๒. อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส

๑๓๐. อตฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

๑๓๑. กถํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ ปถวีกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ ปถวีกสิณ’’นฺติ. ปถวีกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปถวีกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ ปถวีกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ ปถวีกสิณ’’นฺติ. ปถวีกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส เทฺวว คติโย…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย.

อิเธกจฺโจ อาโปกสิณํ… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ… นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยํ โอทาตกสิณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ โอทาตกสิณ’’นฺติ. โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ; โย วณฺโณ, สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ…เป… โอทาตกสิณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา รูเปน รูปวา’’ติ. รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน อยํ อตฺตา อิมินา รูเปน รูปวา’’ติ. รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ รูป’’นฺติ. อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ รูป’’นฺติ. อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ.

กถํ รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ รูเป’’ติ. รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ รูเป’’ติ. รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๒. กถํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ โสตสมฺผสฺสชํ เวทนํ ฆานสมฺผสฺสชํ เวทนํ ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เวทนํ กายสมฺผสฺสชํ เวทนํ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เวทนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เวทนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนาย เวทนาวา’’ติ. เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนาย เวทนาวา’’ติ. เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ เวทนา’’ติ. อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ เวทนา’’ติ. อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ.

กถํ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สญฺญํ…เป… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนายา’’ติ. เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย เวทนายา’’ติ. เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา เวทนาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๓. กถํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญํ…เป… โสตสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… ฆานสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… กายสมฺผสฺสชํ สญฺญํ… มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ยา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา’’ติ. มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ – ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา’’ติ. มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญาย สญฺญาวา’’ติ. สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญาย สญฺญาวา’’ติ. สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญาวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ สญฺญา’’ติ. อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ. อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อยํ สญฺญา’’ติ. อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ สญฺญํ สมนุปสฺสติ.

กถํ สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ สงฺขาเร …เป… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญายา’’ติ. สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมาย สญฺญายา’’ติ. สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา สญฺญาวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สญฺญาย อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๔. กถํ สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนํ โสตสมฺผสฺสชํ เจตนํ ฆานสมฺผสฺสชํ เจตนํ ชิวฺหาสมฺผสฺสชํ เจตนํ กายสมฺผสฺสชํ เจตนํ มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา, โส อหํ; โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เจตนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา โส อหํ, โย อหํ สา มโนสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ – มโนสมฺผสฺสชํ เจตนญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมหิ สงฺขาเรหิ สงฺขารวา’’ติ. สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา. อิเมหิ สงฺขาเรหิ สงฺขารวา’’ติ. สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขารวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิเม สงฺขารา’’ติ. อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิเม สงฺขารา’’ติ. อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ สงฺขาเร สมนุปสฺสติ.

กถํ สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมสุ สงฺขาเรสู’’ติ. สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ วิญฺญาณํ… รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิเมสุ สงฺขาเรสู’’ติ. สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา สงฺขารวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ สงฺขาเรสุ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

๑๓๕. กถํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ จกฺขุวิญฺญาณํ… โสตวิญฺญาณํ… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ… มโนวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ มโนวิญฺญาณํ, โส อหํ; โย อหํ, ตํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ – มโนวิญฺญาณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ‘‘ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจี’’ติ – อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ มโนวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ‘‘ยํ มโนวิญฺญาณํ, โส อหํ; โย อหํ ตํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ – มโนวิญฺญาณญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ปฐมา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ.

กถํ วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา วิญฺญาเณน วิญฺญาณวา’’ติ. วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ รุกฺโข ฉายาสมฺปนฺโน อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ รุกฺโข, อยํ ฉายา. อญฺโญ รุกฺโข, อญฺญา ฉายา. โส โข ปนายํ รุกฺโข อิมาย ฉายาย ฉายาวา’’ติ. ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมินา วิญฺญาเณน วิญฺญาณวา’’ติ. วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ทุติยา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ.

กถํ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ วิญฺญาณ’’นฺติ. อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ ปุปฺผํ คนฺธสมฺปนฺนํ อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ, อยํ คนฺโธ; อญฺญํ ปุปฺผํ, อญฺโญ คนฺโธ. โส โข ปนายํ คนฺโธ อิมสฺมึ ปุปฺเผ’’ติ. ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. อิมสฺมิญฺจ ปน อตฺตนิ อิทํ วิญฺญาณ’’นฺติ. อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ ตติยา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ.

กถํ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ? อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ วิญฺญาเณ’’ติ. วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ มณิ กรณฺฑเก ปกฺขิตฺโต อสฺส. ตเมนํ ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มณิ, อยํ กรณฺฑโก. อญฺโญ มณิ, อญฺโญ กรณฺฑโก. โส โข ปนายํ มณิ อิมสฺมึ กรณฺฑเก’’ติ. กรณฺฑกสฺมึ มณึ สมนุปสฺสติ. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ รูปํ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อยํ โข เม อตฺตา. โส โข ปน เม อยํ อตฺตา อิมสฺมึ วิญฺญาเณ’’ติ. วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิ น วตฺถุ, วตฺถุ น ทิฏฺฐิ. อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญํ วตฺถุ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถุ – อยํ จตุตฺถา วิญฺญาณวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… อิมานิ สญฺโญชนานิ, น จ ทิฏฺฐิโย. เอวํ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหติ.

อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทโส ทุติโย.