุทฺธจฺจวิรหิเตสุ เอกาทสสุ อกุสลจิตฺเตสุ วิจิกิจฺฉาโมหา โทสโมหา โทสอิสฺสาโมหา โทสมจฺฉริยโมหา โลภมานโมหา โลภทิฏฺฐิโมหา จาติ เทฺว ตโย เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, เต สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ นาม. ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ เจว สํโยชนวชฺชิตตํสมฺปยุตฺตา จ สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา นาม. เสสมิธ อนนฺตรทุกญฺจ อาสวโคจฺฉเก ปญฺจมฉฏฺฐทุกสทิสเมว. เกวลํ อาสวปทฏฺฐาเน สํโยชนปทเมว วิเสโส. ปญฺจมฉฏฺฐทุกานิ.

สํโยชนโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

คนฺถโคจฺฉเก ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสน วฏฺฏสฺมึ คนฺเถนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. ตโต อญฺเญ โน คนฺถา.

ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท, สีลพฺพตปรามาโส, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถติ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา คนฺถา นาม. ตตฺถ อภิชฺฌา เอว นามกายํ วุตฺตนเยน คนฺเถตีติ อภิชฺฌากายคนฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. สพฺพญฺญุภาสิตมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อิมินา อากาเรน อภินิวิสนโต สีลพฺพตปรามาสวิรหิตา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิ อิทํสจฺจาภินิเวโส นาม. เสสา วุตฺตตฺถาว. อิเมสุ จ ปจฺฉิมา เทฺว คนฺถา ปฐเมน มคฺเคน ปหียนฺติ, พฺยาปาโท ตติเยน, อภิชฺฌา จตูหิปิ. อิเม จ สภาวโต ตโย ธมฺมา จตฺตาโร คนฺถา นาม ชาตา. อิเม ปน ฐเปตฺวา เสสา สพฺเพ ธมฺมา โน คนฺถา นาม. คนฺถทุกํ ปฐมํ.

อารมฺมณกรณวเสน คนฺเถหิ คนฺถิตพฺพาติ คนฺถนิยา. น คนฺถนิยา อคนฺถนิยา. เสสํ สาสวทุกสทิสเมว. ทุติยํ.

โมหมูลวชฺชิตานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ, ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตสุ โลภํ, โทสมูเลสุ จ โทสํ ฐเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺตา จ คนฺถสมฺปยุตฺตา นาม. ยถาวุตฺโต โลโภ, โทโส, โมหมูลานิ, กุสลาพฺยากตานิ จิตฺตานิ, รูปนิพฺพานานิ จ คนฺถวิปฺปยุตฺตา นาม. เจตสิเกสุ ปน ทิฏฺฐิมานอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจถินมิทฺธานิ คนฺถสมฺปยุตฺตา เอว. โทสวิจิกิจฺฉา, กุสลาพฺยากตา จ คนฺถวิปฺปยุตฺตา เอว, เสสา ทฺวิธาปิ โหนฺติ. ตติยํ.

จตฺตาโร คนฺถา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ นาม. ตทวเสสา โลกิยา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา นาม. ตถา เจตสิเกสุ คนฺถวชฺชิตา อกุสลา, อปฺปมญฺญา จ, เสสา เจตสิกา ปน ตถา จ น วตฺตพฺพา จ, อิธ ปน โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. จตุตฺถํ.

ทิฏฺฐิ คนฺถาเจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ นาม. โลโภ ตถา จ น วตฺตพฺโพ จ, คนฺถสมฺปยุตฺเตสุ คนฺเถ ฐเปตฺวา เสสา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา นาม. อิธ ปน คนฺถวิปฺปยุตฺตา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน มานอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจถินมิทฺธานิ คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา เอว, โมหาหิริกาโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจานิ ติชาติกา จ สิยา, ตถา นวตฺตพฺพา จ, เสสา น วตฺตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจมํ.

โลกุตฺตรวชฺชิตา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา นาม. โลกุตฺตรา ปน คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา นาม. อิธ ปน คนฺถสมฺปยุตฺตา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน โทโส วิจิกิจฺฉา กรุณา มุทิตา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา เอว, โมหาหิริกาโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจโลภา ตถา น วตฺตพฺพา จ, เสสา กุสลาพฺยากตา ทฺวิธาปิ โหนฺติ, ติชาติกา ปน ทฺวิธาปิ น วตฺตพฺพา จ, เสสา อกุสลาปิ น วตฺตพฺพา จ. ฉฏฺฐํ.

คนฺถโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

โอฆโยคโคจฺฉกานิ สพฺพถา อาสวโคจฺฉกสทิสานิ. ปทตฺถมตฺตเมว, เหตฺถ นามมตฺตญฺจ วิเสโส. ตตฺถ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. อารมฺมณํ กตฺวา อติกฺกมนียโต โอเฆหิ อติกฺกมิตพฺพาติ โอฆนิยา. ตถา โยคนิยาติ เอตฺถาปิ. วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. เสสํ ตาทิสเมว.

โอฆโยคโคจฺฉกานิ นิฏฺฐิตานิ.

นีวรณโคจฺฉเก จิตฺตํ นีวรนฺติ ปริโยนนฺธนฺตีติ นีวรณา. ตตฺถ กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อวิชฺชานีวรณนฺติ อิเม ฉ นีวรณา นาม. ตตฺถ ถินนฺติ สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย จิตฺตสฺส ฆนภาโว, ถทฺธตาติ อตฺโถ. เมธตีติ มิทฺธํ, อกมฺมญฺญภาโว, ปจลายิกภาวกโรติ อตฺโถ. อิทญฺจ เสขปุถุชฺชนานํ นิทฺทาย ปุพฺพภาเค, อปรภาเค จ ปจลายนเหตุกํ อุปฺปชฺชติ, น นิทฺโทกฺกมนกาเล. ขีณาสวานมฺปิ หิ กรชกายสฺส ทุพฺพลภาเวน อสมฺมิสฺสภวงฺคสนฺตติวเสน นิทฺโทกฺกมนํ โหติ, ตํ ปน เตสํ ถินมิทฺธเหตุกํ น โหติ, อิตเรสเมว โหติ.

เกจิ ปน รูปเมว ‘‘มิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ, ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจา’’ติ อรูปธมฺเมหิ สมฺปโยควจนโต อรูปเมว. อกุสลญฺจ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณสฺส ปหีนตฺตา’’ติอาทิปหานวจนโต. อกุสลา เอว หิ ปหาตพฺพา, ตสฺมา อารุปฺเปปิ เจตํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจอวิชฺชานีวรณ’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ‘‘โสปฺปํ ปจลายิกา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๖๓) ปทภาชนีเย ปนสฺส ผลูปจาเรน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ถินํ มิทฺธญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ นีวรณฏฺฐาเน เอกนีวรณํ วุตฺตํ, ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ. ตตฺถ กุกฺกุจฺจนฺติ ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, กตํ ปาป’’นฺติอาทินา อุปฺปชฺชมาโน วิปฺปฏิสาโร. เตเนวสฺส ปทภาชนีเย ‘‘เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข’’ติ จ วุตฺตํ. ‘‘อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา’’ติอาทิ ปน กุกฺกุจฺจมูลทสฺสนตฺถํ. เอวํสญฺญิตาย หิ กเต วีติกฺกเม ปจฺฉา ‘‘ทุฏฺฐุ มยา กต’’นฺติ สุทินฺนาทีนํ วิย วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ. ยํ ปน วินเย ‘‘อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต…เป… กุกฺกุจฺจายนฺโต น ปฏิคฺคเหสี’’ติ (ปาจิ. ๒๐๔) กุกฺกุจฺจํ อาคตํ, ตํ นีวรณกุกฺกุจฺจํ. น หิ อรหโต นีวรณํ อตฺถิ, นีวรณวติรูปกํ ปน ‘‘กปฺปติ, น กปฺปตี’’ติ วีมํสนสงฺขาตํ วินยกุกฺกุจฺจํ นาเมตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสนีวรณานิ วุตฺตตฺถานิ เอว. อิเมสุ จ กุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉา ปฐเมน มคฺเคน ปหียนฺติ, พฺยาปาโท ตติเยน, ถินมิทฺธุทฺธจฺจาวิชฺชา จตุตฺเถน, กามจฺฉนฺโท จตูหิปีติ วตฺตพฺพํ, ‘‘ตติเยนา’’ติ ปน วุตฺตํ. อิเม จ สภาวโต อฏฺฐ ธมฺมา ฉ นีวรณา นาม ชาตา, อิเม ปน ฐเปตฺวา เสสา โน นีวรณา นาม. นีวรณทุกํ ปฐมํ.

ทุติยํ สาสวทุกสทิสเมว. ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ นีวรณสมฺปยุตฺตา นาม. เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ นีวรณวิปฺปยุตฺตา นาม. เจตสิเกสุ อกุสลา นีวรณสมฺปยุตฺตาว, กุสลาพฺยากตา นีวรณวิปฺปยุตฺตาว, เสสา ทฺวิธาปิ โหนฺติ. ตติยํ.

ฉ นีวรณา นีวรณา เจว นีวรณิยา จ นาม. เสสา โลกิยา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา นาม. โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. เสสํ อาสวโคจฺฉเก จตุตฺถสทิสเมว. จตุตฺถํ.

ฉ นีวรณา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ นาม. ตทญฺเญ นีวรณสมฺปยุตฺตา ปน นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา นาม. ตถา เจตสิเกสุ นีวรณวิรหิตา อกุสลา, ติชาติกา ปน ตถา จ น วตฺตพฺพา จ, กุสลาพฺยากตา น วตฺตพฺพาว. อิธ ปน นีวรณวิปฺปยุตฺตา สพฺเพ น วตฺตพฺพา. ปญฺจมํ.

โลกุตฺตรวชฺชิตา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา นาม. โลกุตฺตรา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา นาม. อิธ ปน นีวรณสมฺปยุตฺตา น วตฺตพฺพา. เจตสิเกสุ ปน กรุณามุทิตา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยาว, กุสลาพฺยากตา ทฺวิธาปิ โหนฺติ, ติชาติกา ตถา จ น วตฺตพฺพา จ, อกุสลา ปน น วตฺตพฺพาว. ฉฏฺฐํ.

นีวรณโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

ปรามาสโคจฺฉเก ธมฺมานํ ยถาภูตํ อนิจฺจาทิอาการํ อติกฺกมิตฺวา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทิวเสน ปวตฺตมานา ปรโต อามสนฺตีติ ปรามาสา. มิจฺฉาทิฏฺฐิ. พหุวจนนิทฺเทเส การณํ วุตฺตเมว. ตทญฺเญ สพฺเพ ธมฺมา โน ปรามาสา นาม. ปรามาสทุกํ ปฐมํ.

ปรามาเสหิ อารมฺมณกรณวเสน ปรามฏฺฐตฺตา ปรามฏฺฐา. เสสํ อาสวทุกสทิสเมว. ทุติยํ.

ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ ทิฏฺฐิวิรหิตา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา นาม. เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตา นาม. อิธ ปน ทิฏฺฐิ น วตฺตพฺพา, เสสเจตสิเกสุ ปน มานโทสอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉา, กุสลาพฺยากตา จ ปรามาสวิปฺปยุตฺตา เอว, เสสา ทฺวิธาปิ โหนฺติ. ตติยํ.

ทิฏฺฐิ เอว ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จ นาม. เสสโลกิยา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา นาม. อิธ ปน โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. จตุตฺถํ.

อิมสฺมึ ปน โคจฺฉเก ‘‘ปรามาสา เจว ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา จา’’ติ อยํ ทุโก น ลพฺภติ. น หิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิยา สมฺปยุชฺชติ. ปจฺฉิมทุเก โลกุตฺตรวชฺชิตา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา นาม. โลกุตฺตรา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา นาม. อิธ ปน ปรามาโส, ตํสมฺปยุตฺตา จ น วตฺตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ปรามาสโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

มหนฺตรทุเกสุ อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติโต สห อารมฺมเณนาติ สารมฺมณา, จิตฺตเจตสิกา. นตฺถิ อารมฺมณเมเตสนฺติ อนารมฺมณา, รูปนิพฺพานานิ. สารมฺมณทุกํ.

จินฺตนฏฺเฐน จิตฺตํ, จิตฺตตาย วา จิตฺตํ. ตํ หิ วตฺถุทฺวารารมฺมณกิจฺจาทิเภทโต, อตีตาทิเภทโต จ อตฺตโน วิจิตฺตตาย จิตฺตนฺติ วุจฺจติ จิตฺตกรณตาย วา. โลกสฺมึ หิ จิตฺตกมฺมโต อุตฺตริตรํ จิตฺตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมิมฺปิ จรณํ นาม จิตฺตํ อติจิตฺตํ โหติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ โลเก สิปฺปชาตํ, สพฺพํ ตํ จิตฺเตเนว กรียติ. เอวํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส นิปฺผาทกํ จิตฺตมฺปิ ตเถว จิตฺตํ โหติ. ยถา จินฺติตสฺส วา อนวเสสสฺส อนิปฺผชฺชนโต ตโตปิ จิตฺตเมว จิตฺตตรํ, ตถา ยเทตํ เทวมนุสฺสนิรยติรจฺฉานเภทาสุ คตีสุ กุสลากุสลกมฺมนานตฺตํ, เตน ตาสุ คตีสุ อปททฺวิปทาทิอุจฺจตฺตนีจตฺตาทินานตฺตํ, ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตภาเว ทีฆรสฺสถูลาถูลสุวณฺณทุพฺพณฺณาทิลาภาลาภาทิ จาติ เอวมาทิ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ, พหิทฺธา จ ปถวีปพฺพตติณรุกฺขลตาทิเทวพฺรหฺมวิมานกปฺปรุกฺขาทิภูตํ กมฺมปจฺจยํ จิตฺตํ, ตมฺปิ จิตฺเตเนว กตํ, ตโต จิตฺตเมว จิตฺตตรํ จินฺติตนิยาเมน สพฺพาการสฺส อสมฺภวโต. เอวํ จินฺตนฏฺเฐน, จิตฺตวิจิตฺตฏฺเฐน, จิตฺตกรณฏฺเฐน จ ‘‘จิตฺต’’นฺติ วิญฺญาณํ เวทิตพฺพํ, ตเทว วิญฺญาณํ จิตฺตํ นาม. เจตสิกรูปนิพฺพานานิ โน จิตฺตา นาม. จิตฺตทุกํ.

อวิปฺปโยควเสน เจตสิ นิยุตฺตา เจตสิกา, ผสฺสาทโย ทฺวิปญฺญาส ธมฺมา. จิตฺตรูปนิพฺพานานิ อเจตสิกา นาม. เจตสิกทุกํ.

เจตสิกา เอว จิตฺตสมฺปยุตฺตา นาม. รูปนิพฺพานานิ จิตฺตวิปฺปยุตฺตา นาม, อิธ ปน จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ. จิตฺตสมฺปยุตฺตทุกํ.

นิรนฺตรภาวูปคมนตาย อุปฺปาทโต ยาว ภงฺคาจิตฺเตน สํสฏฺฐาติ จิตฺตสํสฏฺฐา. เอกโต วตฺตมานาปิ นิรนฺตรภาวํ อนุปคมนตาย จิตฺเตน วิสํสฏฺฐาติ จิตฺตวิสํสฏฺฐา. เสสํ อนนฺตรทุกสทิสเมว. จิตฺตสํสฏฺฐทุกํ.

สมุฏฺฐหนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, จิตฺตํ สมุฏฺฐานํ เอเตสนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานา, เจตสิกานิ เจว จิตฺตชรูปกลาปา จ. จิตฺตํ, ปน อจิตฺตชรูปกลาปา, นิพฺพานญฺจ โน จิตฺตสมุฏฺฐานา นาม. จิตฺตสมุฏฺฐานทุกํ.

สห ภวนฺตีติ สหภุโน, จิตฺเตน สหภุโน จิตฺตสหภุโน, เจตสิกานิ เจว กายวจีวิญฺญตฺติโย จ. จิตฺตํ, ปน วิญฺญตฺติวชฺชิตรูปนิพฺพานานิ จ โน จิตฺตสหภุโน นาม. จิตฺตสหภุทุกํ.

อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุปริวตฺติโน, กึ อนุปริวตฺตนฺติ? จิตฺตํ, จิตฺตสฺส อนุปริวตฺติโน จิตฺตานุปริวตฺติโน. เสสํ อนนฺตรทุกสทิสเมว. จิตฺตานุปริวตฺติทุกํ.

อิโต ปเร ปน ตโย ทุกา เจตสิกทุกสทิสาว, เกวลํ ปทตฺถมตฺตเมว วิเสโส. ตตฺถ จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา เอว จาติ จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา. จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา จ จิตฺตสหภุโน เอว จาติ จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน, จิตฺตสํสฏฺฐา จ เต จิตฺตสมุฏฺฐานา จ จิตฺตานุปริวตฺติโน เอว จาติ จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ตทนนฺตเร ปน อชฺฌตฺติกทุเก อชฺฌตฺตชฺฌตฺตํ อชฺฌตฺตตฺติเก วุตฺตวเสน อชฺฌตฺตาว อชฺฌตฺติกา. ปสาทรูปจิตฺตสงฺขาตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. ตโต พหิภูตา พาหิรา. เสสรูปเจตสิกนิพฺพานปญฺญตฺติสงฺขาตานิ ฉ พาหิรายตนานิ, อิธ ปน ปญฺญตฺติโยปิ ลพฺภนฺติ. อชฺฌตฺติกทุกํ.

อุปาทิยนฺเตว ภูตานิ, น ภูตา วิย อุปาทิยนฺตีติ อุปาทา, จตุวีสติ อุปาทารูปานิ เอว. น อุปาทิยนฺตีติ โน อุปาทา, จตุมหาภูตจิตฺตเจตสิกนิพฺพานานิ. อุปาทาทุกํ.

ทฺวตฺตึส โลกิยวิปากจิตฺตานิ, กมฺมชรูปญฺจ อุปาทินฺนา นาม. เสสโลกิยโลกุตฺตรานิ, นิพฺพานญฺจ อนุปาทินฺนา นาม. เสสํ อุปาทินฺนุปาทานิยตฺติเก วุตฺตานุสาเรน ญาตพฺพํ. อุปาทินฺนทุกํ.

มหนฺตรทุกา นิฏฺฐิตา.

อุปาทานโคจฺฉเกภุสํ อาทิยนฺตีติ อุปาทานา, ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ทฬฺหตฺโถ หิ เอตฺถ อุป-สทฺโท ‘‘อุปายาโส’’ติอาทีสุ วิย. ตโต อญฺเญ โน อุปาทานา. ตตฺถ กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานนฺติ อิเม อุปาทานา นาม. ตตฺถ วตฺถุกาเมสุ อุปฺปนฺโน กิเลสกาโมว วุตฺตนเยน อุปาทานนฺติ กามุปาทานํ. เอวํ เสเสสุปิ. ตตฺถ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺตวาทุปาทานํ นาม. เสสานิ ปุพฺเพ วุตฺตาเนว. ปจฺฉิมานิ ปเนตฺถ ตีณิ อุปาทานานิ ตถาปวตฺตทิฏฺฐิ เอว. ตานิ จ ปฐเมน มคฺเคน ปหียนฺติ, กามุปาทานํ จตูหิปิ. อิเม จ สภาวโต เทฺว ธมฺมา วิภาคโต จตุรุปาทานา นาม ชาตา. อิเม ปน ฐเปตฺวา เสสา สพฺเพ ธมฺมา โน อุปาทานา นาม. อุปาทานทุกํ ปฐมํ.

อุปาทานิยทุโก สํโยชนิยทุกสทิโสว. ทุติยํ.

อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตานิ, ตํสมฺปยุตฺเตสุ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภํ ฐเปตฺวา เสสา จ อุปาทานสมฺปยุตฺตา นาม. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภโทสโมหมูลานิ, กุสลาพฺยากตานิ จ จิตฺตานิ, รูปนิพฺพานานิ จ อุปาทานวิปฺปยุตฺตา นาม. เจตสิเกสุ ปน ทิฏฺฐิมานา อุปาทานสมฺปยุตฺตาว, โทสอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉา, กุสลาพฺยากตา จ อุปาทานวิปฺปยุตฺตา เอว. เสสา ทุวิธาปิ โหนฺติ. ตติยํ.

จตฺตาริ อุปาทานานิ อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จ นาม. ตทวเสสา โลกิยา อุปาทานิยา เจว โนจ อุปาทานา นาม. อิธ ปน โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมว. จตุตฺถํ.

ปญฺจมฉฏฺฐทุกา ปาฐโต คนฺถโคจฺฉเก ปญฺจมฉฏฺฐทุกสทิสาว, เกวลํ ปญฺจมทุเก ‘‘เจตสิเกสุ มาโน อุปาทานสมฺปยุตฺโต เจว โน จ อุปาทาโน เอว, โมหาหิริกาโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจถินมิทฺธานิ ติชาติกานิ ตถา จ น วตฺตพฺพา จา’’ติ อิทญฺจ, ฉฏฺฐทุเก ‘‘เจตสิเกสุ โทสอิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉา อปฺปมญฺญา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา เอว, โมหาหิริกาโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจโลภถินมิทฺธานิ ตถา จ น วตฺตพฺพานิ จา’’ติ เอตฺตกเมว ปาฐโต วิเสโส, อตฺถโต ปน นามมตฺตโกว วิเสโส. เสโส สุวิญฺเญยฺโยว. ปญฺจมฉฏฺฐานิ.

อุปาทานโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

กิเลสโคจฺฉเก สํกิลิฏฺฐตฺติเก วุตฺตนเยน ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ. โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปนฺติ อิเม ทส ธมฺมา กิเลสา นาม. อิเม จ วุตฺตตฺถา เอว, อิธ ปน โลโภ, เหตุคนฺถนีวรณอุปาทานโคจฺฉเกสุ โลโภ จ นิปฺปเทสโต จตุมคฺควชฺโฌปิ เอเกเนว โกฏฺฐาเสน ฐิโต, เสสโคจฺฉเกสุ โส สพฺโพปิ โลโภ ‘‘กามาสโว ภวาสโว’’ติอาทินา เทฺว เทฺว โกฏฺฐาสา หุตฺวา ฐิโต, อิมินา ปน อฏฺฐกถาวจเนนาปิ ภวาสวาทิพฺยติริตฺโต สพฺโพ จตุมคฺควชฺโฌปิ ราโค กามาสวาทีสุ สงฺคหิโต. กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปน ภวราโคปิ น ปญฺจกามคุณิกราคมตฺโตวาติ ปญฺญายติ, ‘‘อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณ’’นฺติอาทิปาฬิโต (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) เจตํ ทฏฺฐพฺพํ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส รูปารูปภูมีสุ อนุปฺปชฺชนโต. อิเมสุ จ กิเลเสสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา ปฐเมน มคฺเคน ปหียนฺติ, โทโส ตติเยน, โลภาทโย จตูหิปิ. อิเม ปน ทส ธมฺเม ฐเปตฺวา เสสา โน กิเลสา นาม. กิเลสทุกํ ปฐมํ.

สํกิเลสิกทุโก สาสวทุกสทิโสว. ทุติยํ.

สํกิลิฏฺฐทุโก, กิเลสสมฺปยุตฺตทุโก จาติ เทฺวปิ สมานตฺถาว. เต จ นีวรณโคจฺฉเก ตติยทุกสทิสาว. ตติยจตุตฺถานิ.

ทส กิเลสา กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จ นาม. เสสา โลกิยธมฺมา สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา นาม. อิธ ปน โลกุตฺตรา น วตฺตพฺพา. เสสํ นีวรณโคจฺฉเก จตุตฺถทุกสทิสเมว. ปญฺจมํ.

ฉฏฺฐสตฺตมทุกานิปิ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถาเนว. ตานิ ฉฏฺฐสตฺตมานิ นีวรณโคจฺฉเก ยถากฺกมํ ปาฐโต ปญฺจมฉฏฺฐทุกสทิสานิ, อตฺถโต ปน นามมตฺตโกว วิเสโส. เสโส สุวิญฺเญยฺโย. ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมานิ.

กิเลสโคจฺฉกํ นิฏฺฐิตํ.

ปิฏฺฐิทุเกสุ อาทิโต จตฺตาโร ทุกา ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติเก, ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก จ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. เกวลํ ปน ตตฺถ ปฐมตฺติเก วุตฺเตสุ ทสฺสเนนปหาตพฺเพ ธมฺเม ฐเปตฺวา เสสา อิธ ปฐมทุกสฺส ทุติยปเท ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ ปวิสนฺติ, ภาวนายปหาตพฺเพ ฐเปตฺวา เสสา อิธ ทุติยทุเก นภาวนายปหาตพฺเพสุ ปวิสนฺติ. ตตฺถ จ ทุติยตฺติเก วุตฺเตสุ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก ฐเปตฺวา เสสา อิธ ตติยทุเก นทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุเก, ภาวนายปหาตพฺพเหตุเก จ ฐเปตฺวา เสสา อิธ จตุตฺถทุเก นภาวนายปหาตพฺพเหตุเกสุ ปวิสนฺติ.

ปทตฺโถ จ ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกา. เอวํ ภาวนายปหาตพฺพเหตุกาติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ หิ สติ อเหตุกานํ อคฺคหณํ สิยาติ เอตฺตกเมว วิเสโส. ติกทฺวยเมว หิ ภควา เทสนาวิลาเสน จตฺตาโร ทุเก กตฺวา เทเสสิ. เสสํ ตาทิสเมว. จตฺตาโร ทุกา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจปญฺญาสสวิตกฺกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิรหิตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สวิตกฺกา นาม. วิตกฺโก, ปน เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ จ อวิตกฺกา นาม. ปญฺจมํ.

ฉสฏฺฐิยา สวิจารจิตฺเตสุ วิจารวิรหิตา ธมฺมา สวิจารา นาม. วิจาโร, ปน เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ จ อวิจารา นาม. เสสํ อิธ, อนนฺตเร วุตฺตทุเก จ วิตกฺกตฺติเก วุตฺตานุสาเรน ญาตพฺพํ. ฉฏฺฐํ.

อิโต ปเรสุ สปฺปีติกทุโก, ปีติสหคตทุโก จ สมานตฺถาว, เต จ สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตทุกา จาติ จตฺตาโรปิ ทุกา ปีติตฺติเก วุตฺตนยาว. เกวลํ ปเนเตสํ ทุกานํ ปฐมํ ปทํ ตตฺถ ปวิสติ, ปีติตฺติเก อิตรีตรปททฺวยสงฺคหิตา, อสงฺคหิตา จ สพฺเพ อตฺถา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนตฺถ ทุกานํ ทุติยปเทสุ อตฺถโต สงฺคหิตา, อิเม จ นิปฺปเทสทุกาติ อยเมว วิเสโส. สตฺตมอฏฺฐมนวมทสมา.

ตทนนฺตเรสุ กามาวจราติ เอตฺถ ‘‘เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ ตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา’’ติ เอวํ (ธ. ส. ๑๒๘๗) ปาฬิยํ ปริจฺฉินฺนานํ จตุนฺนํ อปายานํ, มนุสฺสานํ, ฉนฺนํ เทวโลกานญฺจ วเสน โอกาสโต เอกาทสวิโธ กามภโว ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘รูปูปปตฺติยา’’ติอาทีสุ รูปภโว ‘‘รูป’’นฺติ. ตสฺมึ กาเม อวจรนฺติ ปวตฺตนฺตีติ กามาวจรา. เยภุยฺยโต เจตํ วุตฺตํ รูปารูเปสุ เจเตสญฺจ อิธ ปวตฺติโต ‘‘ถลจรา’’ติอาทีสุ วิย. กามภวสงฺขาเต วา กาเม ปฏิสนฺธึ อวจาเรนฺตีติปิ กามาวจรา, กุสลากุสลานิ. อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตํ ปน อพฺยากตจิตฺตสทิสํ. ตทายตฺตตาย, อารมฺมณกรณวเสน วา กิเลสกาโม เอตฺถ อวจรตีติปิ กามาวจรํ. กามญฺเจส รูปารูปาวจรธมฺเมสุปิ อวจรติ, รุฬฺหิโต ปน ‘‘วทตีติ วจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย อิเม เอว ‘‘กามาวจรา’’ติ วุจฺจนฺติ. อปิจ กามตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหาติ เอตฺถ วุตฺตกามตณฺหาสงฺขาโต กาโม เอตฺถ อวจรตีติปิ กามาวจรา. เอวํ พฺรหฺมานํ วิมานาภรณาทีสุ ฉนฺทราคสฺสาปิ กามตณฺหาภาโว สิทฺโธ, รูปตณฺหาวิสยานมฺปิ จ พฺรหฺมานํ กมฺมชรูปาทีนํ กามตณฺหายปิ วิสยตาย กามาวจรตา สิทฺธา โหติ. น รูปารูปาวจรานํ ตทภาวโต ตทญฺเญ น กามาวจรา. อิมินา นเยน รูปาวจราทิทุกานมฺปิ ปทตฺโถ ยถารหํ ญาตพฺโพ. ตตฺถ จตุปญฺญาส กามาวจรจิตฺตานิ, สพฺพญฺจ รูปํ กามาวจรา นาม. เสสจิตฺตนิพฺพานานิ น กามาวจรา นาม. เจตสิเกสุ วตฺตพฺพํ ปริยาปนฺนทุเก เอว อาวิ ภวิสฺสติ. เอกาทสมํ.

ปนฺนรส รูปาวจรจิตฺตานิ รูปาวจรา นาม. เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ น รูปาวจรา นาม. ทฺวาทสมํ.

ทฺวาทส อรูปาวจรจิตฺตานิ อรูปาวจรา นาม. เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ น อรูปาวจรา นาม. เตรสมํ.

เตภูมกวฏฺเฏ ปริยาปนฺนา อนฺโตคธาติ ปริยาปนฺนา, โลกิยธมฺมาว. ตตฺถ น ปริยาปนฺนาติ อปริยาปนฺนา, โลกุตฺตรา. เจตสิเกสุ ปน กามาวจราทิทุกานํ จตุนฺนมฺปิ สาธารโณ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพ – อกุสลเจตสิกา กามาวจราว, อปฺปมญฺญา กามรูปาวจรา, วิรติโย ปน กามาวจรปริยาปนฺนา, วิตกฺกวิจารปีติโย ปน กามรูปาวจรปริยาปนฺนา, เสสา จตุภูมกาติ. จุทฺทสมํ.

วฏฺฏมูลํ ฉินฺทนฺตา นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา วฏฺฏโต นียนฺตีติ นิยฺยานิกา, จตฺตาริ โลกุตฺตรมคฺคจิตฺตานิ. อิมินา ลกฺขเณน น นิยฺยนฺตีติ อนิยฺยานิกา, เสสจิตฺตรูปนิพฺพานานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปญฺจทสมํ.

จุติยา วา อตฺตโน วา ปวตฺติยา อนนฺตรํ ผลทาเน นิยตตฺตา นิยตา, มิจฺฉตฺตนิยตา, สมฺมตฺตนิยตา จ. ตถา อนิยตตฺตา อนิยตา, เสสธมฺมา. เสสํ วุตฺตนยเมว. โสฬสมํ.

อญฺเญ ธมฺเม อุตฺตรนฺติ อติกฺกมนฺตีติ อุตฺตรา, อตฺตานํ อุตฺตริตุํ สมตฺเถหิ สห อุตฺตเรหีติ สอุตฺตรา, โลกิยาว. นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตราติ อนุตฺตรา, โลกุตฺตรา. สตฺตรสมํ.

รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณา, เยหิ อภิภูตา สตฺตา นานปฺปการโต ปริเทวนฺติ, เตสํ อกุสลมูลานํ เอตํ อธิวจนํ, เตหิ สมฺปโยควเสน, ปหาเนกฏฺฐตาวเสน จ สห รเณหีติ สรณา. เอเตนากาเรน นตฺถิ เอเตสํ รณาติ อรณา.

ตตฺถ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ สรณา นาม. สรณธมฺเมสุ เจตฺถ โลภโทสโมหา รณา เจว สรณา จ, เตสุ โลภโทสา โมเหเนว สมฺปโยคโต สรณา, ตถา วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ. โมโห ปน เตสุ สมฺปโยคโต สรโณ, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตราเคน, ปน ภวราเคน จ รณภูเตน ปหาเนกฏฺฐตาวเสเนว สรโณ. โลภโทสโมหมูลสมฺปยุตฺเตสุ ปน โมโห โลเภน เจว โทเสน จ, เสสา โลภโมเหน เจว โทสโมเหน จ สมฺปโยคโต สรณาติ เวทิตพฺพา. สพฺพานิ กุสลาพฺยากตจิตฺตานิ, รูปนิพฺพานานิ จ อรณา นาม. เจตสิเกสุ ปน อกุสลา สรณาว, กุสลาพฺยากตา อรณาว, ติชาติกา ปน ทฺวิธาปิ โหนฺตีติ. อฏฺฐารสมํ.

ปิฏฺฐิทุกา นิฏฺฐิตา.

อภิธมฺมทุกมาติกตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.